സർഗ്ഗം
ഹനുമത്സീതാസംവാദം
ഹനുമാൻ സീതയെ വിജയവാർത്ത അറിയിക്കുന്നു, സീതയുടെ ഹർഷം, ഹനുമാനുള്ള പ്രശംസ, രാക്ഷസീവധത്തിനുള്ള നിർദേശം, സീതയുടെ കരുണ — ‘ന പരഃ പാപമാദത്തേ’, ഭർത്താവിനെ കാണാനുള്ള ആഗ്രഹം
ഇങ്ങനെ ആജ്ഞാപിക്കപ്പെട്ട മാരുതപുത്രനായ ഹനുമാൻ നിശാചരരാൽ പൂജിക്കപ്പെട്ടുകൊണ്ട് ലങ്കാപുരിയിൽ പ്രവേശിച്ചു. പുരിയിൽ പ്രവേശിച്ച് വിഭീഷണനോട് അനുമതി ചോദിച്ച്, അവനാൽ അനുവദിക്കപ്പെട്ട ഹനുമാൻ മുറപ്രകാരം വൃക്ഷവാടികയിൽ പ്രവേശിച്ച്, സീതയെ തന്റെ വരവ് അറിയിച്ചിട്ട്, ശരീരശുദ്ധിയില്ലാതെ, (ഗ്രഹപീഡയാൽ) ഭയന്ന രോഹിണിയെപ്പോലെ, മരച്ചുവട്ടിൽ ആനന്ദമറ്റ്, രാക്ഷസികളാൽ ചുറ്റപ്പെട്ടിരിക്കുന്ന സീതയെ കണ്ടു. ഒതുക്കത്തോടെ, വണങ്ങി, കുനിഞ്ഞ് അവൻ അടുത്തുചെന്ന് അഭിവാദ്യം ചെയ്തു നിന്നു. മഹാബലനായ ഹനുമാൻ വന്നതു കണ്ട് ദേവി അപ്പോൾ മിണ്ടാതിരുന്നു; പിന്നെ അവനെ ഓർമവന്നപ്പോൾ സന്തുഷ്ടയായി. അവളുടെ സൗമ്യമായ മുഖം കണ്ട് വാനരോത്തമനായ ഹനുമാൻ രാമന്റെ വാക്കുകളെല്ലാം പറയാൻ തുടങ്ങി. ഇവിടെ ഹനുമാന്റെ വിനയം എടുത്തുപറയേണ്ടതാണ് — ലങ്ക ഇപ്പോൾ വിഭീഷണന്റെ രാജ്യമാണ്; അതിനാൽ രാജാവിന്റെ അനുമതി വാങ്ങിയേ അവൻ പ്രവേശിക്കുന്നുള്ളൂ. മുമ്പ് അവൻ ഒളിച്ച്, ഒരു കള്ളനെപ്പോലെ ലങ്കയിൽ കടന്നു; ഇന്ന് രാക്ഷസരാൽ പൂജിക്കപ്പെട്ടുകൊണ്ട്. ‘മൃജയാ ഹീനാം’ — കുളി, അലങ്കാരം മുതലായ ശുചീകരണങ്ങളില്ലാത്തവൾ. ‘സാതങ്കാം രോഹിണീമിവ’ (ഭയന്ന രോഹിണിയെപ്പോലെ) എന്ന ഉപമ — ഗ്രഹത്താൽ പീഡിപ്പിക്കപ്പെട്ട രോഹിണിയെപ്പോലെ ഭയഗ്രസ്ത; സമീക്ഷിതപതിപ്പിൽ ‘ശശിനാ ഹീനാം’ (ചന്ദ്രനിൽനിന്നു വേർപെട്ട) എന്നാണ് പാഠം, അച്ചടിയിൽ ‘മൃജയാ ഹീനാം’. സീത ആദ്യം മിണ്ടാതിരുന്നു, പിന്നെ അവനെ തിരിച്ചറിഞ്ഞ് സന്തോഷിച്ചു — ദീർഘമായ തടവിനുശേഷം പെട്ടെന്നു വന്ന ദൂതനെ ഒരു നിമിഷം അവൾ തിരിച്ചറിഞ്ഞില്ല. രണ്ടാം ശ്ലോകവും (2.2 മുതൽ) അഞ്ചും ആറും ശ്ലോകങ്ങളും ഏറെക്കുറെ വൾഗേറ്റിൽ മാത്രമുള്ളവയാണ്. സുന്ദരകാണ്ഡത്തിൽ ഹനുമാൻ സീതയെ ആദ്യം കണ്ടത് ഇതേ സ്ഥലത്തുവെച്ചാണ് — ശിംശപാവൃക്ഷത്തിന്റെ ചുവട്ടിൽ, രാക്ഷസികളാൽ ചുറ്റപ്പെട്ട നിലയിൽ. ഇന്നു വീണ്ടും അവൻ അവിടെത്തന്നെ വന്നിരിക്കുന്നു; എന്നാൽ സാഹചര്യം പാടേ മാറിയിരിക്കുന്നു. അന്ന് അവൻ ഒളിച്ചും ഭയന്നും മരക്കൊമ്പുകളിൽ മറഞ്ഞും ഇരിക്കുകയായിരുന്നു; ഇന്ന് അവൻ വിജയവാർത്ത കൊണ്ടുവരുന്നവനാണ്, രാക്ഷസരാൽത്തന്നെ പൂജിക്കപ്പെട്ടവൻ. സീതയുടെ അവസ്ഥയാകട്ടെ ഇപ്പോഴും അതുപോലെതന്നെ — മലിന, ആനന്ദമറ്റവൾ, തടവുകാരിയെപ്പോലെ; കാരണം വിജയത്തിന്റെ വാർത്ത അവൾ അറിയുന്നില്ല. ഹനുമാന്റെ പ്രണാമം ‘നിഭൃതഃ പ്രണതഃ പ്രഹ്വഃ’ (ഒതുക്കത്തോടെ, വണങ്ങി, കുനിഞ്ഞ്) എന്ന മൂന്നു പദങ്ങളാൽ വർണിക്കപ്പെടുന്നു — അവന്റെ ഭക്തിയുടെയും വിനയത്തിന്റെയും പൂർണത.
‘ഹേ വൈദേഹീ, രാമൻ സുഗ്രീവനോടും ലക്ഷ്മണനോടുംകൂടി സുഖമായിരിക്കുന്നു. ലക്ഷ്യം നേടിയവനും ശത്രുവിനെ കൊന്നവനും ശത്രുക്കളെ ജയിച്ചവനുമായ അവൻ നിന്റെ ക്ഷേമം അന്വേഷിക്കുന്നു. ഹേ ദേവീ, വിഭീഷണന്റെ സഹായത്തോടെ, വാനരന്മാരോടൊപ്പം രാമനാലും വീര്യവാനായ ലക്ഷ്മണനാലും രാവണൻ കൊല്ലപ്പെട്ടു. ഹേ ദേവീ, നിനക്കു പ്രിയമായതു ഞാൻ പറയുന്നു; വീണ്ടും നിന്നെ അഭിനന്ദിക്കുന്നു. ഹേ ധർമജ്ഞേ, നിന്റെ പ്രഭാവത്താലാണ് യുദ്ധത്തിൽ രാമൻ ഈ മഹത്തായ വിജയം നേടിയത്. ഹേ സീതേ, സ്വസ്ഥയാകുക, ദുഃഖജ്വരം അകലട്ടെ; ശത്രുവായ രാവണൻ കൊല്ലപ്പെട്ടു, ലങ്ക വശത്താക്കപ്പെട്ടു. “ഉറക്കമില്ലാതെ നിന്നെ ജയിച്ചെടുക്കാൻ ഉറച്ചുനിന്ന ഞാൻ മഹാസമുദ്രത്തിൽ സേതു ബന്ധിച്ച് ഈ പ്രതിജ്ഞ നിറവേറ്റി” — ഇതാണ് രാമന്റെ വാക്ക്. രാവണന്റെ ഭവനത്തിൽ കഴിയുന്ന നീ പരിഭ്രമിക്കേണ്ടതില്ല; ലങ്കയുടെ ഈ ഐശ്വര്യം വിഭീഷണന്റെ അധീനത്തിലാക്കിയിരിക്കുന്നു. അതിനാൽ ആശ്വസിക്കുക, വിശ്വസ്തയാകുക; നീ സ്വന്തം ഗൃഹത്തിലെന്നപോലെയാണ് കഴിയുന്നത്. ഇതാ ഈ വിഭീഷണനും ഹർഷത്തോടെ നിന്നെ കാണാനുള്ള ഉത്കണ്ഠയോടെ വരുന്നു.’ ഇവിടെ രാമന്റെ സന്ദേശം ക്രമത്തിലാണ് — ക്ഷേമം, വിജയം, പ്രതിജ്ഞാപൂർത്തി, ആശ്വാസം. ‘നിന്റെ പ്രഭാവത്താൽ’ എന്ന വാക്ക് അത്യന്തം പ്രധാനമാണ് — രാമൻ തന്റെ വിജയം സീതയുടെ പാതിവ്രത്യത്തിന്റെ പ്രഭാവത്തിനു സമർപ്പിക്കുന്നു. ‘അലബ്ധനിദ്രേണ’ (ഉറക്കമില്ലാതെ) എന്നത് രാമന്റെ വിയോഗദുഃഖം സൂചിപ്പിക്കുന്നു — സീതയെ ജയിച്ചെടുക്കാൻ അവൻ രാത്രികളിലും ഉറങ്ങിയില്ല. ‘സ്വന്തം ഗൃഹത്തിലെന്നപോലെ കഴിയുന്നു’ — ഇപ്പോൾ ലങ്ക മിത്രത്തിന്റെ രാജ്യമാണ്; അതിനാൽ ഇത് നിന്റെ സ്വന്തം ഗൃഹംപോലെയാണ്. ഒമ്പതാം ശ്ലോകത്തിന്റെ ഉത്തരാർധത്തിൽ സമീക്ഷിതപതിപ്പ് ‘ദിഷ്ട്യാ ജീവസി ധർമജ്ഞേ ജയേന മമ സംയുഗേ’ (ഹേ ധർമജ്ഞേ, യുദ്ധത്തിലെ എന്റെ ജയത്താൽ ഭാഗ്യവശാൽ നീ ജീവിക്കുന്നു) എന്നു വായിക്കുന്നു; അച്ചടി ‘തവ പ്രഭാവാദ്ധർമജ്ഞേ മഹാൻ രാമേണ സംയുഗേ’ (ഹേ ധർമജ്ഞേ, നിന്റെ പ്രഭാവത്താൽ രാമൻ യുദ്ധത്തിൽ മഹത്തായ...) എന്നും. സന്ദേശത്തിന്റെ ഭാഷ രാമന്റേതുതന്നെയാണ് — ഹനുമാൻ അവന്റെ വാക്ക് അതേപടി നിവേദനം ചെയ്യുന്നു; ‘ഞാൻ’ എന്ന ഉത്തമപുരുഷൻ രാമന്റേതാണ്. ഇതാണ് ദൂതന്റെ ധർമം — യജമാനന്റെ വാക്കു മാറ്റരുത്. ലക്ഷ്മണന്റെയും സുഗ്രീവന്റെയും വിഭീഷണന്റെയും പരാമർശം എല്ലാവരുടെയും സഹകരണം ഓർമിപ്പിക്കുന്നു. ‘സഭാജയേ’ (അഭിനന്ദിക്കുന്നു) എന്ന പദത്താൽ ഹനുമാനും സ്വയം സീതയെ അഭിനന്ദിക്കുന്നു. ‘സ്വസ്ഥയാകുക, ദുഃഖജ്വരം അകലട്ടെ’ എന്ന ആശ്വാസവാക്ക് ദീർഘമായ ഭയത്തിന്റെ അന്ത്യം സൂചിപ്പിക്കുന്നു. രാവണനോടുള്ള ഭയത്താലും രാക്ഷസികളുടെ ഭീഷണിയാലും ഭർത്താവിന്റെ വിയോഗത്താലും അവളുടെ മനസ്സിലുണ്ടായിരുന്ന ചിന്ത ഇന്ന് അകലട്ടെ എന്നാണ് രാമന്റെ ആഗ്രഹം. വിഭീഷണന്റെ ആഗമനത്തിന്റെ പരാമർശവും ആശ്വാസത്തിനാണ് — ലങ്കയുടെ പുതിയ രാജാവ് അവളുടെ മിത്രമാണ്.
ഇങ്ങനെ പറയപ്പെട്ടപ്പോൾ ചന്ദ്രനെപ്പോലുള്ള മുഖമുള്ള സീതാദേവി ഹർഷാതിരേകത്താൽ തൊണ്ടയടഞ്ഞ് ഒന്നും പറയാൻ കഴിയാതെയായി. അപ്പോൾ മറുപടി പറയാതിരുന്ന സീതയോട് വാനരശ്രേഷ്ഠൻ പറഞ്ഞു: ‘ഹേ ദേവീ, എന്താണു ചിന്തിക്കുന്നത്? എന്താണ് എന്നോടു മിണ്ടാത്തത്?’ ഹനുമാൻ ഇങ്ങനെ ചോദിച്ചപ്പോൾ ധർമമാർഗത്തിൽ നിലകൊള്ളുന്ന സീത അത്യന്തം പ്രസന്നയായി, കണ്ണീരാൽ ഇടറിയ സ്വരത്തിൽ പറഞ്ഞു: ‘ഭർത്താവിന്റെ വിജയത്തെക്കുറിച്ചുള്ള ഈ പ്രിയവാർത്ത കേട്ട്, ഹർഷത്തിനു വശപ്പെട്ട് ഞാൻ ഒരു നിമിഷം വാക്കില്ലാത്തവളായി. ഹേ വാനരാ, എത്ര ആലോചിച്ചിട്ടും നിന്റെ ഈ വാർത്തയ്ക്കു തുല്യമായ ഒരു പ്രത്യുപഹാരം നൽകാൻ ഞാൻ കാണുന്നില്ല. ഹേ സൗമ്യനായ വാനരാ, പ്രിയവാർത്ത പറഞ്ഞ നിനക്കു നൽകിയാൽ തുല്യമായ സുഖമുണ്ടാകുന്ന ഒന്നും ഭൂമിയിലും ഞാൻ കാണുന്നില്ല. വെള്ളിയോ സ്വർണമോ പലതരം രത്നങ്ങളോ മൂന്നു ലോകങ്ങളിലെയും രാജ്യമോ — ഇവയൊന്നും ഈ വാക്കിനു തുല്യമാകില്ല.’ വൈദേഹി ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞപ്പോൾ ആ വാനരൻ ഹർഷത്തോടെ കൈകൂപ്പി സീതയുടെ മുന്നിൽ നിന്ന് മറുപടി പറഞ്ഞു: ‘ഭർത്താവിന്റെ പ്രിയത്തിലും ഹിതത്തിലും തല്പരയും ഭർത്താവിന്റെ വിജയം ആഗ്രഹിക്കുന്നവളും അനിന്ദിതയുമായവളേ, ഇത്തരം സ്നേഹമുള്ള വാക്ക് പറയാൻ നീ മാത്രമേ യോഗ്യയുള്ളൂ. ഹേ സൗമ്യേ, സാരവത്തും സ്നേഹമുള്ളതുമായ നിന്റെ ഈ വാക്ക് പലതരം രത്നക്കൂമ്പാരത്തെക്കാളും ദേവരാജ്യത്തെക്കാളും വിശിഷ്ടമാണ്. വിജയിയും ശത്രുവിനെ കൊന്നവനും സുസ്ഥിതനുമായ രാമനെ ഞാൻ കാണുന്നു എന്നതിനാൽ, ദേവരാജ്യം മുതലായ നേട്ടങ്ങളെല്ലാം വാസ്തവത്തിൽ എനിക്കു ലഭിച്ചുകഴിഞ്ഞു.’ സീതയുടെ മൗനം ഹർഷാതിരേകത്താലാണ് — അതിദുഃഖത്തിൽ വാക്ക് തടയപ്പെടുന്നതുപോലെ അതിസുഖത്തിലും. അവളുടെ കൃതജ്ഞത — ‘മൂന്നു ലോകങ്ങളിലെ രാജ്യംപോലും ഈ വാക്കിനു വിലയാകില്ല’ — പ്രിയവാർത്തയുടെ അമൂല്യത കാണിക്കുന്നു. ഹനുമാന്റെ മറുപടി അവന്റെ നിഷ്കാമഭക്തി വെളിപ്പെടുത്തുന്നു — രാമന്റെ വിജയംതന്നെയാണ് അവന്റെ പ്രതിഫലം. 19.1-ൽ അച്ചടിയിൽ ‘നഹി പശ്യാമി തത്സൗമ്യ’ എന്നും സമീക്ഷിതപതിപ്പിൽ ‘ന ച പശ്യാമി’ എന്നുമാണ് (രണ്ടിനും “ഞാൻ കാണുന്നില്ല” എന്നുതന്നെ അർഥം). സീതയുടെ വാക്കിൽ അവളുടെ ശാലീനത — അവൾ രാജകുമാരിയാണ്; എന്നാൽ ഇന്ന് അവളുടെ കയ്യിൽ കൊടുക്കാൻ ഒന്നുമില്ല; എന്നിട്ടും പ്രിയവാർത്ത കൊണ്ടുവന്നവനെ ബഹുമാനിക്കാൻ അവൾ ആഗ്രഹിക്കുന്നു. മുമ്പ് സുന്ദരകാണ്ഡത്തിലും അവൾ ഹനുമാനു ചൂഡാമണി നൽകിയിരുന്നു; ഇന്ന് അതുപോലെ ഒന്നുമില്ല. ഹനുമാന്റെ മറുപടിയിലെ ‘അർഥതഃ’ (വാസ്തവത്തിൽ) എന്ന പദം — യഥാർഥത്തിൽ രാമന്റെ സുഖം കണ്ടതോടെതന്നെ എല്ലാ നേട്ടങ്ങളും ലഭിച്ചു. യജമാനന്റെ ഹിതംതന്നെയാണ് ഭക്തന്റെ പരമമായ ലാഭം എന്നതാണ് രാമായണത്തിന്റെ ആദർശം. ഇവിടെ ഹർഷത്തിന്റെ മനശ്ശാസ്ത്രപരമായ ചിത്രമാണ് — ആദ്യം മൗനം, പിന്നെ കണ്ണീർ, പിന്നെ ഇടറിയ സ്വരം, ഒടുവിൽ കൃതജ്ഞതയുടെ വാക്കുകൾ. കവി ഭാവങ്ങളുടെ ക്രമം സൂക്ഷ്മമായി കാണിക്കുന്നു.
