॥वाल्मीकिरामायणम् യുദ്ധകാണ്ഡം · 117-ാം സർഗ്ഗം

യുദ്ധകാണ്ഡം

സർഗ്ഗം

ബ്രഹ്മാവ് ചെയ്യുന്ന രാമസ്തുതി

സീത ചിതയിൽ പ്രവേശിച്ചപ്പോൾ രാമന്റെ ചിന്ത, ദേവന്മാരുടെ ആഗമനം, അവരുടെ ഉപാലംഭം, രാമന്റെ ചോദ്യം, രാമൻ നാരായണനാണെന്നു ബ്രഹ്മാവ് സ്ഥാപിക്കുന്നതും സ്തുതിക്കുന്നതും

സീത ചിതയിൽ പ്രവേശിച്ചപ്പോൾ വാനരന്മാരുടെയും രാക്ഷസന്മാരുടെയും വലിയ ഹാഹാകാരം കേട്ട് ധർമാത്മാവായ രാമൻ ദുഃഖിതമനസ്കനായി; കണ്ണീരിൽ കലങ്ങിയ കണ്ണുകളോടെ അദ്ദേഹം ഒരു നിമിഷം ധ്യാനമഗ്നനെപ്പോലെ നിന്നു. ‘തതോ ഹി ദുർമനാ രാമഃ’ എന്ന ഒന്നാം ശ്ലോകം സമീക്ഷിതപതിപ്പിലില്ല; അതു വൾഗേറ്റ് പാഠത്തിൽ മാത്രമുള്ളതാണ്. അതേ നിമിഷത്തിൽത്തന്നെ വിശ്രവസ്സിന്റെ പുത്രനായ യക്ഷരാജൻ വൈശ്രവണനും, പിതൃക്കളോടൊപ്പം യമനും, ആയിരം കണ്ണുകളുള്ള ദേവേശനായ ഇന്ദ്രനും, ജലാധിപനായ വരുണനും, ആറിന്റെ പകുതി കണ്ണുകളുള്ള, മുക്കണ്ണനും ശ്രീമാനും വൃഷഭധ്വജനുമായ മഹാദേവനും, സർവലോകങ്ങളുടെയും കർത്താവും ബ്രഹ്മജ്ഞരിൽ ശ്രേഷ്ഠനുമായ ബ്രഹ്മാവും — ഇവരെല്ലാം സൂര്യനെപ്പോലെ ശോഭിക്കുന്ന വിമാനങ്ങളിൽ ഒന്നിച്ചുചേർന്ന് ലങ്കാനഗരിയിലെത്തി രാഘവന്റെ അടുത്തുചെന്നു. ‘ഷഡർധനയനഃ’ (ആറിന്റെ പകുതി കണ്ണുകളുള്ളവൻ) എന്ന പദംകൊണ്ട് മൂന്നു കണ്ണുകൾ സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു — ആറിന്റെ പകുതി മൂന്ന്. ഇങ്ങനെ ദുഃഖത്തിന്റെ പരമമായ നിമിഷത്തിൽ സമസ്ത ദേവമണ്ഡലവും ഒരിടത്ത് സന്നിഹിതമായി. കവി ആദ്യം രാമന്റെ മാനുഷമായ ദുഃഖം കാണിക്കുന്നു; പിന്നീട് അദ്ദേഹത്തിന്റെ മുന്നിൽ എല്ലാ ലോകപാലകരെയും കൊണ്ടുവരുന്നു — അങ്ങനെ തുടർന്നു വെളിപ്പെടാനിരിക്കുന്ന അദ്ദേഹത്തിന്റെ ദിവ്യത്വത്തിനു പശ്ചാത്തലം ഒരുങ്ങുന്നു. ലോകപാലകരുടെ നാമാവലിയും ക്രമമായാണു നൽകിയിരിക്കുന്നത് — ധനപതി, ധർമരാജൻ, ദേവരാജൻ, ജലരാജൻ, പിന്നെ ശിവൻ, ഒടുവിൽ സൃഷ്ടികർത്താവായ ബ്രഹ്മാവ്. അവരിൽ ബ്രഹ്മാവാണ് തുടർന്നു സംസാരിക്കാൻ പോകുന്നത്.

