॥वाल्मीकिरामायणम् യുദ്ധകാണ്ഡം · 119-ാം സർഗ്ഗം

യുദ്ധകാണ്ഡം

സർഗ്ഗം

ദശരഥദർശനം

മഹേശ്വരന്റെ വാക്ക്, വിമാനത്തിലിരിക്കുന്ന ദശരഥനെ കാണുന്നതും നമസ്കരിക്കുന്നതും, ദശരഥൻ രാമനോടു പറയുന്ന സ്നേഹവചനങ്ങൾ, കൈകേയിയുടെ ശാപമോചനം, ലക്ഷ്മണനോടും സീതയോടുമുള്ള ഉപദേശം, ഇന്ദ്രലോകത്തേക്കുള്ള യാത്ര

രാഘവൻ പറഞ്ഞ ആ ശുഭവാക്യം കേട്ട് മഹേശ്വരനായ ശിവൻ അതിനെക്കാളും ശുഭമായ വാക്കു പറഞ്ഞു: ‘താമരക്കണ്ണാ, മഹാബാഹോ, വിശാലമായ മാറിടമുള്ളവനേ, ശത്രുതാപനാ, ധർമം പാലിക്കുന്നവരിൽ ശ്രേഷ്ഠാ, ഭാഗ്യവശാൽ നീ ഈ കർമം നിർവഹിച്ചു. സർവലോകത്തിലും പടർന്ന ദാരുണമായ അന്ധകാരം — രാവണനിൽനിന്നുണ്ടായ ഭയം — ഭാഗ്യവശാൽ നീ യുദ്ധത്തിൽ നീക്കിക്കളഞ്ഞു. ഇനി ദുഃഖിതനായ ഭരതനെയും യശസ്വിനിയായ കൗസല്യയെയും കൈകേയിയെയും ലക്ഷ്മണന്റെ അമ്മയായ സുമിത്രയെയും കണ്ട് ആശ്വസിപ്പിച്ച്, അയോധ്യയിൽ രാജ്യം നേടി, സുഹൃത്തുക്കളെ ആനന്ദിപ്പിച്ച്, ഇക്ഷ്വാകുകുലത്തിൽ വംശം സ്ഥാപിച്ച്, അശ്വമേധയാഗം ചെയ്ത്, അനുപമമായ യശസ്സു നേടി, ബ്രാഹ്മണർക്കു ധനം ദാനം ചെയ്തശേഷം, മഹാബലാ, നീ സ്വർഗത്തിലേക്കു പോകേണ്ടതാണ്.’ കഴിഞ്ഞ രണ്ടു സർഗങ്ങളിൽ ബ്രഹ്മാവും അഗ്നിയും സംസാരിച്ചു; ഇവിടെ ത്രിമൂർത്തികളിൽ മൂന്നാമനായ ശിവൻ സംസാരിക്കുന്നു. അദ്ദേഹത്തിന്റെ വാക്ക് രാമന്റെ അവതാരകാര്യത്തിന്റെ ശേഷിക്കുന്ന ഭാഗം നിർദേശിക്കുന്നു — രാവണവധം സാധിച്ചു; എന്നാൽ രാജധർമം, വംശസ്ഥാപനം, യജ്ഞം, ദാനം എന്നിവ ബാക്കിയുണ്ട്. ‘ദിഷ്ട്യാ’ (ഭാഗ്യവശാൽ) എന്ന ശബ്ദത്തിന്റെ ഇരട്ടിച്ചുള്ള ആവർത്തനം ആഹ്ലാദത്തിന്റെ പ്രകാശനമാണ്. ബ്രഹ്മാവ് ‘ദിവമാക്രമ’ (സ്വർഗത്തിലേക്കു കയറുക) എന്ന് ഉടനടിയുള്ള യാത്രയാണു പറഞ്ഞത്; ശിവനാകട്ടെ അതു തിരുത്തുന്നു — ഭൂമിയിലെ കർത്തവ്യം പൂർത്തിയാക്കിയശേഷം മാത്രമേ പോകുന്നത് ഉചിതമാകൂ. ഇതിലൂടെ വരാനിരിക്കുന്ന രാമരാജ്യത്തിന്റെ സൂചനയും നൽകപ്പെടുന്നു. അമ്മമാരുടെ പേരുകൾ വെവ്വേറെ പറഞ്ഞിരിക്കുന്നു — കൗസല്യ, കൈകേയി, സുമിത്ര — കൈകേയിയെയും ആശ്വസിപ്പിക്കേണ്ടതാണെന്ന് ഇതു ധ്വനിപ്പിക്കുന്നു; ഇതേ ഭാവംതന്നെ തുടർന്ന് രാമൻ വരം ചോദിക്കുമ്പോൾ പ്രകടമാകും. ‘ഭരതം ദീനം’ (ദുഃഖിതനായ ഭരതനെ) എന്ന വിശേഷണം നന്ദിഗ്രാമത്തിലെ ഭരതന്റെ തപസ്വിജീവിതത്തെ ഓർമിപ്പിക്കുന്നു — അദ്ദേഹവും രാമനെപ്പോലെ പതിനാലു വർഷം ദുഃഖം അനുഭവിച്ചു. അതിനാൽ ശിവന്റെ ഉപദേശത്തിൽ ആദ്യത്തെ കർത്തവ്യംതന്നെ ഭരതനെ ആശ്വസിപ്പിക്കലാണ്. ഇക്ഷ്വാകുവംശത്തിന്റെ സ്ഥാപനം എന്ന വാക്കിലൂടെ കുശലവന്മാരുടെ ജനനവും ദൂരെനിന്നു സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു. യജ്ഞം, ദാനം, യശസ്സ് — ഇവ രാജാവിന്റെ മൂന്നു ധർമങ്ങളാണെന്നു ശിവൻ ഓർമിപ്പിക്കുന്നു.