അവന്റെ ആ വാക്കു കേട്ട് ജനകപുത്രിയായ മൈഥിലി പിന്നെ പവനപുത്രനോട് കൂടുതൽ ശുഭമായ ഒരു വാക്കു പറഞ്ഞു: ‘അതിശ്രേഷ്ഠമായ ലക്ഷണങ്ങളുള്ളതും മാധുര്യഗുണം ആഭരണമായതും എട്ട് അംഗങ്ങളുള്ള ബുദ്ധിയോടുകൂടിയതുമായ വാക്ക് പറയാൻ നീ മാത്രമേ യോഗ്യനുള്ളൂ. അനിലന്റെ (വായുവിന്റെ) പ്രശംസനീയനായ പുത്രനും പരമധാർമികനുമാണ് നീ. ബലം, ശൗര്യം, ശാസ്ത്രജ്ഞാനം, സത്ത്വം, പരാക്രമം, ഉത്തമമായ സാമർഥ്യം, തേജസ്സ്, ക്ഷമ, ധൈര്യം, സ്ഥൈര്യം, വിനയം — ഇവയും മറ്റനേകം ശോഭനഗുണങ്ങളും നിന്നിൽത്തന്നെയുണ്ട്; സംശയമില്ല.’ ഈ ഭാഗം മുഴുവൻ (25–28) സമീക്ഷിതപതിപ്പിൽ ഇല്ല. ‘അഷ്ടാംഗയാ ബുദ്ധ്യാ’ (എട്ട് അംഗങ്ങളുള്ള ബുദ്ധിയോടെ) — ശുശ്രൂഷ (കേൾക്കാനുള്ള ആഗ്രഹം), ശ്രവണം, ഗ്രഹണം, ധാരണം, ഊഹം, അപോഹം, അർഥവിജ്ഞാനം, തത്ത്വജ്ഞാനം എന്നിവയാണ് ബുദ്ധിയുടെ എട്ട് അംഗങ്ങൾ എന്നു വ്യാഖ്യാതാക്കൾ പറയുന്നു. സീത ഹനുമാന്റെ ഗുണങ്ങൾ ഓരോന്നായി എണ്ണുന്നു — ശാരീരികം (ബലം, ശൗര്യം, പരാക്രമം), ബൗദ്ധികം (ശാസ്ത്രജ്ഞാനം, സാമർഥ്യം), നൈതികം (ക്ഷമ, ധൈര്യം, വിനയം). ഈ പ്രശംസതന്നെയാണ് അവനുള്ള പ്രതിഫലം — മുമ്പ് ‘കൊടുക്കാൻ ഒന്നും കാണുന്നില്ല’ എന്നു പറഞ്ഞവൾ ഇപ്പോൾ വാക്കുകൊണ്ടുതന്നെ അവനെ ബഹുമാനിക്കുന്നു. ‘അനിലന്റെ പ്രശംസനീയനായ പുത്രൻ’ — പിതാവായ വായുവിന്റെ ഗൗരവം വർധിപ്പിക്കുന്നവൻ. ഈ ഭാഗം വൾഗേറ്റിന്റെ സവിശേഷതയാണ്; അവിടെ സീത ഹനുമാന്റെ ഗുണങ്ങൾ വിസ്തരിച്ചു സ്തുതിക്കുന്നു. ഇതിലൂടെ ഹനുമാന്റെ സ്വഭാവത്തിന്റെ സമ്പൂർണചിത്രം സീതയുടെ ദൃഷ്ടിയിലൂടെ അവതരിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു. ഹനുമാന്റെ ഗുണങ്ങളിൽ ‘വിനയം’ അവസാനമാണ് പറയുന്നതെങ്കിലും അതുതന്നെയാണ് അവന്റെ എല്ലാ ഗുണങ്ങളുടെയും കിരീടം — കാരണം ഇത്ര ബലവാനായിട്ടും അവൻ എപ്പോഴും വിനയിയാണ്.
പിന്നെ പരിഭ്രമമില്ലാതെ, വിനീതനെപ്പോലെ, ഹർഷത്തോടെ കൈകൂപ്പി സീതയുടെ മുന്നിൽ നിന്നുകൊണ്ട് അവൻ വീണ്ടും സീതയോടു പറഞ്ഞു: ‘നീ അനുവദിക്കുമെങ്കിൽ, മുമ്പ് നിന്നെ ഭീഷണിപ്പെടുത്തിയ ഈ രാക്ഷസികളെയെല്ലാം കൊല്ലാൻ ഞാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നു. ഹേ ദേവീ, അശോകവനികയിൽ കഴിഞ്ഞിരുന്ന, ഭർത്താവിനെ ദൈവമായി കരുതുന്ന, ക്ലേശിക്കുന്ന നിന്നോട്, ഘോരരൂപവും ഘോരാചാരവുമുള്ള, ക്രൂരരും