അപ്പോൾ ആഭരണങ്ങളണിഞ്ഞ വിപുലമായ കൈകൾ ഉയർത്തിക്കൊണ്ട് ദേവശ്രേഷ്ഠന്മാർ കൈകൂപ്പിനിൽക്കുന്ന രാഘവനോടു പറഞ്ഞു: ‘അങ്ങ് സർവലോകത്തിന്റെയും കർത്താവും ജ്ഞാനികളിൽ ശ്രേഷ്ഠനും സർവവ്യാപിയുമാണ്; എന്നിട്ടും അഗ്നിയിൽ വീഴുന്ന സീതയെ അങ്ങ് എങ്ങനെ ഉപേക്ഷിക്കുന്നു? അങ്ങ് ദേവഗണങ്ങളിൽ ശ്രേഷ്ഠനാണെന്ന് സ്വയം എന്തുകൊണ്ട് അറിയുന്നില്ല?’ ആറാം ശ്ലോകം മൂന്ന് അർധങ്ങളിലായി രചിച്ചിരിക്കുന്നു. ‘പണ്ട് വസുക്കളുടെ പ്രജാപതിയായ ഋതധാമാവ് എന്ന വസു അങ്ങുതന്നെയായിരുന്നു; മൂന്നു ലോകങ്ങളുടെയും ആദികർത്താവും സ്വയംപ്രഭുവും അങ്ങാണ്. രുദ്രന്മാരിൽ എട്ടാമത്തെ രുദ്രനും സാധ്യന്മാരിൽ അഞ്ചാമത്തെ സാധ്യനും അങ്ങുതന്നെ; അശ്വിനീദേവന്മാർ അങ്ങയുടെ ചെവികളാണ്, സൂര്യചന്ദ്രന്മാർ അങ്ങയുടെ കണ്ണുകളും. ശത്രുതാപനാ, സൃഷ്ടിയുടെ ആദിയിലും മധ്യത്തിലും അന്ത്യത്തിലും അങ്ങുതന്നെയാണു കാണപ്പെടുന്നത്; എന്നിട്ടും ഒരു സാധാരണമനുഷ്യനെപ്പോലെ അങ്ങ് വൈദേഹിയെ ഉപേക്ഷിക്കുന്നു.’ ലോകപാലകർ ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞപ്പോൾ, ലോകത്തിന്റെ സ്വാമിയും ധർമം പാലിക്കുന്നവരിൽ ശ്രേഷ്ഠനുമായ രാമൻ ആ ദേവശ്രേഷ്ഠന്മാരോടു പറഞ്ഞു. ദേവന്മാരുടെ വാക്കിൽ ഉപാലംഭവുമുണ്ട്, ഓർമിപ്പിക്കലുമുണ്ട് — രാമൻ മറന്നുപോയ അദ്ദേഹത്തിന്റെ സ്വരൂപം അദ്ദേഹത്തെ ഓർമിപ്പിക്കാനാണ് അവർ ആഗ്രഹിക്കുന്നത്. ‘മാനുഷഃ പ്രാകൃതോ യഥാ’ (സാധാരണമനുഷ്യനെപ്പോലെ) എന്ന ഉപമയാണ് അവരുടെ വാക്കിന്റെ സാരം — സാധാരണക്കാരനേ ഭാര്യയുടെ ദുഃഖത്തിൽ ഉദാസീനനായി നിൽക്കൂ, പരമാത്മാവ് അങ്ങനെ ചെയ്യില്ല. ദേവന്മാർ രാമന്റെ മൂന്നു രൂപങ്ങൾ ഓർമിപ്പിക്കുന്നു — വസുരൂപം, രുദ്രരൂപം, സാധ്യരൂപം — അതുവഴി അദ്ദേഹം എല്ലാ ദേവഗണങ്ങളുടെയും മൂലമാണെന്നു സൂചിപ്പിക്കുന്നു. അശ്വിനീദേവന്മാർ ചെവികളും സൂര്യചന്ദ്രന്മാർ കണ്ണുകളുമാണെന്ന വാക്ക് അദ്ദേഹത്തിന്റെ വിരാട്ശരീരത്തിന്റെ മുന്നറിയിപ്പാണ്; അതു ബ്രഹ്മസ്തുതിയിൽ വിസ്തരിച്ചു വർണിക്കപ്പെടും. പത്താം ശ്ലോകത്തിൽ രാമൻ ‘ലോകസ്യ സ്വാമീ’ (ലോകത്തിന്റെ സ്വാമി), ‘ധർമഭൃതാം വരഃ’ (ധർമം പാലിക്കുന്നവരിൽ ശ്രേഷ്ഠൻ) എന്നീ രണ്ടു വിശേഷണങ്ങളാൽ സ്തുതിക്കപ്പെടുന്നു — ഒന്ന് ദിവ്യത്വത്തിന്റേത്, മറ്റേത് മാനുഷധർമത്തിന്റേത്.