‘കാകുത്സ്ഥാ, വിമാനത്തിലിരിക്കുന്ന ഇദ്ദേഹം നിന്റെ അച്ഛനായ ദശരഥരാജാവാണ്; മനുഷ്യലോകത്തിൽ നിന്റെ മഹായശസ്വിയായ ഗുരു. സത്പുത്രനായ നീ ഉദ്ധരിച്ചതിനാൽ ആ ശ്രീമാൻ ഇന്ദ്രലോകം പ്രാപിച്ചു. സഹോദരനായ ലക്ഷ്മണനോടൊപ്പം നീ ഇദ്ദേഹത്തെ അഭിവാദ്യം ചെയ്യുക.’ മഹാദേവന്റെ വാക്കു കേട്ട് ലക്ഷ്മണനോടുകൂടിയ രാഘവൻ വിമാനത്തിന്റെ മുകൾത്തട്ടിലിരിക്കുന്ന അച്ഛനെ നമസ്കരിച്ചു. പ്രഭുവായ രാമൻ സഹോദരനായ ലക്ഷ്മണനോടൊപ്പം, സ്വന്തം ശോഭയാൽ ജ്വലിക്കുന്നവനും നിർമലവസ്ത്രം ധരിച്ചവനുമായ അച്ഛനെ കണ്ടു. രാമൻ വനത്തിലേക്കു പോയശേഷം ദശരഥൻ പുത്രശോകത്താൽ മരിച്ചിരുന്നു; അതിനാൽ അച്ഛന്റെയും മകന്റെയും ഈ പുനസ്സമാഗമനിമിഷമാണ് സർഗത്തിന്റെ ഹൃദയം. ‘വിരജോഽംബരധാരിണം’ (പൊടിപുരളാത്ത വസ്ത്രം ധരിച്ചവനെ) എന്ന പദം അദ്ദേഹത്തിന്റെ ദിവ്യവും നിർമലവുമായ രൂപം സൂചിപ്പിക്കുന്നു — മർത്യലോകത്തിന്റെ പൊടി അദ്ദേഹത്തിലില്ല. ‘ത്വയാ പുത്രേണ താരിതഃ’ (പുത്രനായ നിന്നാൽ ഉദ്ധരിക്കപ്പെട്ടവൻ) എന്ന വാക്ക് ‘പുത്ര’ ശബ്ദത്തിന്റെ വ്യുത്പത്തിയെ ഓർമിപ്പിക്കുന്നു — ‘പുത്’ എന്ന നരകത്തിൽനിന്നു രക്ഷിക്കുന്നവനാണ് പുത്രൻ. പത്താം ശ്ലോകം ‘ദീപ്യമാനം സ്വയാ ലക്ഷ്മ്യാ’ (സ്വന്തം ശോഭയാൽ ജ്വലിക്കുന്നവനെ) എന്നു തുടങ്ങുന്നു. രാമലക്ഷ്മണന്മാർ ഒന്നിച്ചു നമസ്കരിക്കുന്നു — വനവാസത്തിൽ എന്നപോലെ ഇവിടെയും അവർ സഹചാരികളാണ്. ശിവൻതന്നെയാണ് അച്ഛന്റെയും മകന്റെയും സമാഗമത്തിനു നിമിത്തമാകുന്നത് — രാമന്റെ കർമത്തിൽ സന്തുഷ്ടരായ ദേവന്മാർ അദ്ദേഹത്തിന് അച്ഛന്റെ ദർശനം ഒരു ഉപഹാരമായി നൽകുന്നു. അച്ഛനെ ‘ഗുരു’ എന്ന ശബ്ദംകൊണ്ടു വിശേഷിപ്പിക്കുന്നു — മനുഷ്യലോകത്തിൽ ദശരഥൻ രാമന്റെ ഗുരുവാണ്; ഇപ്പോഴാകട്ടെ രാമൻതന്നെയാണ് അച്ഛനെ ഉദ്ധരിക്കുന്നവൻ.