കൂടുതൽ ക്രൂരമായ നോട്ടമുള്ളവരും വികൃതമുഖികളുമായ രാക്ഷസികൾ രാവണന്റെ ആജ്ഞയനുസരിച്ച് പലവട്ടം പരുഷവാക്കുകൾ പറയുന്നത് ഞാൻ ഇവിടെ കേട്ടിട്ടുണ്ട്. വികൃതരും വികൃതാകാരരും ക്രൂരരും ക്രൂരമായ മുടിയും കണ്ണുകളുമുള്ളവരും ദാരുണമായി സംസാരിക്കുന്നവരുമായ ഈ അതിദാരുണരായ രാക്ഷസികളെ പലതരം പ്രഹരങ്ങളാൽ കൊല്ലാൻ ഞാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നു; ഈ വരം എനിക്കു തരിക. മുഷ്ടികൾകൊണ്ടും ഉപ്പൂറ്റികൊണ്ടുള്ള ചവിട്ടുകൾകൊണ്ടും വിശാലമായ കൈകൾകൊണ്ടും കണങ്കാലും കാൽമുട്ടും കൊണ്ടുള്ള പ്രഹരങ്ങൾകൊണ്ടും പല്ലുകൊണ്ടുള്ള കടികൾകൊണ്ടും ചെവിയും മൂക്കും മുറിച്ചും മുടി പറിച്ചും, നിനക്ക് അപ്രിയം ചെയ്ത ഇവരെ വീഴ്ത്തി കൊല്ലാൻ ഞാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നു. ഹേ യശസ്വിനീ, ഇങ്ങനെ അനേകം പ്രഹരങ്ങളാൽ പ്രഹരിച്ച്, മുമ്പ് നിന്നെ ഭീഷണിപ്പെടുത്തിയ ഈ ഉഗ്രരൂപിണികളെ ഞാൻ കൊല്ലട്ടെ.’ ഹനുമാന്റെ ക്രോധം സ്വാഭാവികമാണ് — രാക്ഷസികൾ സീതയെ ഭയപ്പെടുത്തുന്നത് സുന്ദരകാണ്ഡത്തിൽ അവൻ സ്വയം കണ്ടതാണ്. അവന്റെ നിർദേശത്തിൽ വീരന്റെ രോഷവും യജമാനത്തിക്കേറ്റ അപമാനത്തിനു പ്രതികാരം ചെയ്യാനുള്ള ആഗ്രഹവുമുണ്ട്. ‘നീ അനുവദിക്കുമെങ്കിൽ’ എന്നത് അവന്റെ വിനയമാണ് — അവൻ സ്വേച്ഛയാലല്ല, സീതയുടെ അനുമതിയോടെ മാത്രമേ കാര്യം ചെയ്യാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നുള്ളൂ. പ്രഹരങ്ങളുടെ വിസ്തൃതമായ വർണന അവന്റെ ക്രോധത്തിന്റെ തീവ്രത കാണിക്കുന്നു. ഈ ഭാഗത്തിലെ പല അർധങ്ങളും (29, 32.2–34.1, 36.1, 37.1) വൾഗേറ്റിൽ മാത്രമുള്ളവയാണ്; 29.2 ‘പ്രഗൃഹീതാഞ്ജലിർഹർഷാത്സീതായാഃ പ്രമുഖേ സ്ഥിതഃ’ (ഹർഷത്തോടെ കൈകൂപ്പി സീതയുടെ മുന്നിൽ നിന്ന്) എന്നത് 21.2-ന്റെ ആവർത്തനമാണ്. എന്നാൽ സീതയുടെ അനുമതിയില്ലാതെ അവൻ ഒന്നും ചെയ്യുന്നില്ല — ഇവിടെ അവന്റെ ആവേശം വിനയത്താൽ നിയന്ത്രിക്കപ്പെടുന്നു. ഈ നിർദേശത്തിനുള്ള മറുപടിയിൽ സീതയുടെ കരുണ പ്രകാശിക്കും; അതിനാൽ ഈ നിർദേശം സീതയുടെ സ്വഭാവത്തിന്റെ ഉത്കർഷത്തിനുള്ള പശ്ചാത്തലമാണ്. രാക്ഷസികളുടെ വർണനയിലെ വിശേഷണങ്ങളുടെ ആവർത്തനം — ‘വികൃതരും വികൃതാകാരരും’, ‘ക്രൂരരും കൂടുതൽ ക്രൂരമായ നോട്ടമുള്ളവരും’ — ഹനുമാന്റെ ക്രോധത്തിന്റെ തീവ്രത പ്രകാശിപ്പിക്കുന്നു.
