സർഗ്ഗം
സീതയെ രാമന്റെ അടുത്തേക്കു കൊണ്ടുവരൽ
ഹനുമാന്റെ നിവേദനം, രാമന്റെ ധ്യാനം, വിഭീഷണൻ സീതയെ കുളിപ്പിച്ചലങ്കരിച്ച് ശിബികയിൽ കൊണ്ടുവരൽ, ജനങ്ങളെ ആട്ടിയകറ്റുന്നതിന്റെ വിലക്ക്, സീത കാൽനടയായി വരൽ, പ്രിയമുഖദർശനം
മഹാപ്രാജ്ഞനായ ആ വാനരൻ ഹനുമാൻ, എല്ലാ വില്ലാളികളിലും ശ്രേഷ്ഠനും താമരയിതൾപോലുള്ള കണ്ണുകളുള്ളവനുമായ രാമനെ അഭിവാദ്യം ചെയ്തു പറഞ്ഞു: ‘ഏതൊരുവൾക്കുവേണ്ടിയാണോ ഈ സംരംഭമെല്ലാം, ഏതൊരുവളാണോ ഈ കർമങ്ങളുടെ ഫലോദയം, ശോകസന്തപ്തയായ ആ മൈഥിലീദേവിയെ അങ്ങു കാണേണ്ടതാണ്. ശോകാവിഷ്ടയായി, കണ്ണീർ നിറഞ്ഞ കണ്ണുകളോടെയിരിക്കുന്ന മൈഥിലി വിജയവാർത്ത കേട്ട് അങ്ങയെ കാണാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നു. മുമ്പുണ്ടായ വിശ്വാസത്താൽ എന്നെ വിശ്വസിക്കുന്ന, കലങ്ങിയ കണ്ണുകളോടെയിരിക്കുന്ന അവൾ എന്നോടു പറഞ്ഞു — “ഭർത്താവിനെ കാണാൻ ഞാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നു.”’ ഹനുമാൻ ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞപ്പോൾ ധർമധാരികളിൽ ശ്രേഷ്ഠനായ രാമൻ പെട്ടെന്നു ധ്യാനത്തിലാണ്ടു; അല്പം കണ്ണീരിൽ മുങ്ങി. ദീർഘമായി നിശ്വസിച്ച്, ഭൂമിയിലേക്കു നോക്കിക്കൊണ്ട് അവൻ അടുത്തുനിന്ന മേഘവർണനായ വിഭീഷണനോടു പറഞ്ഞു. ഹനുമാന്റെ വാക്കുകളിലെ ‘ഏതൊരുവൾക്കുവേണ്ടിയാണോ ഈ സംരംഭം’ എന്നത് ഒരു ഓർമിപ്പിക്കലാണ് — സേതുബന്ധം, യുദ്ധം, രാവണവധം — എല്ലാം സീതയ്ക്കുവേണ്ടി. അതിനാൽ അവളെ കാണുന്നതാണ് എല്ലാ പ്രയത്നത്തിന്റെയും ഫലം. ‘പൂർവകാത് പ്രത്യയാത്’ (മുമ്പുണ്ടായ വിശ്വാസത്താൽ) — സുന്ദരകാണ്ഡത്തിൽ ഹനുമാൻ നൽകിയ മോതിരത്താൽ സീതയ്ക്കു വിശ്വാസമുണ്ടായി; ആ വിശ്വാസത്താലാണ് അവൾ ഇന്ന് ആ സന്ദേശം നൽകിയത്. രാമന്റെ പ്രതികരണം വിചിത്രമാണ് — അവൻ ഹർഷത്താൽ തുള്ളിച്ചാടുന്നില്ല; മറിച്ച് ധ്യാനമഗ്നനായി, കണ്ണീർ നിറഞ്ഞ കണ്ണുകളോടെ, ഭൂമിയിലേക്കു നോക്കി നിശ്വസിക്കുന്നു. അവന്റെ മനസ്സിൽ ഒരു ദ്വന്ദ്വമുണ്ട് — പ്രിയയെ കാണാനുള്ള ആഗ്രഹവും ലോകാപവാദത്തോടുള്ള ഭയവും. സമീക്ഷിതപതിപ്പിൽ നാലാം ശ്ലോകത്തിന്റെ ഉത്തരാർധം ‘ഭർതാരം ദ്രഷ്ടുമിച്ഛാമി കൃതാർഥം സഹലക്ഷ്മണം’ (കൃതാർഥനായ ഭർത്താവിനെ ലക്ഷ്മണനോടൊപ്പം കാണാൻ ഞാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നു) എന്നാണ്; അച്ചടിയിൽ ‘ദ്രഷ്ടുമിച്ഛാമി ഭർതാരമിതി പര്യാകുലേക്ഷണാ’ (“ഭർത്താവിനെ കാണാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നു” എന്ന് കലങ്ങിയ കണ്ണുകളോടെ) എന്നും. ഹനുമാൻ രാമന്റെ ഹൃദയം അറിയുന്നു; അതിനാൽ രാമൻ വേഗം അവളെ കാണാൻ പ്രേരിതനാകേണ്ടതിന് അവൻ സീതയുടെ ദുഃഖവും ഉത്കണ്ഠയും വിസ്തരിച്ചു വർണിക്കുന്നു. അവന്റെ വാക്കുകളിൽ സീതയുടെ പക്ഷം പിടിക്കുന്നതുപോലൊരു ധ്വനിയുണ്ട്. രാമന്റെ ധ്യാനമാകട്ടെ സൂചിപ്പിക്കുന്നത് — അവൻ ഭർത്താവു മാത്രമല്ല, രാജാവുമാണ്; അവന്റെ ഓരോ കർമവും ലോകം നോക്കുന്നു; അതിനാൽ അവൻ ശ്രദ്ധാലുവാണ്.
‘ദിവ്യമായ അംഗരാഗം പൂശി, ദിവ്യാഭരണങ്ങളണിഞ്ഞ്, തലകുളിച്ച വൈദേഹിയായ സീതയെ താമസിയാതെ ഇവിടെ കൊണ്ടുവരിക.’ രാമൻ ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞപ്പോൾ വിഭീഷണൻ തിടുക്കത്തിൽ അന്തഃപുരത്തിൽ പ്രവേശിച്ച് തന്റെ സ്ത്രീകളെക്കൊണ്ട് സീതയെ അറിയിച്ചു. പിന്നെ തലയ്ക്കുമീതെ കൈകൂപ്പി, ശ്രീമാനും വിനീതനുമായ രാക്ഷസേശ്വരൻ വിഭീഷണൻ മഹാഭാഗയായ സീതയെ കണ്ടു പറഞ്ഞു: ‘ഹേ വൈദേഹീ, ദിവ്യമായ അംഗരാഗം പൂശി, ദിവ്യാഭരണങ്ങളണിഞ്ഞ് വാഹനത്തിൽ കയറുക; നിനക്കു മംഗളം; ഭർത്താവ് നിന്നെ കാണാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നു.’ ഇങ്ങനെ പറയപ്പെട്ടപ്പോൾ വൈദേഹി വിഭീഷണനോടു മറുപടി പറഞ്ഞു: ‘ഹേ രാക്ഷസേശ്വരാ, കുളിക്കാതെതന്നെ ഭർത്താവിനെ കാണാൻ ഞാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നു.’ അവളുടെ ആ വാക്കു കേട്ട് വിഭീഷണൻ മറുപടി പറഞ്ഞു: ‘ഭർത്താവായ രാമൻ പറഞ്ഞതുപോലെതന്നെ നീ ചെയ്യേണ്ടതാണ്.’ അവന്റെ ആ വാക്കു കേട്ട്, ഭർത്താവിനെ ദൈവമായി കരുതുന്നവളും ഭർതൃഭക്തിയിൽ മുഴുകിയവളുമായ സാധ്വിയായ മൈഥിലി ‘അങ്ങനെയാകട്ടെ’ എന്നു മറുപടി പറഞ്ഞു. പിന്നെ തലകുളിച്ച്, അലങ്കാരങ്ങളണിഞ്ഞ്, വിലയേറിയ ആഭരണങ്ങളും വിലയേറിയ വസ്ത്രങ്ങളും ധരിച്ച സീതയെ, ജ്വലിക്കുന്നതും അത്യുത്തമമായ വസ്ത്രങ്ങളാൽ മൂടിയതുമായ ശിബികയിൽ കയറ്റി, അനേകം രാക്ഷസരാൽ സംരക്ഷിച്ചുകൊണ്ട് വിഭീഷണൻ കൊണ്ടുവന്നു. മഹാത്മാവായ രാമൻ ധ്യാനത്തിലാണെന്നറിഞ്ഞിട്ടും അവൻ അടുത്തുചെന്ന്, വണങ്ങി, ഹർഷത്തോടെ ‘സീത എത്തിയിരിക്കുന്നു’ എന്നു നിവേദനം ചെയ്തു. ‘കുളിക്കാതെ കാണാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നു’ എന്ന സീതയുടെ വാക്ക് അവളുടെ ഉത്കണ്ഠ സൂചിപ്പിക്കുന്നു — അലങ്കാരമല്ല, ദർശനമാണ് അവൾക്കു വേണ്ടത്. എന്നാൽ ‘രാമൻ പറഞ്ഞതുപോലെ’ എന്നു കേട്ടപ്പോൾ അവൾ ഉടൻ സമ്മതിക്കുന്നു — ഭർത്താവിനെ ദൈവമായി കരുതുന്നവളുടെ സ്വഭാവം. ഒമ്പതാം ശ്ലോകം (‘തതഃ സീതാം മഹാഭാഗാം…’) വൾഗേറ്റിൽ മാത്രമുള്ളതാണ്. രാമന്റെ ആദേശത്തിലെ ‘മാ ചിരം’ (താമസിയാതെ) എന്നതിൽ തിടുക്കമുണ്ട് — അവന്റെ ഉത്കണ്ഠയും ഒളിഞ്ഞിരിക്കുന്നു. അച്ചടിയിൽ ‘പരാർധ്യാംബരസംവൃതാം’ (15.1). വിഭീഷണന്റെ പെരുമാറ്റം വിനീതമാണ് — അവൻ സീതയെ ‘നിനക്കു മംഗളം’ എന്ന ആശീർവചനത്തോടെ സംബോധന ചെയ്യുന്നു; സ്വന്തം സ്ത്രീകളെക്കൊണ്ട് അവളെ ശുശ്രൂഷിപ്പിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു. സീതയുടെ അലങ്കാരം രാമന്റെ ആജ്ഞയനുസരിച്ചാണ് — രാജാവിന്റെ പത്നി രാജോചിതമായ വേഷത്തിൽത്തന്നെ സഭയിൽ വരണം എന്നായിരിക്കാം അവന്റെ ആശയം. ശിബിക, വസ്ത്രാവരണം, രക്ഷകർ — എല്ലാം രാജകീയമായ ഗൗരവം. സീതയുടെ ‘അങ്ങനെയാകട്ടെ’ എന്ന ഒറ്റവാക്കു മറുപടി അവളുടെ ആജ്ഞാപാലനം കാണിക്കുന്നു — സ്വന്തം ഇഷ്ടം ഉപേക്ഷിച്ച് ഭർത്താവിന്റെ ഇഷ്ടം അനുസരിക്കുന്നു. ഈ വാർത്തയുടെ പ്രാധാന്യം ഏറെയായതിനാൽ, രാമൻ ധ്യാനത്തിലാണെന്നറിഞ്ഞിട്ടും വിഭീഷണൻ അവനെ അറിയിക്കുന്നു.