രാമൻ പറഞ്ഞു: ‘ഞാനാകട്ടെ എന്നെ ദശരഥന്റെ പുത്രനായ രാമൻ എന്ന മനുഷ്യനായി മാത്രമേ കരുതുന്നുള്ളൂ. ആ ഞാൻ ആരാണ്, എവിടെനിന്നു വന്നവനാണ് — അതെല്ലാം ഭഗവാൻതന്നെ എന്നോടു പറഞ്ഞുതരണം.’ ഇങ്ങനെ പറയുന്ന കാകുത്സ്ഥനോട് ബ്രഹ്മജ്ഞരിൽ ശ്രേഷ്ഠനായ ബ്രഹ്മാവ് പറഞ്ഞു: ‘സത്യപരാക്രമാ, എന്റെ സത്യമായ വാക്കു കേട്ടാലും.’ ഇവിടെ രാമന്റെ മറുപടി വിനയത്തിന്റെയും മര്യാദയുടെയും ആദർശമാണ് — മനുഷ്യരൂപത്തിൽ അവതരിച്ച അദ്ദേഹം മാനുഷധർമംതന്നെ പിന്തുടരുന്നു; സ്വന്തം ദിവ്യത്വം സ്വയം പ്രഖ്യാപിക്കുന്നില്ല; അതു സ്ഥാപിക്കുന്ന ചുമതല ബ്രഹ്മാവിനുതന്നെ ഏൽപ്പിക്കുന്നു. അതിനാൽ തുടർന്നുള്ള സ്തുതി രാമന്റെ ആത്മപ്രശംസയല്ല, സൃഷ്ടികർത്താവിന്റെ സാക്ഷ്യമാണ്. സമീക്ഷിതപതിപ്പിൽ ‘യോ ഽഹം യസ്യ യതശ് ചാഹം’ (ഞാൻ ആര്, ആരുടേത്, എവിടെനിന്ന്) എന്നും അച്ചടിപ്പതിപ്പിൽ ‘സോഽഹം യശ്ച യതശ്ചാഹം’ (ആ ഞാൻ ആര്, എവിടെനിന്ന്) എന്നുമാണ് പാഠം. ‘സത്യം സത്യപരാക്രമ’ എന്ന പദങ്ങളിൽ യമകംപോലെയുള്ള ശബ്ദസാമ്യമുണ്ട്.

