സർഗ്ഗം
മണ്ഡോദരീവിലാപവും രാവണന്റെ ഔർധ്വദേഹികവും
മണ്ഡോദരിയുടെ വിലാപം — രാമന്റെ വിഷ്ണുത്വം, സീതാപഹരണത്തിന്റെ ദോഷം, മുൻകാലസുഖങ്ങളുടെ സ്മരണ, പതിവ്രതകളുടെ ശാപം; സപത്നിമാരുടെ സാന്ത്വനം; രാമവിഭീഷണസംവാദം; വിധിപ്രകാരമുള്ള രാവണന്റെ ദഹനസംസ്കാരം
വിലപിക്കുന്ന ആ രാക്ഷസസ്ത്രീകളുടെ നടുവിൽ, ജ്യേഷ്ഠയും പ്രിയയുമായ പത്നി ദീനയായി ഭർത്താവിനെ നോക്കി. ചിന്തിക്കാനാവാത്ത കർമങ്ങൾ ചെയ്യുന്ന രാമനാൽ കൊല്ലപ്പെട്ട പതിയായ ദശഗ്രീവനെ കണ്ട് മണ്ഡോദരി അവിടെ ദയനീയമായി വിലപിച്ചു: ‘ഹേ മഹാബാഹോ, ഹേ വൈശ്രവണന്റെ അനുജാ, കോപിച്ചുനിൽക്കുന്ന നിന്റെ മുന്നിൽ നിൽക്കാൻ പുരന്ദരൻപോലും ഭയപ്പെട്ടിരുന്നു. മഹാന്മാരായ ഋഷിമാരും യശസ്വികളായ ഗന്ധർവന്മാരും ചാരണന്മാരും നിന്നോടുള്ള ഭയത്താൽ ദിക്കുകളിലേക്ക് ഓടിപ്പോയി. ആ നീ വെറുമൊരു മനുഷ്യനായ രാമനാൽ യുദ്ധത്തിൽ തോൽപ്പിക്കപ്പെട്ടു; ഹേ രാജാവേ, ഹേ രാക്ഷസേശ്വരാ, നിനക്കു നാണമില്ലേ? ഇതെന്താണ്? മൂന്നു ലോകങ്ങളും ആക്രമിച്ചടക്കിയ, ഐശ്വര്യവും വീര്യവുമുള്ള, ആർക്കും നേരിടാനാകാത്ത നിന്നെ കാട്ടിൽ അലയുന്ന ഒരു മനുഷ്യൻ എങ്ങനെ കൊന്നു? മനുഷ്യർക്ക് എത്താനാകാത്തിടത്തു സഞ്ചരിക്കുന്ന, ഇഷ്ടമുള്ള രൂപം ധരിക്കുന്ന നിനക്ക് യുദ്ധത്തിൽ രാമനാൽ വിനാശം ഉണ്ടാകുന്നത് യുക്തിക്കു നിരക്കുന്നില്ല. എല്ലാ വശത്തും (ആയുധങ്ങളാലും സൈന്യത്താലും) സമ്പന്നനായ നിന്നെ സൈന്യത്തിന്റെ മുന്നണിയിൽവെച്ച് അവൻ ആക്രമിച്ചു എന്നത് രാമന്റെ കർമമാണെന്നു ഞാൻ വിശ്വസിക്കുന്നില്ല. അല്ലെങ്കിൽ രാമന്റെ രൂപത്തിൽ കൃതാന്തൻതന്നെ ഊഹിക്കാനാവാത്ത മായ സൃഷ്ടിച്ച് നിന്റെ വിനാശത്തിനായി വന്നതാണ്. അല്ലെങ്കിൽ വാസവനാണോ നിന്നെ ധർഷിച്ചത്? എന്നാൽ യുദ്ധത്തിൽ നിന്നെ ഒന്നു നോക്കാൻപോലും വാസവന് എന്തു ശക്തി?’ മണ്ഡോദരിയുടെ വിലാപം വിസ്മയത്തോടെയാണ് ആരംഭിക്കുന്നത് — ഇന്ദ്രനെപ്പോലും ഭയപ്പെടുത്തിയവൻ എങ്ങനെ മനുഷ്യനാൽ കൊല്ലപ്പെട്ടു? ഓരോ സാധ്യതയും പരിശോധിച്ച് അവൾ നിരാകരിക്കുന്നു — മനുഷ്യനല്ല, ഇന്ദ്രനല്ല; അതിനാൽ ഏതോ അതിമാനുഷനാണ് ഇതിനു കാരണം എന്നാണ് അവളുടെ നിഗമനം. തുടർന്നുള്ള ശ്ലോകങ്ങളിൽ അവൾ അവനെ വിഷ്ണുവായി തിരിച്ചറിയുന്നു. ‘കാമരൂപിണഃ’ (ഇഷ്ടമുള്ള രൂപം ധരിക്കുന്നവന്റെ) എന്ന പദം സൂചിപ്പിക്കുന്നത് — ഇച്ഛയനുസരിച്ച് രൂപം ധരിക്കുന്നവൻ മനുഷ്യരുടെ കണ്ണെത്തുന്നിടത്തുപോലും വരുന്നില്ല; പിന്നെ അവരാൽ എങ്ങനെ കൊല്ലപ്പെടും? ‘വനഗോചരഃ’ (കാട്ടിൽ അലയുന്നവൻ) എന്ന പദം രാമന്റെ സാധാരണ വനവാസിയെപ്പോലുള്ള വേഷം സൂചിപ്പിക്കുന്നു; അതിനു വിപരീതമാണ് അവന്റെ അസാധാരണമായ കർമം. സമീക്ഷിതപതിപ്പിൽ ഒമ്പതാം ശ്ലോകം ‘വാസവഃ സ്വയമാഗതഃ’ (വാസവൻ സ്വയം വന്നു) എന്നു വായിക്കുന്നു; അച്ചടിയിൽ ‘കൃതാന്തഃ സ്വയമാഗതഃ’ (കൃതാന്തൻ സ്വയം വന്നു) എന്നും. ഈ ഭാഗത്ത് മണ്ഡോദരിയുടെ ചോദ്യങ്ങൾ അവളുടെ ബുദ്ധി കാണിക്കുന്നു — അവൾ വെറുതെ കരയുകയല്ല, കാരണം ആലോചിക്കുകയുമാണ്. മണ്ഡോദരി മയദാനവന്റെ പുത്രിയും രാവണന്റെ പട്ടമഹിഷിയും ഇന്ദ്രജിത്തിന്റെ മാതാവുമാണ്. കഴിഞ്ഞ സർഗത്തിൽ മറ്റു സ്ത്രീകൾ കൂട്ടമായി വിലപിച്ചു; ഈ സർഗത്തിൽ ജ്യേഷ്ഠപത്നിയുടെ ഏകാകിയായ വിലാപമാണ്; അത് ദീർഘവും ആഴമുള്ളതും ചിന്താപൂർണവുമാണ്. അവളുടെ ആദ്യഭാവം ലജ്ജയാണ് — ‘നിനക്കു നാണമില്ലേ’ എന്ന് അവൾ രാവണനോട്, ജീവനോടിരിക്കുന്നവനോടെന്നപോലെ, ചോദിക്കുന്നു. ഇത് ശോകത്തിന്റെ സ്വാഭാവികരീതിയാണ് — മരിച്ച പ്രിയനെയും ജീവനുള്ളവനെയെന്നപോലെ സംബോധന ചെയ്യുന്നു. രാവണന്റെ മുൻകാലപരാക്രമം — ഇന്ദ്രന്റെ ഭയം, ഋഷിഗന്ധർവചാരണന്മാരുടെ പലായനം — അവളുടെ വാക്കുകളിൽ വീണ്ടും വീണ്ടും ഓർമിക്കപ്പെടുന്നു; അതിനാൽ ഇപ്പോഴത്തെ പതനവുമായുള്ള വൈരുധ്യം വ്യക്തമാകുന്നു. ‘മാനുഷമാത്രേണ’ (വെറുമൊരു മനുഷ്യനാൽ) എന്ന പദത്തിലെ ‘മാത്ര’ ശബ്ദം തിരസ്കാരം സൂചിപ്പിക്കുന്നു; എന്നാൽ അവൾതന്നെ വേഗം ആ ചിന്ത മാറ്റുന്നു. എട്ടാം ശ്ലോകത്തിലെ ‘സർവതഃ സമുപേതസ്യ’ — എല്ലാ ആയുധങ്ങളാലും സൈന്യങ്ങളാലും സമ്പന്നനായവന്റെ. ഒമ്പതാം ശ്ലോകത്തിലും പത്താം ശ്ലോകത്തിലും അവൾ രണ്ടു സാധ്യതകൾ പരിശോധിക്കുന്നു — കൃതാന്തനോ ഇന്ദ്രനോ; ഇന്ദ്രന്റെ ശക്തി പോരാ എന്ന് അവൾതന്നെ നിരാകരിക്കുന്നു; അതിനാൽ ഇത് കൃതാന്തന്റെയോ പരമാത്മാവിന്റെയോ കർമമാണ് എന്ന അവളുടെ നിഗമനത്തിനു പശ്ചാത്തലം ഒരുങ്ങുന്നു. ഈ ഭാഗത്തിലെ ഏഴു ശ്ലോകങ്ങൾ സമീക്ഷിതപതിപ്പുമായി യോജിക്കുന്നു. കഥയുടെ ദൃഷ്ടിയിൽ ഈ സർഗം യുദ്ധകാണ്ഡത്തിലെ ഏറ്റവും കരുണമായ ഭാഗമാണ്. യുദ്ധവിജയത്തിന്റെ ആനന്ദത്തിനുശേഷം കവി പരാജിതപക്ഷത്തിന്റെ ദുഃഖം വിസ്തരിച്ചു വർണിക്കുന്നു; അതിനാൽ വായനക്കാരൻ അറിയുന്നു — യുദ്ധത്തിലെ ജയവും ആരുടെയെങ്കിലും വിനാശംതന്നെയാണ്. മണ്ഡോദരിയുടെ ആദ്യചോദ്യങ്ങൾ വിസ്മയത്തിന്റേതും, പിന്നീടുള്ളവ ജ്ഞാനത്തിന്റേതും, അവസാനത്തേവ ശോകത്തിന്റേതുമാണ്.