രാക്ഷസഗൃഹത്തിൽ ഏറെക്കാലം കഴിഞ്ഞ അവൾ വന്നിരിക്കുന്നു എന്നു കേട്ട് ശത്രുനാശകനായ രാഘവന് രോഷവും ഹർഷവും ദൈന്യവും ഉണ്ടായി. പിന്നെ വാഹനത്തിലിരിക്കുന്ന സീതയെക്കുറിച്ച് ആലോചനയോടെ ചിന്തിച്ചുകൊണ്ട്, സന്തോഷമില്ലാത്തവനായി രാഘവൻ വിഭീഷണനോട് ഈ വാക്കു പറഞ്ഞു: ‘സൗമ്യനായ രാക്ഷസാധിപതേ, എന്നും എന്റെ വിജയത്തിൽ തല്പരനായവനേ, വൈദേഹി വേഗം എന്റെ അടുത്തേക്കു വരട്ടെ.’ രാഘവന്റെ ആ വാക്കു കേട്ട് ധർമജ്ഞനായ വിഭീഷണൻ അവിടെ വേഗം ജനങ്ങളെ ആട്ടിയകറ്റിച്ചു. കുപ്പായവും തലപ്പാവുമണിഞ്ഞ, ചൂരലും കിലുക്കുന്ന വാദ്യവും കയ്യിലേന്തിയ പുരുഷന്മാർ ആ യോദ്ധാക്കളെ ആട്ടിയകറ്റിക്കൊണ്ട് ചുറ്റും നടന്നു. ആട്ടിയകറ്റപ്പെട്ട കരടികളുടെയും വാനരന്മാരുടെയും രാക്ഷസരുടെയും കൂട്ടങ്ങൾ എല്ലാ വശത്തും ദൂരെ മാറിനിന്നു. ആട്ടിയകറ്റപ്പെടുന്ന അവരുടെ, കാറ്റിനാൽ ഇളകുന്ന സമുദ്രത്തിന്റേതുപോലുള്ള അതിമഹത്തായ കോലാഹലം ഉണ്ടായി. എല്ലാ വശത്തും പരിഭ്രമിച്ച്, ആട്ടിയകറ്റപ്പെടുന്ന അവരെ കണ്ട് രാഘവൻ ദാക്ഷിണ്യത്താലും അസഹിഷ്ണുതയാലും അതു തടഞ്ഞു. ക്ഷോഭത്താൽ കണ്ണുകൊണ്ട് എരിക്കുന്നതുപോലെ നോക്കി രാമൻ മഹാപ്രാജ്ഞനായ വിഭീഷണനോട് ഉപാലംഭത്തോടെ ഈ വാക്കു പറഞ്ഞു. ‘രോഷവും ഹർഷവും ദൈന്യവും’ — വിരുദ്ധമായ മൂന്നു ഭാവങ്ങളുടെ ഒരേസമയത്തുള്ള ഉദയം — പ്രിയയുടെ ആഗമനത്താൽ ഹർഷം, അവൾ പരഗൃഹത്തിൽ വസിച്ചതിനാൽ രോഷം, തന്റെ നിസ്സഹായാവസ്ഥയാൽ ദൈന്യം. ‘സവിമർശം വിചാരയൻ’ (ആലോചനയോടെ ചിന്തിച്ച്) — അവൻ ലോകത്തിന്റെ ദൃഷ്ടിയെക്കുറിച്ചു ചിന്തിക്കുന്നു. ‘അഹൃഷ്ടഃ’ (സന്തോഷമില്ലാത്തവൻ) — അതീവപ്രധാനമായ പദം; രാമൻ പ്രസന്നനല്ല. ആട്ടിയകറ്റൽ രാജകുലസ്ത്രീകളുടെ സംരക്ഷണത്തിനുള്ള സാധാരണ ആചാരമാണ്; എന്നാൽ രാമൻ അതു സഹിക്കുന്നില്ല — വാനരന്മാർ അവന്റെ സ്വജനങ്ങളാണ്; അവരുടെ തിരസ്കാരം അവന് അപ്രിയമാണ്. സമുദ്രത്തിന്റെ ഉപമ — വാനരന്മാരുടെയും