‘അങ്ങ് ശ്രീമാനും ചക്രായുധനും പ്രഭുവുമായ നാരായണദേവനാണ്. ഒറ്റക്കൊമ്പുള്ള വരാഹവും, കഴിഞ്ഞതും വരാനിരിക്കുന്നതുമായ ശത്രുക്കളെ ജയിക്കുന്നവനും അങ്ങാണ്. രാഘവാ, അങ്ങ് അക്ഷരമായ ബ്രഹ്മമാണ്, സൃഷ്ടിയുടെ മധ്യത്തിലും അന്ത്യത്തിലും സത്യമാണ്; ലോകങ്ങളുടെ പരമധർമവും നാലു കൈകളുള്ള വിഷ്വക്സേനനുമാണ്. അങ്ങ് ശാർങ്ഗധന്വാവും ഹൃഷീകേശനും അന്തര്യാമിയായ പുരുഷനും പുരുഷോത്തമനും അജിതനും ഖഡ്ഗധാരിയായ വിഷ്ണുവും മഹാബലനായ കൃഷ്ണനുമാണ്. അങ്ങ് സേനാനായകനും ഗ്രാമനായകനും ബുദ്ധിയും സത്ത്വവും ക്ഷമയും ദമവും ഉത്പത്തിയും ലയവുമാണ്; ഉപേന്ദ്രനും മധുസൂദനനും അങ്ങുതന്നെ. ഇന്ദ്രനെപ്പോലും സൃഷ്ടിച്ച മഹേന്ദ്രനും പദ്മനാഭനും യുദ്ധം അവസാനിപ്പിക്കുന്നവനും അങ്ങാണ്; ദിവ്യരായ മഹർഷിമാർ അങ്ങയെ ശരണ്യനെന്നും ശരണമെന്നും പറയുന്നു. അങ്ങ് ആയിരം കൊമ്പുകളുള്ളവനും വേദാത്മാവും നൂറു ശിരസ്സുകളുള്ള മഹാവൃഷഭവും മൂന്നു ലോകങ്ങളുടെയും ആദികർത്താവും സ്വയംപ്രഭുവുമാണ്; സിദ്ധന്മാരുടെയും സാധ്യന്മാരുടെയും ആശ്രയവും പൂർവജനും യജ്ഞവും വഷട്കാരവും ഓങ്കാരവും പരാത്പരനുമാണ്. അങ്ങയുടെ ഉത്പത്തിയും നിധനവും ആരും അറിയുന്നില്ല, അങ്ങ് ആരാണെന്നുപോലും; എല്ലാ ഭൂതങ്ങളിലും പശുക്കളിലും ബ്രാഹ്മണരിലും അങ്ങ് കാണപ്പെടുന്നു.’ പതിനെട്ടാം ശ്ലോകത്തിന്റെ ഉത്തരാർധം ഏഴാം ശ്ലോകത്തിന്റെ ഉത്തരാർധത്തോട് ഏതാണ്ടു സമാനമാണ് — വൾഗേറ്റിലെ സ്തുതിയിൽ ഒരു പുനരുക്തി. നാമാവലി സഹസ്രനാമശൈലി പിന്തുടരുന്നു. ഈ നാമങ്ങളിൽ ചിലത് അവതാരങ്ങളെ സൂചിപ്പിക്കുന്നു — വരാഹം, ഉപേന്ദ്രൻ (വാമനൻ), കൃഷ്ണൻ; ചിലത് ആയുധങ്ങളെ — ചക്രം, ശാർങ്ഗം, ഖഡ്ഗം; ചിലത് ദാർശനികസ്വരൂപത്തെ — അക്ഷരബ്രഹ്മം, സത്യം, ധർമം, ബുദ്ധി, സത്ത്വം. ‘പ്രഭവശ്ചാപ്യയശ്ച’ (ഉത്പത്തിയും ലയവും) എന്ന വാക്കുകൊണ്ട്, അദ്ദേഹംതന്നെയാണ് സൃഷ്ടിയുടെ ഉത്പത്തിസ്ഥാനവും ലയസ്ഥാനവും എന്നു പറയുന്നു. ‘സഹസ്രശൃംഗോ വേദാത്മാ’ (ആയിരം കൊമ്പുള്ള വേദാത്മാവ്) എന്ന രൂപകത്തിൽ വേദങ്ങളെ വൃഷഭരൂപത്തിൽ സങ്കൽപ്പിച്ചിരിക്കുന്നു — അതിന്റെ കൊമ്പുകൾ വേദശാഖകൾ, ശിരസ്സുകൾ വിധിവാക്യങ്ങൾ എന്ന് ഹിന്ദി വ്യാഖ്യാനം വിശദീകരിക്കുന്നു. ‘ഗോഷു ച ബ്രാഹ്മണേഷു ച ദൃശ്യസേ’ (പശുക്കളിലും ബ്രാഹ്മണരിലും കാണപ്പെടുന്നു) എന്ന വാക്യം, അദ്ദേഹം എല്ലായിടത്തും ഉണ്ടെങ്കിലും വിശേഷിച്ച് പശുക്കളിലും ബ്രാഹ്മണരിലും പ്രകാശിക്കുന്നു എന്നു സൂചിപ്പിക്കുന്നു. ഇങ്ങനെ രാമന്റെ ‘ഞാൻ ആര്’ എന്ന ചോദ്യത്തിന് ബ്രഹ്മാവ് നാമങ്ങളിലൂടെത്തന്നെ ഉത്തരം നൽകുന്നു.