‘മഹാബലനും മഹാവീര്യനും മഹൗജസ്സും ദേവശത്രുവുമായ നിന്നെ കൊന്നവൻ വ്യക്തമായും മഹായോഗിയും സനാതനനുമായ പരമാത്മാവാണ്. ആദിയും മധ്യവും അന്തവുമില്ലാത്തവനും, മഹത്തിനെക്കാൾ പരമനും മഹാനും, ഇരുട്ടിനപ്പുറമുള്ളവനും, ധാതാവും, ശംഖചക്രഗദാധാരിയും, മാറിൽ ശ്രീവത്സമുള്ളവനും, നിത്യശ്രീയും, അജയ്യനും, ശാശ്വതനും, ധ്രുവനും, സത്യപരാക്രമിയുമായ വിഷ്ണു മനുഷ്യരൂപം സ്വീകരിച്ച്, വാനരത്വം പ്രാപിച്ച എല്ലാ ദേവന്മാരാലും ചുറ്റപ്പെട്ട്, സർവലോകേശ്വരനും ശ്രീമാനുമായ അവൻ ലോകങ്ങളുടെ ഹിതം ആഗ്രഹിച്ച്, രാക്ഷസപരിവാരത്തോടുകൂടിയവനും ഭയാനകനും ദേവശത്രുവുമായ നിന്നെ കൊന്നു.’ ഇവിടെ മണ്ഡോദരി രാമന്റെ സ്വരൂപം അറിയുന്നു — അവൻ ദശരഥപുത്രൻ മാത്രമല്ല, പരമാത്മാവായ വിഷ്ണുവാണ്. ‘സ രാക്ഷസപരീവാരം ദേവശത്രും ഭയാവഹം’ എന്ന അർധശ്ലോകം അച്ചടിയിൽ 14-ാം ശ്ലോകാങ്കത്തിനു ശേഷവും 15-ാം ശ്ലോകാങ്കത്തിനു മുമ്പുമാണ്; അതിനാൽ അത് പതിനഞ്ചാം ശ്ലോകത്തിന്റെ പൂർവാർധമാണ്, അതിന്റെ അർഥം മുമ്പത്തേതുമായി ബന്ധപ്പെട്ടതാണെങ്കിലും — ഹിന്ദിവ്യാഖ്യാനം 11–14 ഒന്നിച്ചു വിശദീകരിക്കുന്നു; അവിടെ ഈ അർധവും വിശദീകരിച്ചിട്ടുണ്ട്. ‘ഹേ നാഥാ, മുമ്പ് നീ ഇന്ദ്രിയങ്ങളെ ജയിച്ചിട്ടാണ് മൂന്നു ലോകങ്ങളെയും ജയിച്ചത്; ആ വൈരം ഓർക്കുന്നതുപോലെ ആ ഇന്ദ്രിയങ്ങളാൽത്തന്നെ നീ ഇപ്പോൾ ജയിക്കപ്പെട്ടു. അനേകം രാക്ഷസരാൽ ചുറ്റപ്പെട്ടിരുന്ന നിന്റെ സഹോദരൻ ഖരൻ ജനസ്ഥാനത്തു കൊല്ലപ്പെട്ടപ്പോൾത്തന്നെ രാമൻ മനുഷ്യനല്ലെന്ന് അറിഞ്ഞിരുന്നു. ദേവന്മാർക്കുപോലും കടക്കാൻ പ്രയാസമുള്ള ലങ്കാനഗരിയിൽ ഹനുമാൻ തന്റെ വീര്യത്താൽ പ്രവേശിച്ചപ്പോൾത്തന്നെ ഞങ്ങൾ വ്യഥിതരായിരുന്നു.’ ഇന്ദ്രിയങ്ങളുടെ വൈരം എന്ന സങ്കല്പം സുന്ദരമാണ് — മുമ്പ് തപസ്സിനാൽ ഇന്ദ്രിയങ്ങളെ ജയിച്ചു; പിന്നീട് കാമത്തിനു വശപ്പെട്ട രാവണൻ അവയാൽത്തന്നെ പരാജയപ്പെട്ടു. ഇവിടെ മണ്ഡോദരിയുടെ വാക്കിൽ നീതിയുമുണ്ട് — ജിതേന്ദ്രിയനാണ് ജയിക്കുന്നത്; ഇന്ദ്രിയങ്ങൾക്കു വശപ്പെട്ടവൻ നശിക്കുന്നു. ഖരവധം, ഹനുമാന്റെ ലങ്കാപ്രവേശം — ഇവ മുൻകൂട്ടിയുള്ള ലക്ഷണങ്ങളായിരുന്നു; രാവണൻ അവ മനസ്സിലാക്കിയില്ല. ഈ ഭാഗത്തിന്റെ ഭൂരിഭാഗവും (11–15.1) സമീക്ഷിതപതിപ്പിൽ ഇല്ല; അത് വൾഗേറ്റിലെ ഭക്തിപ്രധാനമായ ഭാഗമാണ്. ‘ശ്രീവത്സവക്ഷസ്സ്’, ‘ശംഖചക്രഗദാധരൻ’ എന്നിവ വിഷ്ണുവിന്റെ ലക്ഷണങ്ങളാണ്. ‘വാനരത്വം പ്രാപിച്ച ദേവന്മാർ’ — ബാലകാണ്ഡത്തിൽ ദേവന്മാർ വാനരരൂപത്തിൽ ജനിച്ചു എന്ന കഥ ഇവിടെ ഓർമിക്കപ്പെടുന്നു. ഈ ഭാഗത്ത് രാമായണത്തിലെ ഭക്തിപരമ്പരയുടെ ദൃഷ്ടി വ്യക്തമാണ് — ശത്രുപത്നിയും രാമനെ പരമേശ്വരനായി അറിയുന്നു. ‘മഹത്തിനെക്കാൾ പരമൻ, മഹാൻ’, ‘ഇരുട്ടിനപ്പുറമുള്ളവൻ’ എന്നത് ഉപനിഷത്തുകളുടെ ഭാഷയാണ് — ‘ആദിത്യവർണം തമസഃ പരസ്താത്’ (ഇരുട്ടിനപ്പുറം സൂര്യവർണനായവൻ) എന്ന ശ്രുതിയെ അത് ഓർമിപ്പിക്കുന്നു. ‘ധാതാവ്’ എന്നാൽ എല്ലാറ്റിനെയും ധരിക്കുന്നവൻ. ‘അജയ്യൻ’ എന്നാൽ ആർക്കും ജയിക്കാനാകാത്തവൻ — അതിനാൽ രാവണന്റെ പരാജയം ലജ്ജാകരമല്ല എന്നൊരു ധ്വനിയുമുണ്ട്. മണ്ഡോദരിയുടെ ഈ ജ്ഞാനം അവളുടെ പാതിവ്രത്യത്തിന്റെയും വിവേകത്തിന്റെയും ഫലമാണ്. കൂടാതെ, ‘ഇന്ദ്രിയാണി പുരാ ജിത്വാ’ (മുമ്പ് ഇന്ദ്രിയങ്ങളെ ജയിച്ച്) എന്ന വാക്യത്തിൽ രാവണന്റെ തപസ്സിന്റെ ഓർമയുണ്ട് — തപസ്സിനാൽ ബ്രഹ്മാവിനെ ആരാധിച്ചാണ് അവൻ വരങ്ങൾ നേടിയത്. തപസ്സുകൊണ്ടു നേടിയത് കാമംകൊണ്ടു നശിച്ചു. ഖരവധത്തിന്റെ പരാമർശം — പതിനാലായിരം രാക്ഷസരെ രാമൻ ഒറ്റയ്ക്കു കൊന്നു; അപ്പോൾത്തന്നെ അവന്റെ അതിമാനുഷത്വം വെളിപ്പെട്ടിരുന്നു. ഹനുമാന്റെ ലങ്കാപ്രവേശവും അശോകവനികയുടെ തകർക്കലും ലങ്കാദഹനവും — ഇവയും സൂചനകളായിരുന്നു. മണ്ഡോദരിയുടെ വാക്കുകളിലെ ‘ഞങ്ങൾ വ്യഥിതരായി’ എന്ന ബഹുവചനം അന്തഃപുരത്തിന്റെ മുഴുവൻ ഭയം സൂചിപ്പിക്കുന്നു. ഈ ശ്ലോകങ്ങളിൽ രാമന്റെ ദിവ്യത്വം ശത്രുപക്ഷത്തുനിന്നുതന്നെ ഉദ്ഘോഷിക്കപ്പെടുന്നു; അത് സ്വപക്ഷത്തിന്റെ സ്തുതിയെക്കാൾ കൂടുതൽ പ്രാമാണികമാണ്. തുടർന്നുള്ള സർഗങ്ങളിൽ ബ്രഹ്മാവും ദേവന്മാരോടൊപ്പം വന്ന് രാമനെ ‘നാരായണൻ’ എന്നു സ്തുതിക്കും; അതിന്റെ മുന്നറിയിപ്പ് ഇവിടെ മണ്ഡോദരിയുടെ വായിൽനിന്നാണ്. അവളുടെ ഈ വാക്കുകൾ ഭക്തർ സ്തോത്രംപോലെ പാരായണം ചെയ്യുന്നു.
‘രാഘവനോടു വിരോധം വേണ്ട എന്നു ഞാൻ പറഞ്ഞിട്ടും നീ സ്വീകരിച്ചില്ല; അതിന്റെ ഫലമാണ് ഇതു വന്നെത്തിയിരിക്കുന്നത്. ഹേ രാക്ഷസശ്രേഷ്ഠാ, ഐശ്വര്യത്തിന്റെയും ശരീരത്തിന്റെയും സ്വജനങ്ങളുടെയും വിനാശത്തിനായാണ് നീ അകാരണമായി സീതയെ കാമിച്ചത്. ഹേ ദുർമതേ, അരുന്ധതിയെക്കാളും രോഹിണിയെക്കാളും ശ്രേഷ്ഠയും മാന്യയും ഭൂമിക്കുപോലും ഭൂമിയും (ആധാരവും) ലക്ഷ്മിക്കുപോലും ലക്ഷ്മിയും ഭർതൃവത്സലയുമായ സീതയെ ധർഷിച്ചതിലൂടെ നീ അനുചിതമായ കർമമാണ് ചെയ്തത്. സർവാംഗസുന്ദരിയും ശുഭയും ദീനയുമായ അവളെ വിജനമായ കാട്ടിൽനിന്ന് ചതിയിലൂടെ കൊണ്ടുവന്ന് നീ നിനക്കുതന്നെ കളങ്കം വരുത്തി. മൈഥിലിയോടുള്ള സംഗമത്തിനായി നീ വെച്ച ആഗ്രഹം സാധിക്കാതെതന്നെ, പതിവ്രതയുടെ തപസ്സിനാൽ നീ തീർച്ചയായും ദഹിപ്പിക്കപ്പെട്ടു. അന്നുതന്നെ ആ കൃശോദരിയെ ധർഷിച്ചപ്പോൾ നീ ദഹിച്ചുപോകാതിരുന്നത്, ഇന്ദ്രനും അഗ്നിയും മുതലായ എല്ലാ ദേവന്മാരും നിന്നെ ഭയപ്പെട്ടിരുന്നതുകൊണ്ടാണ്. ഹേ ഭർത്താവേ, പാപകർമത്തിന്റെ ഫലം കാലം വന്നെത്തുമ്പോൾ കർത്താവ് തീർച്ചയായും അനുഭവിക്കുന്നു — ഇതിൽ സംശയമില്ല. ശുഭം ചെയ്യുന്നവൻ ശുഭം നേടുന്നു, പാപം ചെയ്യുന്നവൻ പാപം അനുഭവിക്കുന്നു; വിഭീഷണൻ സുഖം നേടി, നീ ഇത്തരം പാപഫലവും നേടി. രൂപത്തിൽ അവളെക്കാൾ മികച്ച മറ്റു സ്ത്രീകൾ നിനക്കുണ്ട്; എന്നാൽ കാമത്തിനു വശപ്പെട്ട നീ മൗഢ്യത്താൽ അതു മനസ്സിലാക്കുന്നില്ല. കുലത്തിലോ രൂപത്തിലോ ദാക്ഷിണ്യത്തിലോ മൈഥിലി എന്നെക്കാൾ മികച്ചവളോ എനിക്കു തുല്യയോ അല്ല; അതും നീ മൗഢ്യത്താൽ മനസ്സിലാക്കുന്നില്ല. എല്ലാ ജീവികൾക്കും എല്ലായ്പ്പോഴും മരണം കാരണമില്ലാതെ വരുന്നില്ല; നിന്റെ ഈ മരണത്തിനു കാരണം മൈഥിലിയാണ്. സീതയുടെ നിമിത്തമുള്ള മരണം നീ ദൂരെനിന്നു വിളിച്ചുവരുത്തി; മൈഥിലിയാകട്ടെ ശോകമകന്ന് രാമനോടൊപ്പം വിഹരിക്കും.’ ഇവിടെ മണ്ഡോദരി സ്വന്തം അഭിമാനവും മറക്കുന്നില്ല — ‘സീത എന്നെക്കാൾ മികച്ചവളല്ല’ എന്ന അവളുടെ വാക്കിൽ ആത്മാഭിമാനവും ഭർത്താവിന്റെ മൗഢ്യത്തോടുള്ള നിന്ദയുമുണ്ട്. ‘കർത്താവ് ഫലം അനുഭവിക്കുന്നു’ എന്ന കർമസിദ്ധാന്തം ഇവിടെ വ്യക്തമാണ്. ‘ഭൂമിക്കും ഭൂമി, ലക്ഷ്മിക്കും ലക്ഷ്മി’ എന്നത് സീതയുടെ അതിശയവർണനയാണ് — അവൾ ഭൂമിക്കുപോലും ആധാരവും ലക്ഷ്മിക്കുപോലും ലക്ഷ്മിയുമാണ്. അച്ചടിയിൽ ‘ശ്രിയാഃ ശ്രീം’ എന്നാണ് പാഠം (സമീക്ഷിതപതിപ്പിൽ ‘ശ്രിയഃ ശ്രീം’). ‘വ്യുഷ്ടി’ എന്നാൽ ഫലം. 27-ാം ശ്ലോകം (‘സന്ത്യന്യാഃ പ്രമദാഃ…’ — മറ്റു സ്ത്രീകൾ ഉണ്ട്…) വൾഗേറ്റിൽ മാത്രമുള്ളതാണ്; ഇരുപത്തെട്ടാം ശ്ലോകത്തിന്റെ ഉത്തരാർധത്തിൽ അതേ പാദം — ‘മോഹാന്ന ബുധ്യസേ’ (മൗഢ്യത്താൽ മനസ്സിലാക്കുന്നില്ല) — വീണ്ടും ആവർത്തിക്കുന്നു. രാവണന്റെ മരണം ‘സലക്ഷണം’ ആണ് — അതിന്റെ കാരണം വ്യക്തമാണ്, സീതതന്നെ. പതിവ്രതയുടെ തപശ്ശക്തിയാണ് ഈ കാണ്ഡത്തിന്റെ മുഖ്യവിഷയം; മുന്നോട്ട് അഗ്നിപരീക്ഷയിലും അതേ ശക്തി പ്രകടമാകും. വിഭീഷണന്റെയും രാവണന്റെയും താരതമ്യം കർമഫലത്തിന്റെ ഉദാഹരണമാണ്. മണ്ഡോദരിയുടെ ഉപാലംഭം ധാർമികം മാത്രമല്ല, പ്രായോഗികവുമാണ് — ഐശ്വര്യത്തിന്റെയും ശരീരത്തിന്റെയും സ്വജനങ്ങളുടെയും വിനാശമാണ് സീതാപഹരണത്തിന്റെ ഫലം. അരുന്ധതി വസിഷ്ഠന്റെ പത്നി, രോഹിണി ചന്ദ്രന്റെ പ്രിയ; ഇരുവരും പാതിവ്രത്യത്തിന്റെ ആദർശങ്ങളാണ്. സീത അവരെക്കാളും ശ്രേഷ്ഠയാണെന്ന് മണ്ഡോദരി സ്വയം അംഗീകരിക്കുന്നു — ശത്രുപക്ഷത്തെ സ്ത്രീകൾക്കുപോലും സീതയുടെ മഹിമ അജ്ഞാതമല്ല. ‘ഛദ്മനാ’ (ചതിയിലൂടെ) എന്ന പദത്താൽ മാരീചന്റെ മാൻരൂപവും രാവണന്റെ സന്ന്യാസിവേഷവും ഓർമിക്കപ്പെടുന്നു. ‘അന്നുതന്നെ ദഹിക്കാതിരുന്നത്’ എന്ന യുക്തി — പതിവ്രതയെ സ്പർശിച്ച മാത്രയിൽ ധർഷകൻ ദഹിക്കേണ്ടതായിരുന്നു; എന്നാൽ ദേവന്മാർ രാവണനെ ഭയപ്പെട്ടിരുന്നതിനാൽ ഉടനടി ഫലമുണ്ടായില്ല; കാലാന്തരത്തിൽ തീർച്ചയായും ഉണ്ടായി. ഇവിടെ കർമഫലത്തിന്റെ കാലം പ്രധാനമാണ് — ‘പര്യാഗതേ കാലേ’ (കാലം വന്നെത്തുമ്പോൾ). ‘അനംഗവശം ആപന്നഃ’ (കാമത്തിനു വശപ്പെട്ടവൻ) എന്നത് കാമത്തിന്റെ പ്രാബല്യം സൂചിപ്പിക്കുന്നു. മണ്ഡോദരി സ്വന്തം സൗന്ദര്യവും കുലവും ദാക്ഷിണ്യവും സീതയുടേതിനു തുല്യമായി കരുതുന്നു; അവളുടെ വാക്കിൽ അല്പം അസൂയയും കാണാം; അത് സ്ത്രീസ്വഭാവത്തിന്റെ സ്വാഭാവികമായ അംശമാണ്. ഒടുവിൽ ‘മൈഥിലി ശോകമകന്ന് വിഹരിക്കും’ എന്ന വാക്യത്തിൽ തന്റെ ദുഃഖവും സീതയുടെ സുഖവും തമ്മിലുള്ള വൈരുധ്യം. ഇങ്ങനെ മണ്ഡോദരി മൂന്നു വിധത്തിൽ രാവണനെ ബോധ്യപ്പെടുത്തുന്നു — ധർമദൃഷ്ടിയിൽ (പതിവ്രതയെ ധർഷിക്കുന്നതു പാപം), നീതിദൃഷ്ടിയിൽ (ഹിതവാക്യത്തിന്റെ അനാദരം), പ്രായോഗികദൃഷ്ടിയിൽ (മറ്റു സുന്ദരികൾ ഉണ്ട്, സീത ആവശ്യമില്ലായിരുന്നു). അവളുടെ യുക്തി പൂർണമാണ്; എന്നാൽ ഇന്ന് വ്യർഥമാണ് — കാരണം കേൾക്കേണ്ടവൻ മരിച്ചുകഴിഞ്ഞു.