കരടികളുടെയും വിശാലമായ കൂട്ടം; അതിന്റെ കോലാഹലം കാറ്റിനാൽ ക്ഷോഭിച്ച സമുദ്രത്തിന്റെ ഗർജനംപോലെ. രാമന്റെ ‘ദാക്ഷിണ്യം’ — സ്വന്തം സൈനികരോടുള്ള സ്നേഹം; ‘അമർഷം’ — അവരുടെ തിരസ്കാരം സഹിക്കാനാകായ്ക. തനിക്കുവേണ്ടി പ്രാണൻ ത്യജിക്കാൻ തയ്യാറായിരുന്നവർ ഇന്നു വടികൊണ്ട് ആട്ടിയകറ്റപ്പെടുന്നത് അവന് ഇഷ്ടമാകുന്നില്ല. ഈ ഭാഗത്ത് കവി രാമന്റെ മാനസികസംഘർഷം വ്യക്തമായി പറയുന്നില്ല; ‘അഹൃഷ്ടഃ’, ‘രോഷവും ഹർഷവും ദൈന്യവും’ എന്നീ പദങ്ങളാൽ സൂചിപ്പിക്കുക മാത്രം ചെയ്യുന്നു. എന്തോ അപ്രിയം സംഭവിക്കാൻ പോകുന്നു എന്ന് വായനക്കാരൻ അനുമാനിക്കുന്നു.
‘എന്നെ അനാദരിച്ച് നീ എന്തിനാണ് ഈ ജനങ്ങളെ ക്ലേശിപ്പിക്കുന്നത്? ഈ ഉദ്വേഗം നിർത്തുക; ഈ ജനങ്ങൾ എന്റെ സ്വജനങ്ങളാണ്. വീടുകളോ വസ്ത്രങ്ങളോ കോട്ടമതിലോ മറയ്ക്കലോ ഇത്തരം രാജകീയസത്കാരങ്ങളോ അല്ല സ്ത്രീയുടെ ആവരണം; സദാചാരംതന്നെയാണ് സ്ത്രീയുടെ ആവരണം. വിപത്തുകളിലും കഷ്ടതകളിലും യുദ്ധങ്ങളിലും സ്വയംവരത്തിലും യജ്ഞത്തിലും വിവാഹത്തിലും സ്ത്രീയെ കാണുന്നതു ദോഷമല്ല. ഇവൾ വിപത്തിൽപ്പെട്ടവളും കഷ്ടതയനുഭവിക്കുന്നവളുമാണ്; വിശേഷിച്ചും എന്റെ സാന്നിധ്യത്തിൽ ഇവളെ കാണുന്നതിൽ ദോഷമില്ല. അതിനാൽ ശിബിക ഉപേക്ഷിച്ച് കാൽനടയായിത്തന്നെ വരട്ടെ; ഈ വനവാസികൾ എന്റെ അരികിൽവെച്ച് വൈദേഹിയെ കാണട്ടെ.’ ഇവിടെ രാമന്റെ വാക്ക് രണ്ടുവിധത്തിൽ വ്യാഖ്യാനിക്കപ്പെടുന്നു. ഒരു വശത്ത് അത് സ്ത്രീകളുടെ ഗൗരവത്തെക്കുറിച്ചുള്ള ഉദാത്തമായ സിദ്ധാന്തം പ്രകടമാക്കുന്നു — വസ്ത്രങ്ങളോ കോട്ടമതിലുകളോ അല്ല, ചാരിത്ര്യംതന്നെയാണ് സ്ത്രീയുടെ യഥാർഥരക്ഷ. മറുവശത്ത് അവന്റെ ആദേശം — ‘കാൽനടയായിത്തന്നെ വരട്ടെ, എല്ലാവരും കാണട്ടെ’ — വരാനിരിക്കുന്ന പരീക്ഷയ്ക്കു പശ്ചാത്തലമൊരുക്കുന്നു; സീതയുടെ ചാരിത്ര്യം എല്ലാവരുടെയും മുന്നിൽ വെളിപ്പെടട്ടെ എന്നാണ് അവന്റെ ആശയമെന്നു