‘എല്ലാ ദിക്കുകളിലും ആകാശത്തിലും പർവതങ്ങളിലും നദികളിലും ആയിരം പാദങ്ങളും നൂറു ശിരസ്സുകളും ആയിരം കണ്ണുകളുമുള്ള ശ്രീമാനായി അങ്ങുതന്നെ കാണപ്പെടുന്നു. അങ്ങ് ഭൂതങ്ങളെയും ഭൂമിയെയും എല്ലാ പർവതങ്ങളെയും താങ്ങുന്നു; ഭൂമിയുടെ അടിയിൽ ജലത്തിൽ മഹാസർപ്പമായ ശേഷനെപ്പോലെ കാണപ്പെടുന്നു. രാമാ, ദേവന്മാരും ഗന്ധർവന്മാരും ദാനവന്മാരുമടങ്ങിയ മൂന്നു ലോകങ്ങളെയും അങ്ങ് താങ്ങിനിർത്തുന്നു. ബ്രഹ്മാവായ ഞാൻ അങ്ങയുടെ ഹൃദയമാണ്; സരസ്വതീദേവി അങ്ങയുടെ നാവും. ബ്രഹ്മാവ് സൃഷ്ടിച്ച ദേവന്മാർ അങ്ങയുടെ ശരീരത്തിലെ രോമങ്ങളാണ്; അങ്ങ് കണ്ണടയ്ക്കുന്നതു രാത്രിയും കണ്ണുതുറക്കുന്നതു പകലുമാണ്. വേദങ്ങൾ അങ്ങയുടെ സംസ്കാരങ്ങളാണ്; അങ്ങയെക്കൂടാതെ ഇവിടെ ഒന്നുമില്ല. ലോകം മുഴുവൻ അങ്ങയുടെ ശരീരമാണ്; ഭൂതലം അങ്ങയുടെ സ്ഥൈര്യവും. അഗ്നി അങ്ങയുടെ കോപമാണ്, ചന്ദ്രൻ അങ്ങയുടെ പ്രസാദവും; അങ്ങ് ശ്രീവത്സലക്ഷണനാണ്. പണ്ട് അങ്ങ് സ്വന്തം മൂന്നു ചുവടുകൾകൊണ്ട് മൂന്നു ലോകങ്ങളും അളന്നു; അതിദാരുണനായ ബലിയെ ബന്ധിച്ച് മഹേന്ദ്രനെ രാജാവാക്കി. സീത ലക്ഷ്മിയാണ്, അങ്ങ് വിഷ്ണുവാണ്, ദേവനായ കൃഷ്ണനും പ്രജാപതിയുമാണ്.’ ഇവിടെ വിരാട്‌രൂപത്തിന്റെ വർണന പുരുഷസൂക്തത്തെ ഓർമിപ്പിക്കുന്നു — ആയിരം പാദങ്ങൾ, നൂറു ശിരസ്സുകൾ, ആയിരം കണ്ണുകൾ. ‘സീതാ ലക്ഷ്മീർഭവാന്വിഷ്ണുഃ’ (സീത ലക്ഷ്മി, അങ്ങ് വിഷ്ണു) എന്ന വാക്യമാണ് സർഗത്തിന്റെ കേന്ദ്രം — അഗ്നിയിൽ വീഴുന്ന സീത സാക്ഷാൽ ലക്ഷ്മിയാണെന്ന് ബ്രഹ്മാവ് പ്രഖ്യാപിക്കുന്നു. ‘ത്രീംല്ലോകാൻ’ (മൂന്നു ലോകങ്ങളെ) എന്ന പദത്തിൽ അച്ചടിപ്പതിപ്പ് അനുനാസികചിഹ്നം (ചന്ദ്രബിന്ദു) കാണിക്കുന്നു. ‘അഹം തേ ഹൃദയം’ (ഞാൻ അങ്ങയുടെ ഹൃദയം) എന്നു പറയുമ്പോൾ ബ്രഹ്മാവ് സ്വയവും രാമന്റെ ഒരു അവയവമായി കരുതുന്നു — ഇതിലൂടെ സ്തുതിക്കുന്നവനും സ്തുതിക്കപ്പെടുന്നവനും തമ്മിലുള്ള അഭേദം സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു. കണ്ണടയ്ക്കലും തുറക്കലും രാത്രിയും പകലുമായതിനാൽ കാലവും അദ്ദേഹത്തിന്റെ ശരീരത്തിൽ അന്തർഭവിച്ചിരിക്കുന്നു. ബലിബന്ധനത്തിന്റെ സ്മരണ വിശേഷിച്ചും ഉചിതമാണ് — അവിടെയും വിഷ്ണു വാമനരൂപത്തിൽ മനുഷ്യസദൃശമായ ചെറിയ രൂപം ധരിച്ച് ദേവന്മാരുടെ കാര്യം സാധിച്ചു, ഇപ്പോൾ രാമരൂപത്തിലെന്നപോലെ.