വിമാനത്തിലിരിക്കുന്ന ഭൂപതിയായ ദശരഥൻ പ്രാണനെക്കാളും പ്രിയപ്പെട്ട പുത്രനെ കണ്ട് അത്യധികമായ ആനന്ദത്തിൽ മുഴുകി. ശ്രേഷ്ഠമായ ആസനത്തിലിരുന്ന ആ മഹാബാഹു രാമനെ മടിയിലിരുത്തി, കൈകൾകൊണ്ടു ഗാഢമായി ആലിംഗനം ചെയ്ത്, പിന്നെ സംസാരിച്ചുതുടങ്ങി: ‘രാമാ, സത്യമായി ഞാൻ പ്രതിജ്ഞ ചെയ്യുന്നു — നീയില്ലാത്ത എനിക്ക് സ്വർഗമോ ദേവശ്രേഷ്ഠന്മാർ നൽകിയ ബഹുമാനമോ വലിയ കാര്യമായി തോന്നിയില്ല. ഇന്ന് ശത്രുക്കളെ നിഗ്രഹിച്ചവനും പൂർണമനസ്കനും വനവാസം കടന്നവനുമായ നിന്നെ കണ്ട് എനിക്കു പരമമായ പ്രീതിയുണ്ടായി. വാഗ്മികളിൽ ശ്രേഷ്ഠാ, നിന്നെ നാടുകടത്താനായി കൈകേയി പറഞ്ഞ വാക്കുകൾ ഇന്നും എന്റെ ഹൃദയത്തിൽ തങ്ങിനിൽക്കുന്നു. ഇന്നു ലക്ഷ്മണനോടൊപ്പം സുഖമായിരിക്കുന്ന നിന്നെ കണ്ട്, ആലിംഗനം ചെയ്ത്, മഞ്ഞിൽനിന്നു സൂര്യനെന്നപോലെ ഞാൻ ദുഃഖത്തിൽനിന്നു മോചിതനായി. ധർമാത്മാവായ കഹോളൻ എന്ന ബ്രാഹ്മണനെ പുത്രനായ അഷ്ടാവക്രൻ ഉദ്ധരിച്ചതുപോലെ, മഹാത്മാവും സത്പുത്രനുമായ നീ എന്നെ ഉദ്ധരിച്ചു. സൗമ്യാ, രാവണവധത്തിനായി ദേവേശ്വരന്മാർ നിയോഗിച്ച പുരുഷോത്തമനാണ് നീ എന്ന് ഇപ്പോൾ ഞാൻ അറിയുന്നു.’ പതിനാലാം ശ്ലോകം വൾഗേറ്റ് പാഠത്തിൽ മാത്രമുള്ളതാണ്. അഷ്ടാവക്രകഥ — അച്ഛനായ കഹോളൻ ശാസ്ത്രവാദത്തിൽ തോറ്റ് ജലത്തിൽ മുക്കപ്പെട്ടു; പുത്രനായ അഷ്ടാവക്രൻ ബന്ദിയെ ജയിച്ച് അച്ഛനെ മോചിപ്പിച്ചു — ഇതു മഹാഭാരതത്തിൽ പ്രസിദ്ധമാണ്. ദശരഥന്റെ ഹൃദയത്തിൽ കൈകേയിയുടെ വാക്കുകൾ മുള്ളുപോലെ തറച്ചുനിന്നിരുന്നു — പുത്രനെ സുഖമായി കാണുന്നതുവരെ സ്വർഗത്തിലും അദ്ദേഹത്തിന്റെ ശോകം ശമിച്ചിരുന്നില്ല. ‘നീഹാരാത് ഭാസ്കര ഇവ’ (മഞ്ഞിൽനിന്നു സൂര്യനെന്നപോലെ) എന്ന ഉപമ അദ്ദേഹത്തിന്റെ മനസ്സിന്റെ പ്രകാശം സൂചിപ്പിക്കുന്നു. ഇന്ദ്രലോകത്തിലെ ഭോഗങ്ങൾക്കുപോലും പുത്രവിയോഗദുഃഖം നീക്കാൻ കഴിഞ്ഞില്ലെന്ന് അദ്ദേഹംതന്നെ സമ്മതിക്കുന്നു — ഇതിലൂടെ പിതൃസ്നേഹത്തിന്റെ ആഴം കാണിക്കപ്പെടുന്നു. ഒടുവിൽ ദശരഥനും രാമന്റെ ദിവ്യത്വം അറിയുന്നു — ‘സുരേശ്വരന്മാർ നിയോഗിച്ച പുരുഷോത്തമൻ’ എന്ന്; അങ്ങനെ അച്ഛന്റെ കാഴ്ചയിൽ മകൻ ഈശ്വരനുമാകുന്നു, മകനായിത്തന്നെ തുടരുകയും ചെയ്യുന്നു. അദ്ദേഹം രാമനെ മടിയിലിരുത്തുന്നു — ബാല്യത്തിലെന്നപോലെ ഇപ്പോഴും. പന്ത്രണ്ടും പതിമൂന്നും ശ്ലോകങ്ങളിലെ ‘സത്യം പ്രതിശൃണോമി’ (സത്യമായി പ്രതിജ്ഞ ചെയ്യുന്നു) എന്ന ശപഥവാക്യം അദ്ദേഹത്തിന്റെ ഭാവത്തിന്റെ ദൃഢത സൂചിപ്പിക്കുന്നു.

‘രാമാ, വനത്തിൽനിന്നു മടങ്ങി വീട്ടിലെത്തിയ ശത്രുസൂദനനായ നിന്നെ സന്തോഷത്തോടെ കാണാൻ പോകുന്ന കൗസല്യ തീർച്ചയായും കൃതാർഥയാണ്. നഗരത്തിലെത്തി രാജ്യത്ത് അഭിഷിക്തനായ ഭൂപതിയായ നിന്നെ കാണാൻ പോകുന്ന ആ മനുഷ്യരും കൃതാർഥരാണ്. സ്നേഹമുള്ളവനും ബലവാനും ശുദ്ധനും ധർമചാരിയുമായ ഭരതനോടു ചേർന്ന നിന്നെ കാണാൻ ഞാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നു. സൗമ്യാ, സീതയോടും ലക്ഷ്മണനോടുമൊപ്പം വനത്തിൽ വസിച്ചുകൊണ്ട് എന്റെ പ്രീതിക്കായി നീ പതിനാലു വർഷം പൂർത്തിയാക്കി. വനവാസം കഴിഞ്ഞു, പ്രതിജ്ഞ നിറവേറി; യുദ്ധത്തിൽ രാവണനെ കൊന്ന് ദേവന്മാരെ സന്തോഷിപ്പിച്ചു. ശത്രുസൂദനാ, പ്രശംസനീയമായ കർമം ചെയ്തു, യശസ്സു നേടി; സഹോദരന്മാരോടൊപ്പം രാജ്യത്തിലിരുന്ന് ദീർഘായുസ്സു നേടുക.’ ഇങ്ങനെ പറയുന്ന രാജാവിനോട് രാമൻ കൈകൂപ്പി പറഞ്ഞു: ‘ധർമജ്ഞാ, കൈകേയിയോടും ഭരതനോടും പ്രസാദിക്കേണമേ. ‘പുത്രനോടുകൂടി നിന്നെ ഞാൻ ഉപേക്ഷിക്കുന്നു’ എന്ന് അങ്ങ് കൈകേയിയോടു പറഞ്ഞ ആ ഘോരശാപം, പ്രഭോ, പുത്രനോടുകൂടിയ കൈകേയിയെ സ്പർശിക്കാതിരിക്കട്ടെ.’ ഇവിടെ രാമന്റെ ഔദാര്യം പരമമാണ് — തന്നെ വനത്തിലേക്കയച്ചവളുടെ നന്മതന്നെയാണ് അദ്ദേഹം ആദ്യം ചോദിക്കുന്നത്. അച്ഛന്റെ ആശീർവാദത്തിനു മറുപടിയായി അദ്ദേഹം തനിക്കുവേണ്ടി ഒന്നും ചോദിക്കുന്നില്ല; ചിറ്റമ്മയുടെയും സഹോദരന്റെയും ശാപമോചനം മാത്രം. അയോധ്യാകാണ്ഡത്തിൽ ദശരഥൻ കൈകേയിയെ പുത്രനോടുകൂടി ഉപേക്ഷിച്ചിരുന്നു; ആ ശാപം ഭരതനെയും ദഹിപ്പിച്ചേക്കുമോ എന്നാണ് രാമന്റെ ചിന്ത. ഇതിലൂടെ ഭരതന്റെ രാജ്യത്യാഗവും രാമന്റെ ക്ഷമയും പരസ്പരം പ്രതിധ്വനിക്കുന്നതു കേൾക്കാം. ദശരഥന്റെ ആശീർവാദത്തിൽ മൂന്ന് അംശങ്ങളുണ്ട് — കൗസല്യയുടെയും പൗരന്മാരുടെയും കൃതാർഥത, ഭരതനുമായുള്ള സമാഗമം, സഹോദരന്മാരോടൊപ്പമുള്ള ദീർഘായുസ്സും രാജ്യവും. ‘മത്പ്രീത്യാ’ (എന്റെ പ്രീതിക്കായി) എന്ന പദത്തിലൂടെ, രാമന്റെ വനവാസം അച്ഛന്റെ വാക്കു പാലിക്കാൻ മാത്രമായിരുന്നുവെന്ന് അദ്ദേഹം സമ്മതിക്കുന്നു. പുത്രനോടുകൂടിയ കൈകേയിക്കെതിരായ ശാപം അയോധ്യാകാണ്ഡത്തിൽ ദശരഥൻ ക്രോധത്തോടെ പറഞ്ഞതാണ്; ആ ശാപം പിൻവലിക്കാൻ രാമൻ അച്ഛനോടു പ്രാർഥിക്കുന്നു.