തോന്നുന്നു. ‘മത്സമീപേ വിശേഷതഃ’ (വിശേഷിച്ചും എന്റെ സാന്നിധ്യത്തിൽ) — ഭർത്താവിന്റെ സാന്നിധ്യത്തിൽ പത്നിയെ കാണുന്നത് തീർത്തും നിർദോഷമാണ്. മുപ്പതാം ശ്ലോകത്തിന്റെ പൂർവാർധം വൾഗേറ്റിൽ മാത്രമുള്ളതാണ്; ഉത്തരാർധം സമീക്ഷിതപതിപ്പിൽനിന്നു ഭിന്നമാണ് (സമീക്ഷിതപതിപ്പിൽ ‘സീതാ പശ്യതു മാമേഷാ സുഹൃദ്ഗണവൃതം സ്ഥിതം’ — സുഹൃദ്ഗണങ്ങളാൽ ചുറ്റപ്പെട്ടു നിൽക്കുന്ന എന്നെ ഈ സീത കാണട്ടെ). ഈ വാക്കിൽ രാമന്റെ മനസ്സിലെ ഗൂഢമായ സംഘർഷമുണ്ട് — സീതയെ പരസ്യമായി സ്വീകരിക്കാനോ പരീക്ഷിക്കാനോ അവൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നു. ‘വ്യസനേഷു’ (വിപത്തുകളിൽ) എന്നത് സൂചിപ്പിക്കുന്നത്, സീത വിപത്തിലാണ്; അതിനാൽ സാധാരണനിയമങ്ങൾ ഇവിടെ ബാധകമല്ല എന്നാണ്. സ്വയംവരത്തിലും യജ്ഞത്തിലും വിവാഹത്തിലും സ്ത്രീകളെ എല്ലാവരും കാണുന്നു എന്നതു ലോകാചാരമാണ്. ഇങ്ങനെ രാമൻ സ്വന്തം ആദേശത്തെ സ്വേച്ഛകൊണ്ടു മാത്രമല്ല, ശാസ്ത്രംകൊണ്ടും ലോകവ്യവഹാരംകൊണ്ടും ന്യായീകരിക്കുന്നു. എന്നാൽ അവന്റെ സ്വരത്തിലെ കാഠിന്യം എല്ലാവരെയും അമ്പരപ്പിക്കുന്നു.
രാമൻ ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞപ്പോൾ ആലോചനയിലാണ്ട വിഭീഷണൻ വിനീതനായി സീതയെ രാമന്റെ അടുത്തേക്കു കൊണ്ടുവന്നു. അപ്പോൾ രാമന്റെ വാക്കു കേട്ട് ലക്ഷ്മണനും സുഗ്രീവനും വാനരനായ ഹനുമാനും അത്യന്തം വ്യഥിതരായി. പത്നിയോടു നിസ്സംഗമായ അവന്റെ ദാരുണമായ ഇംഗിതങ്ങളാൽ, രാഘവൻ സീതയിൽ അപ്രീതനാണെന്നപോലെ അവർ ഊഹിച്ചു. ലജ്ജയാൽ സ്വന്തം അവയവങ്ങളിൽത്തന്നെ ഒതുങ്ങിച്ചുരുങ്ങുന്നതുപോലെ, വിഭീഷണൻ പിന്നാലെ നടന്നുകൊണ്ട് മൈഥിലി ഭർത്താവിന്റെ അടുത്തേക്കു ചെന്നു. വിസ്മയത്താലും ഹർഷത്താലും സ്നേഹത്താലും, ഭർത്താവിനെ ദൈവമായി കരുതുന്ന, കൂടുതൽ സൗമ്യമായ മുഖമുള്ള അവൾ ഭർത്താവിന്റെ സൗമ്യമായ മുഖത്തേക്കു നോക്കി. പിന്നെ ഏറെക്കാലമായി