‘രാവണവധത്തിനായാണ് അങ്ങ് ഇവിടെ മനുഷ്യശരീരത്തിൽ പ്രവേശിച്ചത്; ധർമം പാലിക്കുന്നവരിൽ ശ്രേഷ്ഠാ, ഞങ്ങളുടെ ആ കാര്യം അങ്ങ് സാധിച്ചു. രാമാ, രാവണൻ കൊല്ലപ്പെട്ടു; അതിനാൽ സന്തുഷ്ടനായി സ്വർഗത്തിലേക്കു കയറുക. ദേവാ, അങ്ങയുടെ വീര്യം അമോഘമാണ്; അങ്ങയുടെ പരാക്രമങ്ങളും വ്യർഥമല്ല. അങ്ങയുടെ ദർശനം അമോഘമാണ്, അങ്ങയുടെ സ്തുതിയും അമോഘമാണ്; ഭൂമിയിൽ അങ്ങയിൽ ഭക്തിയുള്ള മനുഷ്യരും അമോഘരാകും. പുരാണപുരുഷനും പുരുഷോത്തമനും ധ്രുവനുമായ ദേവനായ അങ്ങയെ ഭജിക്കുന്നവർ ഇഹലോകത്തിലും പരലോകത്തിലും ആഗ്രഹങ്ങൾ നേടുന്നു. ഋഷിപ്രോക്തവും ദിവ്യവും പുരാതനവും ഇതിഹാസരൂപവുമായ ഈ സ്തോത്രം കീർത്തിക്കുന്ന മനുഷ്യർക്കു പരാജയമില്ല.’ അവസാനശ്ലോകങ്ങളിൽ ‘അമോഘ’ (വ്യർഥമാകാത്ത) എന്ന ശബ്ദത്തിന്റെ ആവർത്തനം സ്തുതിയുടെ ഉറപ്പിനെ ദൃഢമാക്കുന്നു. ‘അമോഘം ദർശനം രാമ അമോഘസ്തവ സംസ്തവഃ’ എന്നു തുടങ്ങുന്ന മുപ്പതാം ശ്ലോകവും മുപ്പത്തിയൊന്നും മുപ്പത്തിരണ്ടും ശ്ലോകങ്ങളും പൂർണമായും വൾഗേറ്റ് പാഠത്തിൽ മാത്രമുള്ളവയാണ്; സമീക്ഷിതപതിപ്പിൽ ഫലശ്രുതി ചുരുക്കമാണ്. ഇങ്ങനെ ബ്രഹ്മസ്തുതി സീതയുടെ അഗ്നിപരീക്ഷയുടെ മധ്യത്തിൽത്തന്നെ നടക്കുന്നു; അടുത്ത സർഗത്തിൽ അഗ്നിതന്നെ സീതയെ രാമനു തിരിച്ചേൽപ്പിക്കും. ഫലശ്രുതിയിൽ രണ്ടുവിധം ഫലം പറയുന്നു — ഭക്തന്മാർക്ക് ഐഹികവും പാരലൗകികവുമായ ആഗ്രഹസാഫല്യം, സ്തോത്രം കീർത്തിക്കുന്നവർക്ക് പരാജയമില്ലായ്മ. ‘ദിവമാക്രമ’ (സ്വർഗത്തിലേക്കു കയറുക) എന്ന വാക്കുകൊണ്ട് ദേവന്മാർ രാമന്റെ സ്വധാമഗമനം പ്രാർഥിക്കുന്നു; എന്നാൽ രാമൻ ഇനി രാജ്യഭരണവും നടത്തുമെന്നു കഥ തുടർന്നു കാണിക്കും.

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये युद्धकाण्डे सप्तदशाधिकशततमः सर्गः॥ ११७॥

തെറ്റ് അറിയിക്കുക

മൂലശ്ലോകങ്ങളോടും പദവിവരണത്തോടും കൂടി വായിക്കുക