കൈകൂപ്പിനിൽക്കുന്ന രാമനോട് ‘അങ്ങനെയാകട്ടെ’ എന്നു പറഞ്ഞശേഷം ആ മഹാരാജാവ് ലക്ഷ്മണനെ ആലിംഗനം ചെയ്ത് വീണ്ടും പറഞ്ഞു: ‘വൈദേഹിയായ സീതയോടൊപ്പം ഭക്തിയോടെ രാമനെ ശുശ്രൂഷിച്ച നീ എനിക്കു വലിയ പ്രീതി നൽകി; ധർമത്തിന്റെ ഫലവും നേടി. ധർമജ്ഞാ, നീ ധർമം നേടും, ഭൂമിയിൽ വിപുലമായ യശസ്സും; രാമൻ പ്രസന്നനാകുമ്പോൾ ഉത്തമമായ സ്വർഗവും മഹിമയും. സുമിത്രയുടെ ആനന്ദം വർധിപ്പിക്കുന്നവനേ, നിനക്കു നന്മ വരട്ടെ; രാമനെ ശുശ്രൂഷിക്കുക; രാമൻ എപ്പോഴും സർവലോകത്തിന്റെയും ഹിതത്തിൽ തത്പരനാണ്. ഇന്ദ്രനോടുകൂടിയ മൂന്നു ലോകങ്ങളും സിദ്ധന്മാരും പരമർഷിമാരും മഹാത്മാവും പുരുഷോത്തമനുമായ ഇദ്ദേഹത്തെ അഭിവാദ്യം ചെയ്ത് അർച്ചിക്കുന്നു. സൗമ്യാ, അവ്യക്തവും അക്ഷരവും ബ്രഹ്മതുല്യവും ദേവന്മാരുടെ ഗൂഢമായ ഹൃദയവും എന്നു പറയപ്പെടുന്നതെന്തോ, അതു ശത്രുതാപനനായ ഈ രാമൻതന്നെയാണ്. വൈദേഹിയായ സീതയോടൊപ്പം ഇങ്ങനെ ശ്രദ്ധയോടെ ശുശ്രൂഷിച്ചതിലൂടെ നീ ധർമാചരണവും വിപുലമായ യശസ്സും നേടി.’ ദശരഥനും ഇപ്പോൾ ബ്രഹ്മാവിന്റെ സ്തുതിയെ സമർഥിക്കുന്നു — രാമൻ പരബ്രഹ്മമാണെന്ന് സ്വർഗത്തിൽനിന്നു വന്ന അദ്ദേഹം അറിയുന്നു. ലക്ഷ്മണന്റെ സേവനം അദ്ദേഹത്തിന്റെ ധർമമാണെന്ന് വീണ്ടും വീണ്ടും പറയുന്നു; അതിന്റെ ഫലം മൂന്നുവിധമാണ് — ധർമം, യശസ്സ്, സ്വർഗം. ‘സുമിത്രാനന്ദവർധന’ (സുമിത്രയുടെ ആനന്ദം വർധിപ്പിക്കുന്നവനേ) എന്ന സംബോധനയിലൂടെ, വനത്തിലേക്കു പോകുമ്പോൾ സുമിത്ര പറഞ്ഞ ‘രാമനെ ദശരഥനായി കരുതുക’ എന്ന വാക്കും ഓർമിക്കപ്പെടുന്നു. മുപ്പത്തിമൂന്നാം ശ്ലോകം വൾഗേറ്റിൽ ‘ഏവം ശുശ്രൂഷതാവ്യഗ്രം’ (ഇങ്ങനെ ശ്രദ്ധയോടെ ശുശ്രൂഷിക്കുന്ന) എന്ന പാഠത്തോടെ ഇരുപത്തിയേഴാം ശ്ലോകത്തെ പ്രതിധ്വനിപ്പിക്കുന്നു. ലക്ഷ്മണന്റെ സേവനം സഹോദരഭക്തി മാത്രമല്ല, ഈശ്വരസേവയാണെന്നു ദശരഥൻ ഇവിടെ വ്യക്തമാക്കുന്നു — ‘ദേവന്മാരുടെ ഗൂഢഹൃദയം രാമനാണ്’ എന്ന്. അതിനാൽ ലക്ഷ്മണന്റെ ത്യാഗവും സഫലമാണ്. ഈ ഉപദേശത്തിൽ സീതയെയും രണ്ടുതവണ പരാമർശിക്കുന്നു — ‘വൈദേഹ്യാ സഹ സീതയാ’ (വൈദേഹിയായ സീതയോടൊപ്പം) — കാരണം ലക്ഷ്മണനെപ്പോലെ അവളും വനത്തിൽ രാമനെ സേവിച്ചു.