കാണാതിരുന്ന, ഉദിച്ചുയർന്ന പൂർണചന്ദ്രനെപ്പോലെ കാന്തിയുള്ള പ്രിയന്റെ മുഖം നോക്കി അവൾ മനസ്സിന്റെ ക്ലേശം അകറ്റി; അപ്പോൾ അവളുടെ മുഖം നിർമലചന്ദ്രനെപ്പോലെയായി. ഇവിടെ രണ്ടു ദൃഷ്ടികളുടെ വൈരുധ്യമാണ് — സീത സ്നേഹത്തോടെയും ഹർഷത്തോടെയും ഭർത്താവിനെ നോക്കുന്നു; രാമന്റെ ഇംഗിതങ്ങളാകട്ടെ പത്നിയോടു നിസ്സംഗവും ദാരുണവുമാണ്. ലക്ഷ്മണാദികൾ അതു മനസ്സിലാക്കി വ്യഥിതരാകുന്നു; എന്നാൽ സീത ഇപ്പോഴും അത് അറിയുന്നില്ല — ഏറെക്കാലത്തിനുശേഷം കാണുന്ന പ്രിയമുഖം മാത്രമേ അവൾ കാണുന്നുള്ളൂ. ‘ലജ്ജയാൽ ഒതുങ്ങിച്ചുരുങ്ങുന്നതുപോലെ’ — എല്ലാവരുടെയും മുന്നിലൂടെ കാൽനടയായി വരുന്ന അവൾ സ്വന്തം അവയവങ്ങളിൽത്തന്നെ ചുരുങ്ങി. അവസാനശ്ലോകം പുഷ്പിതാഗ്രാവൃത്തത്തിലാണ് — സീതയുടെ മുഖത്തിന്റെ പ്രസന്നത പൂർണചന്ദ്രനോട് ഉപമിക്കപ്പെടുന്നു. അടുത്ത സർഗത്തിൽ ഈ പ്രസന്നത തകരും. സമീക്ഷിതപതിപ്പിലെ 6.102.034 (‘സാ വസ്ത്രസംരുദ്ധമുഖീ … രുരോദാസാദ്യ ഭർതാരം ആര്യപുത്രേതി ഭാഷിണീ’ — വസ്ത്രത്താൽ മുഖം മറച്ച അവൾ … ഭർത്താവിന്റെ അടുത്തെത്തി ‘ആര്യപുത്രാ’ എന്നു പറഞ്ഞുകൊണ്ട് കരഞ്ഞു) എന്ന ശ്ലോകം ഇവിടെ അച്ചടിയിൽ ഇല്ല. ‘വിസ്മയാത്’ (വിസ്മയത്താൽ) — ഏറെക്കാലത്തിനുശേഷമുള്ള ഭർതൃദർശനം അവൾക്കു സ്വപ്നംപോലെ; ‘പ്രഹർഷാത്’ (ഹർഷത്താൽ) — വിജയിയായ ഭർത്താവിനെ കണ്ട്; ‘സ്നേഹാത്’ (സ്നേഹത്താൽ) — സ്വാഭാവികമായ പ്രേമത്താൽ. മൂന്നു ഭാവങ്ങൾ സീതയുടേത്, മൂന്നെണ്ണം (രോഷം, ഹർഷം, ദൈന്യം) രാമന്റേത് — ഈ സർഗത്തിന്റെ രചനയിൽ ഒരു സമമിതി കാണാം. ലക്ഷ്മണന്റെയും സുഗ്രീവന്റെയും ഹനുമാന്റെയും വ്യഥ — അവർ രാമന്റെ ഏറ്റവും പ്രിയപ്പെട്ടവരാണ്; അവന്റെ ഭാവങ്ങൾ അറിയുന്നവരും; അവരുടെ ചിന്ത വരാനിരിക്കുന്ന അപ്രിയത്തിന്റെ മുന്നറിയിപ്പാണ്.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये युद्धकाण्डे चतुर्दशाधिकशततमः सर्गः॥ ११४॥