ഇങ്ങനെ പറയപ്പെട്ടപ്പോൾ, ദീനരോടു വാത്സല്യമുള്ള ആ ദയാലുവായ സീത ചിന്തിച്ച്, ആലോചിച്ച് ഹനുമാനോട് ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞു: ‘ഹേ വാനരോത്തമാ, രാജാവിനെ ആശ്രയിച്ചു കഴിയുന്നതിനാൽ പരവശരായ, മറ്റൊരാളുടെ ആജ്ഞയനുസരിച്ചു പ്രവർത്തിക്കുന്ന, അധീനരായ ദാസികളോട് ആരാണ് കോപിക്കുക? ഭാഗ്യവൈഷമ്യമെന്ന ദോഷത്താലും മുമ്പു ചെയ്ത ദുഷ്കൃതത്താലുമാണ് ഇതെല്ലാം എനിക്കു വന്നുചേരുന്നത്; സ്വയം ചെയ്തതാണല്ലോ അനുഭവിക്കുന്നത്. ഹേ മഹാബാഹോ, ഇങ്ങനെ പറയരുത്; ഇതു ദൈവത്തിന്റെ പരമമായ ഗതിയാണ്. ദശായോഗത്താൽ (കാലത്തിന്റെ അവസ്ഥകളാൽ) ഇത് എനിക്കു ലഭിക്കേണ്ടതാണെന്നു നിശ്ചയിക്കപ്പെട്ടിരുന്നു; അതിനാൽ ദുർബലയായ ഞാൻ രാവണന്റെ ദാസികളോട് ഇവിടെ ക്ഷമിക്കുന്നു. രാക്ഷസന്റെ ആജ്ഞയനുസരിച്ചാണ് രാക്ഷസികൾ എന്നെ ഭീഷണിപ്പെടുത്തിയിരുന്നത്; ഹേ മാരുതപുത്രാ, അവൻ കൊല്ലപ്പെട്ടതോടെ അവർ ഭീഷണിപ്പെടുത്തുന്നില്ല. ഹേ വാനരാ, ഒരു കടുവയുടെ മുന്നിൽവെച്ച് ഒരു കരടി പാടിയ, ധർമം നിറഞ്ഞ ഒരു പുരാതനശ്ലോകമുണ്ട്; അതു കേൾക്കുക — “മറ്റുള്ളവരുടെ പാപകർമങ്ങളുടെ പാപം ഒരു സജ്ജനം (പകരംവീട്ടി) ഏറ്റെടുക്കുന്നില്ല; മര്യാദ കാക്കേണ്ടതാണ്; സജ്ജനങ്ങൾക്ക് സദാചാരമാണ് ആഭരണം.” പാപികളോടോ ശുഭരോടോ വധം അർഹിക്കുന്നവരോടുപോലുമോ ആര്യൻ കാരുണ്യം കാണിക്കണം; തെറ്റു ചെയ്യാത്തവരായി ആരുമില്ല. ലോകത്തെ ഹിംസിക്കുന്നതിൽ രസിക്കുന്ന, ക്രൂരരായ, പാപകർമികളായ, പാപം ചെയ്തുകൊണ്ടിരിക്കുന്നവരോടുപോലും അശോഭനമായത് ചെയ്യരുത്.’ സീതയുടെ കരുണയാണ് ഈ സർഗത്തിന്റെ ഹൃദയം. രാക്ഷസികളുടെ ദോഷം അവൾ അവരുടെ യജമാനനിൽ ആരോപിക്കുന്നു — അവർ ആജ്ഞ അനുസരിക്കുന്നവർ മാത്രമാണ്. പിന്നെ സ്വന്തം ദുഃഖത്തിന്റെ കാരണം സ്വന്തം കർമത്തിൽ കാണുന്നു — ‘സ്വകൃതം ഹ്യുപഭുജ്യതേ’ (സ്വയം ചെയ്തതാണല്ലോ അനുഭവിക്കുന്നത്). കടുവയുടെയും കരടിയുടെയും കഥ — അച്ചടിയിലെ അടിക്കുറിപ്പിൽ രാമായണഭൂഷണടീകയിൽനിന്ന് ഉദ്ധരിച്ചിരിക്കുന്നത് — ഒരു വേടനാൽ പിന്തുടരപ്പെട്ട കടുവ, മരത്തിൽ കയറിയിരുന്ന കരടിയോട് ‘വേടനെ താഴെ തള്ളിയിടുക’ എന്ന് യാചിച്ചു; ശരണാഗതനെ കരടി തള്ളിയിട്ടില്ല; പിന്നീട് കടുവയുടെ പ്രേരണയാൽ വേടൻ കരടിയെ തള്ളിയിടാൻ ശ്രമിച്ചപ്പോഴും, ‘ന പരഃ പാപമാദത്തേ’ എന്ന ശ്ലോകം പാടിക്കൊണ്ട് കരടി അവനെ തള്ളിയിട്ടില്ല. ‘ന കശ്ചിന്നാപരാധ്യതി’ (തെറ്റു ചെയ്യാത്തവരായി ആരുമില്ല) — എല്ലാവരും എപ്പോഴെങ്കിലും തെറ്റു ചെയ്യുന്നു; അതിനാൽ എല്ലാവരോടും ദയ. ഈ ഭാഗം 37.2 മുതൽ 46 വരെയാണ്; 37-ാം ശ്ലോകം രണ്ടു ഭാഗങ്ങളുടെയും സന്ധിയിലാണ്. ഈ ഉപദേശത്തിൽ സീത ഒരു സാധാരണസ്ത്രീയെയല്ല, ധർമത്തിന്റെ മൂർത്തിയെയാണ് പ്രദർശിപ്പിക്കുന്നത്. പത്തു മാസം അവരാൽ സ്വയം പീഡിപ്പിക്കപ്പെട്ടവൾതന്നെ അവരെ രക്ഷിക്കുന്നു. അതുകൊണ്ടാണ് സീത പാരമ്പര്യത്തിൽ ‘കരുണാമൂർത്തി’ എന്നു പ്രസിദ്ധയായത്. ‘സമയോ രക്ഷിതവ്യഃ’ (മര്യാദ കാക്കേണ്ടതാണ്) — മറ്റൊരാൾ ദുരാചാരം ചെയ്താലും സജ്ജനത്തിന്റെ ആചാരനിയമം എപ്പോഴും പാലിക്കണം. അപകാരിക്കുപോലും ഉപകാരം — ഇതാണ് ധർമത്തിന്റെ സൂക്ഷ്മഗതി. സീതയുടെ യുക്തി മൂന്നുവിധമാണ് — രാക്ഷസികൾ പരവശരാണ്, ദുഃഖത്തിന്റെ കാരണം സ്വന്തം കർമമാണ്, എല്ലാവരോടും ദയ സജ്ജനത്തിന്റെ ധർമമാണ്.
സീത ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞപ്പോൾ വാക്യകോവിദനായ ഹനുമാൻ അനിന്ദിതയായ രാമപത്നി സീതയോടു മറുപടി പറഞ്ഞു: ‘ഗുണസമ്പന്നയായ രാമന്റെ ധർമപത്നിയായ ഭവതിക്ക് ഇതു യോജിച്ചതുതന്നെ. ഹേ ദേവീ, എനിക്കു മറുസന്ദേശം തരിക; രാഘവൻ എവിടെയോ അവിടേക്കു ഞാൻ പോകാം.’ ഹനുമാൻ ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞപ്പോൾ ജനകപുത്രിയായ വൈദേഹി ‘ഭക്തവത്സലനായ ഭർത്താവിനെ കാണാൻ ഞാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നു’ എന്നു പറഞ്ഞു. അവളുടെ ആ വാക്കു കേട്ട് മഹാമതിയായ മാരുതപുത്രൻ ഹനുമാൻ മൈഥിലിയെ സന്തോഷിപ്പിച്ചുകൊണ്ട് ഈ വാക്കു പറഞ്ഞു: ‘ശചി ദേവേശ്വരനായ ശചീപതിയെ (ഇന്ദ്രനെ) എന്നപോലെ, പൂർണചന്ദ്രനെപ്പോലുള്ള മുഖമുള്ളവനും മിത്രങ്ങൾ സുസ്ഥിരരായിരിക്കുന്നവനും ശത്രുക്കളെ കൊന്നവനുമായ രാമനെ ലക്ഷ്മണനോടൊപ്പം നീ ഇന്നു കാണും.’ സാക്ഷാൽ ലക്ഷ്മിയെപ്പോലെ ശോഭിക്കുന്ന ആ സീതയോട് ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞിട്ട് മഹാതേജസ്വിയായ ഹനുമാൻ രാഘവൻ എവിടെയോ അവിടെ വന്നു. പിന്നെ വാനരശ്രേഷ്ഠനായ ഹനുമാൻ ഉടൻതന്നെ ജനകരാജപുത്രി പറഞ്ഞ മറുപടി ക്രമമായി, ദേവശ്രേഷ്ഠനു തുല്യനായ രാഘവനോടു പറഞ്ഞു. സീതയുടെ സന്ദേശം അതിസംക്ഷിപ്തമാണ് — ‘ഭർത്താവിനെ കാണാൻ ഞാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നു.’ ദീർഘമായ വിയോഗത്തിനുശേഷം അവൾക്ക് ഒരേയൊരു കാമന. ‘ഭക്തവത്സലൻ’ എന്ന വിശേഷണം — രാമൻ ഭക്തരെ സ്നേഹിക്കുന്നു; ഞാനും അവന്റെ ഭക്തയാണ്. ഹനുമാൻ അവളുടെ ഹർഷം വർധിപ്പിക്കുന്നു — ‘ഇന്നു നീ കാണും.’ ‘ശചി ഇന്ദ്രനെയെന്നപോലെ’ എന്ന ഉപമ രാമന്റെ രാജത്വം സൂചിപ്പിക്കുന്നു. അവസാനശ്ലോകം പുഷ്പിതാഗ്രാവൃത്തത്തിലാണ്. അടുത്ത സർഗത്തിൽ രാമന്റെ പെരുമാറ്റം സീതയുടെ പ്രതീക്ഷയ്ക്കു വിപരീതമായിരിക്കും — അതിനാൽ ഈ ഹർഷത്തിൽ ഒരു കരുണമായ വ്യംഗ്യവുമുണ്ട്. ഈ സർഗത്തിന്റെ അവസാനം സീതയുടെ പ്രതീക്ഷ പൂർണമാകുന്നതുപോലെയാണ് — ഇന്ന് അവൾ ഭർത്താവിനെ കാണും. ഹനുമാൻ അവളുടെ മറുപടി ക്രമമായി, എല്ലാം — സീതയുടെ ഹർഷം, പ്രശംസ, കരുണ, ദർശനേച്ഛ — രാമനോടു നിവേദനം ചെയ്യുന്നു.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये युद्धकाण्डे त्रयोदशाधिकशततमः सर्गः॥ ११३॥