ലക്ഷ്മണനോട് ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞശേഷം രാജാവ് കൈകൂപ്പിനിൽക്കുന്ന മരുമകളായ സീതയെ ‘മകളേ’ എന്നു വിളിച്ച് മധുരമായി മെല്ലെ ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞു: ‘വൈദേഹീ, ഈ ത്യാഗത്തെച്ചൊല്ലി നീ പരിഭവിക്കരുത്; നിന്റെ ഹിതം ആഗ്രഹിക്കുന്ന രാമൻ നിന്റെ വിശുദ്ധിക്കുവേണ്ടിയാണ് ഇതു ചെയ്തത്. മകളേ, നിന്റെ ഈ ചാരിത്ര്യലക്ഷണം അതിദുഷ്കരമാണ്; നീ ചെയ്തത് മറ്റു സ്ത്രീകളുടെ യശസ്സിനെ അതിശയിക്കും. ഭർത്തൃശുശ്രൂഷയെക്കുറിച്ച് നിന്നെ ഉപദേശിക്കേണ്ടതില്ല — അതു നീ സ്വയം അറിയുന്നു; എങ്കിലും ഞാൻ തീർച്ചയായും പറയണം — ഇദ്ദേഹമാണ് നിന്റെ പരമദൈവം.’ ഇങ്ങനെ രണ്ടു പുത്രന്മാരെയും സീതയെയും ഉപദേശിച്ചശേഷം ദശരഥരാജാവ് വിമാനത്തിൽ ഇന്ദ്രലോകത്തേക്കു പോയി. മഹാനുഭാവനും നൃപോത്തമനുമായ അദ്ദേഹം ശോഭയാൽ പുളകിതശരീരനായി, വിമാനത്തിൽ കയറി, പുത്രന്മാരോടും സീതയോടും യാത്ര പറഞ്ഞ് ദേവശ്രേഷ്ഠനായ ഇന്ദ്രന്റെ ലോകത്തേക്കു പോയി. അവസാനശ്ലോകം ഉപജാതിവൃത്തത്തിലാണ്. ഭർത്തൃപിതാവിന്റെ വാക്കിൽ സീതയോടുള്ള ആദരവും രാമന്റെ കർമത്തിനുള്ള സമർഥനവും ഒരുപോലെയുണ്ട് — അച്ഛൻ മകന്റെ കാഠിന്യം വിശദീകരിക്കുന്നു; മരുമകളുടെ ചാരിത്ര്യത്തെ എല്ലാ സ്ത്രീകൾക്കും ആദർശമാക്കുന്നു. ‘പുത്രി’ (മകളേ) എന്ന സംബോധന സീതയോടുള്ള പിതൃവാത്സല്യം കാണിക്കുന്നു; അത് അഗ്നിപരീക്ഷയുടെ വേദന ശമിപ്പിക്കുന്നു. മുപ്പത്തിയാറും മുപ്പത്തിയേഴും ശ്ലോകങ്ങൾ പൂർണമായും വൾഗേറ്റ് പാഠത്തിൽ മാത്രമുള്ളവയാണ്. ‘അന്യനാരീണാം യശോ ഹ്യഭിഭവിഷ്യതി’ (മറ്റു സ്ത്രീകളുടെ യശസ്സിനെ അതിശയിക്കും) എന്ന വാക്ക് സീതയുടെ അഗ്നിപ്രവേശത്തെ പതിവ്രതകളുടെ പരമമായ ഉദാഹരണമാക്കുന്നു. ദശരഥന്റെ യാത്രയും സുഖാന്തമാണ് — പഴയതുപോലെ ശോകമഗ്നനായല്ല, പുളകിതശരീരനായാണ് അദ്ദേഹം പോകുന്നത്. ഇങ്ങനെ അയോധ്യാകാണ്ഡത്തിൽ തുടങ്ങിയ പിതൃശോകം ഇവിടെ ശാന്തി പ്രാപിക്കുന്നു. ‘ഏഷ തേ ദൈവതം പരം’ (ഇദ്ദേഹമാണ് നിന്റെ പരമദൈവം) എന്ന അവസാനോപദേശം ഭാരതീയപാരമ്പര്യത്തിൽ പാതിവ്രത്യധർമത്തിന്റെ സാരമായി കരുതപ്പെടുന്നു.

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये युद्धकाण्डे एकोनविंशत्यधिकशततमः सर्गः॥ ११९॥

തെറ്റ് അറിയിക്കുക

മൂലശ്ലോകങ്ങളോടും പദവിവരണത്തോടും കൂടി വായിക്കുക