‘അല്പപുണ്യയായ ഞാനാകട്ടെ ഘോരമായ ശോകസാഗരത്തിൽ വീണിരിക്കുന്നു. കൈലാസത്തിലും മന്ദരത്തിലും മേരുവിലും ചൈത്രരഥവനത്തിലും എല്ലാ ദേവോദ്യാനങ്ങളിലും നിന്നോടൊപ്പം വിഹരിച്ച്, യോജിച്ച വിമാനത്തിൽ അതുല്യമായ ഐശ്വര്യത്തോടെ, വിചിത്രമായ മാലകളും വസ്ത്രങ്ങളുമണിഞ്ഞ്, പലതരം ദേശങ്ങൾ കണ്ടുകൊണ്ട് സഞ്ചരിച്ചിരുന്ന ആ ഞാൻ, ഹേ വീരാ, നിന്റെ വധത്താൽ കാമഭോഗങ്ങളിൽനിന്നു ഭ്രഷ്ടയായി. ആ ഞാൻതന്നെ മറ്റൊരുവളെപ്പോലെ ആയിത്തീർന്നു; രാജാക്കന്മാരുടെ ചഞ്ചലമായ ഐശ്വര്യത്തെ ധിക്കരിക്കുന്നു. ഹാ രാജാവേ, നല്ല പുരികങ്ങളും നല്ല ചർമവും ഉയർന്ന മൂക്കുമുള്ളതും, കാന്തിയിലും ശോഭയിലും ദ്യുതിയിലും ചന്ദ്രനും താമരയ്ക്കും സൂര്യനും തുല്യവും, കിരീടാഗ്രങ്ങളാൽ ജ്വലിക്കുന്നതും, ചെമ്പിച്ച ചുണ്ടുകളും ജ്വലിക്കുന്ന കുണ്ഡലങ്ങളുമുള്ളതും, പാനശാലകളിൽ മദത്താൽ ഇളകുന്ന ചഞ്ചലനേത്രങ്ങളുള്ളതും, പലതരം മാലകളണിഞ്ഞതും, മനോഹരവും, മധുരമായ പുഞ്ചിരിയോടും സംസാരത്തോടുംകൂടിയതും ശുഭവുമായിരുന്ന നിന്റെ ആ മുഖംതന്നെ ഇന്ന് രാമന്റെ സായകങ്ങളാൽ പിളർന്ന്, ചോരയൊഴുക്കിനാൽ ചുവന്ന്, മേദസ്സും മസ്തിഷ്കവും ചിതറി, രഥങ്ങളുടെ പൊടിയാൽ പരുക്കനായി ശോഭിക്കുന്നില്ല. ഹാ, വൈധവ്യം നൽകുന്ന അന്ത്യാവസ്ഥ എനിക്കു വന്നുചേർന്നു; മന്ദബുദ്ധിയായ ഞാൻ ഒരിക്കലും ഇതു ചിന്തിച്ചിരുന്നില്ല. “ദാനവരാജനായ മയൻ എന്റെ പിതാവ്, രാക്ഷസേശ്വരൻ എന്റെ ഭർത്താവ്, ശക്രനെ ജയിച്ചവൻ എന്റെ പുത്രൻ” എന്നു ഞാൻ ഏറെ ഗർവിച്ചിരുന്നു. “ഗർവിഷ്ഠരായ ശത്രുക്കളെ തകർക്കുന്നവരും ക്രൂരരും ബലത്തിലും പൗരുഷത്തിലും പ്രസിദ്ധരുമായ എന്റെ നാഥന്മാർക്ക് എവിടെനിന്നും ഭയമില്ല” എന്നായിരുന്നു എന്റെ ഉറച്ച വിശ്വാസം. ഹേ രാക്ഷസശ്രേഷ്ഠന്മാരേ, ഇത്തരം പ്രഭാവമുള്ള നിങ്ങൾക്ക് ഈ അപ്രതീക്ഷിതമായ ഭയം മനുഷ്യനിൽനിന്ന് എങ്ങനെ വന്നു? മിനുസമുള്ള ഇന്ദ്രനീലക്കല്ലുപോലെ നീലനിറമുള്ളതും ഉയർന്ന പർവതംപോലെയുള്ളതും തോൾവളകളും കൈവളകളും വൈഡൂര്യവും മുത്തുമാലകളും പൂമാലകളുംകൊണ്ടു ജ്വലിക്കുന്നതും വിഹാരങ്ങളിൽ കമനീയവും യുദ്ധഭൂമികളിൽ ജ്വലിക്കുന്നതും ആഭരണങ്ങളുടെ പ്രഭയാൽ മിന്നലുകളോടുകൂടിയ മേഘംപോലെ ശോഭിച്ചിരുന്നതുമായ നിന്റെ ആ ശരീരംതന്നെ ഇന്ന് അനേകം മൂർച്ചയേറിയ ശരങ്ങൾ നിറഞ്ഞ്, ഇനി സ്പർശിക്കാൻ ദുർലഭമായി, ആലിംഗനം ചെയ്യാൻ കഴിയാത്തതായിരിക്കുന്നു. മുള്ളൻപന്നി മുള്ളുകളാലെന്നപോലെ ഇടതടവില്ലാതെ തറച്ച, മർമങ്ങളിൽ ആഴ്ന്നിറങ്ങിയ ബാണങ്ങളാൽ ഞരമ്പുകളുടെ ബന്ധങ്ങൾ അറ്റ്, ചോരനിറമാർന്ന, കറുത്ത നിന്റെ ശരീരം നിലത്തു വീണുകിടക്കുന്നു — വജ്രപ്രഹരമേറ്റു ചിതറിയ പർവതംപോലെ. ഹാ, ഇതു സ്വപ്നമോ സത്യമോ? നീ രാമനാൽ എങ്ങനെ കൊല്ലപ്പെട്ടു? നീ മൃത്യുവിനുപോലും മൃത്യുവാകുമായിരുന്നു; പിന്നെ എങ്ങനെ മൃത്യുവിനു വശപ്പെട്ടു?’ ഇവിടെ മണ്ഡോദരിയുടെ സ്മൃതി സുഖത്തിന്റെയും ദുഃഖത്തിന്റെയും വൈരുധ്യം ചിത്രീകരിക്കുന്നു. മുമ്പ് ചന്ദ്രനും താമരയ്ക്കും സൂര്യനും തുല്യമായിരുന്ന മുഖം ഇന്ന് ചോരയാലും പൊടിയാലും മലിനം; മുമ്പ് മിന്നലുകളോടുകൂടിയ മേഘംപോലെ ശോഭിച്ചിരുന്ന ശരീരം ശരങ്ങൾ നിറഞ്ഞത്. ‘ശ്വാവിധഃ ശലലൈഃ’ (മുള്ളൻപന്നി മുള്ളുകളാൽ) എന്ന ഉപമ — മുള്ളൻപന്നി (മുള്ളുള്ള ജന്തു) മുള്ളുകളാൽ മൂടപ്പെട്ടിരിക്കുന്നതുപോലെ രാവണന്റെ ശരീരം ബാണങ്ങളാൽ. പിതാവിന്റെയും ഭർത്താവിന്റെയും പുത്രന്റെയും മഹിമയാൽ അവൾ മുമ്പ് നിർഭയയായിരുന്നു; ഇപ്പോൾ എല്ലാം ഒരു മനുഷ്യനാൽ നശിച്ചു. ‘ധിഗ്രാജ്ഞാം ചഞ്ചലാം ശ്രിയം’ (രാജാക്കന്മാരുടെ ചഞ്ചലമായ ഐശ്വര്യത്തിനു ധിക്കാരം) എന്നത് വൈരാഗ്യത്തിന്റെ സ്വരമാണ്. ഈ ഭാഗത്തിന്റെ ഭൂരിഭാഗവും വൾഗേറ്റിൽ മാത്രമുള്ളതാണ്; 31–33 ശ്ലോകങ്ങൾ സമീക്ഷിതപതിപ്പിലെ 6.099.018–020 എന്നിവയുമായി യോജിക്കുന്നു. ഈ ഭാഗത്ത് മണ്ഡോദരിയുടെ ആത്മശോകമാണ് പ്രധാനം. കൈലാസം, മന്ദരം, മേരു, ചൈത്രരഥം — ഇവ ദേവന്മാരുടെ വിഹാരസ്ഥാനങ്ങളാണ്; രാവണൻ അവയെയും ജയിച്ച് അവിടെ വിഹരിച്ചു. ‘സൈവാന്യേവാസ്മി സംവൃത്താ’ (ആ ഞാൻതന്നെ മറ്റൊരുവളെപ്പോലെ ആയി) എന്ന വാക്യത്തിൽ മാറ്റത്തിന്റെ തീവ്രത — ഞാൻ അതേ ഞാൻതന്നെ, എന്നാൽ മറ്റൊരുവളെപ്പോലെ. മുഖത്തിന്റെ വർണനയിൽ സൗന്ദര്യത്തിന്റെ ഓരോ അവയവവും എണ്ണപ്പെടുന്നു — പുരികങ്ങൾ, ചർമം, മൂക്ക്, ചുണ്ടുകൾ, കുണ്ഡലങ്ങൾ, കിരീടം; പിന്നെ അതിന്റെതന്നെ വിനാശം — ചോര, മേദസ്സ്, മസ്തിഷ്കം, പൊടി. ‘അതുതന്നെ … ഇന്ന്’ എന്ന ഈ രചനാവിശേഷം രണ്ടുവട്ടം (37, 44) പ്രയോഗിച്ചിരിക്കുന്നു. പിതാവായ മയന്റെയും പുത്രനായ ഇന്ദ്രജിത്തിന്റെയും ഭർത്താവായ രാവണന്റെയും — മൂവരുടെയും — ബലത്താൽ അവൾ ‘എവിടെനിന്നും ഭയമില്ലാത്തവൾ’ ആയിരുന്നു; ആ ഗർവ് ഇന്നു നശിച്ചു. ‘ഹാ സ്വപ്നഃ സത്യമേവേദം’ (ഇതു സ്വപ്നമോ സത്യമോ) എന്ന സംശയം — ദുഃഖാതിരേകത്താൽ യാഥാർഥ്യം സ്വീകരിക്കാൻ അവൾക്കു കഴിയുന്നില്ല. ‘മൃത്യുവിനും മൃത്യു’ എന്നത് രാവണന്റെ പരാക്രമത്തിന്റെ അതിശയോക്തിയാണ്. ഈ ഭാഗത്തിന്റെ ഭാഷ അലങ്കാരസമൃദ്ധമാണ് — ഉപമകൾ (മിന്നലുകളോടുകൂടിയ മേഘം, വജ്രമേറ്റ പർവതം, മുള്ളുകളാൽ മുള്ളൻപന്നി), വിരോധങ്ങൾ (മൃത്യുവിനും മൃത്യു മൃത്യുവിനു വശപ്പെട്ടു), സ്മരണം. എല്ലാ അലങ്കാരങ്ങളും കരുണരസത്തെ പോഷിപ്പിക്കുന്നു. മണ്ഡോദരിയുടെ ആത്മാഭിമാനത്തിന്റെ ഓർമയും അവളുടെ ഇപ്പോഴത്തെ ദൈന്യം കൂടുതൽ ആഴത്തിലാക്കുന്നു. ‘പശ്ചിമാ ദശാ’ എന്നാൽ അന്ത്യാവസ്ഥ — വൈധവ്യം. മുമ്പ് അവൾ ഈ അവസ്ഥ ഒരിക്കലും സങ്കല്പിച്ചിരുന്നില്ല; കാരണം തന്റെ രക്ഷകർ അജയ്യരാണെന്നായിരുന്നു അവളുടെ വിശ്വാസം. ആ വിശ്വാസത്തിന്റെ തകർച്ചതന്നെയാണ് അവളുടെ ശോകത്തിന്റെ അടിസ്ഥാനം; മനുഷ്യനിൽനിന്നുള്ള ഭയം എന്ന അസംഭാവ്യം സംഭവിച്ചു.
‘മൂന്നു ലോകങ്ങളിലെയും സമ്പത്തുകൾ അനുഭവിച്ചവനും, മൂന്നു ലോകങ്ങൾക്കും ഉദ്വേഗം നൽകിയവനും, മഹാനും, ലോകപാലന്മാരെ ജയിച്ചവനും, ശങ്കരനെ (കൈലാസത്തോടെ) ഇളക്കിയെറിഞ്ഞവനും, ഗർവിഷ്ഠരെ അടക്കിയവനും, പരാക്രമം പ്രകടമാക്കിയവനും, ലോകങ്ങളെ ക്ഷോഭിപ്പിച്ചവനും, സജ്ജനങ്ങളെ പീഡിപ്പിച്ചവനും, ശത്രുക്കളുടെ മുന്നിൽ ഓജസ്സോടെ ഗർവുള്ള വാക്കുകൾ പറഞ്ഞവനും, സ്വന്തം കൂട്ടത്തെയും ഭൃത്യരെയും സംരക്ഷിച്ചവനും, ഭീകരകർമികളെ കൊന്നവനും, ദാനവേന്ദ്രന്മാരെയും യക്ഷന്മാരെയും ആയിരക്കണക്കിനു കൊന്നവനും, യുദ്ധത്തിൽ നിവാതകവചന്മാരെ അടക്കിയവനും, അനേകം യജ്ഞങ്ങൾ മുടക്കിയവനും, സ്വജനങ്ങളെ രക്ഷിച്ചവനും, ധർമവ്യവസ്ഥ തകർത്തവനും, യുദ്ധത്തിൽ മായകൾ സൃഷ്ടിച്ചവനും, അവിടെനിന്നും ഇവിടെനിന്നും ദേവ-അസുര-മനുഷ്യകന്യകമാരെ അപഹരിച്ചവനും, ശത്രുസ്ത്രീകൾക്കു ശോകം നൽകിയവനും, സ്വജനങ്ങളെ നയിച്ചവനും, ലങ്കാദ്വീപിനെ കാത്തവനും, ഭീകരകർമങ്ങൾ ചെയ്തവനും, ഞങ്ങൾക്കു കാമഭോഗങ്ങൾ നൽകിയവനും, രഥികളിൽ ശ്രേഷ്ഠനുമായ — ഇത്തരം പ്രഭാവമുള്ള ഭർത്താവ് രാമനാൽ വീഴ്ത്തപ്പെട്ടതു കണ്ടിട്ടും, പ്രിയൻ കൊല്ലപ്പെട്ട ഞാൻ ഈ ശരീരം ധരിക്കുന്നു; അതിനാൽ ഞാൻ കഠിനഹൃദയയാണ്. ഹേ രാക്ഷസേശ്വരാ, വിലയേറിയ ശയ്യകളിൽ ശയിച്ചിരുന്ന നീ ഇന്ന് പൊടിപുരണ്ട് ഈ നിലത്ത് എന്തിനാണ് ഉറങ്ങുന്നത്? എന്റെ മകൻ ഇന്ദ്രജിത്ത് യുദ്ധത്തിൽ ലക്ഷ്മണനാൽ കൊല്ലപ്പെട്ടപ്പോൾ ഞാൻ കഠിനമായി പ്രഹരിക്കപ്പെട്ടു; ഇന്നോ, ഇവിടെ നിന്റെ വീഴ്ചയോടെ ഞാൻ പാടേ വീഴ്ത്തപ്പെട്ടു. ബന്ധുജനങ്ങളില്ലാതെ, നാഥനായ നീയില്ലാതെ, കാമഭോഗങ്ങളില്ലാതെ ഞാൻ ശാശ്വതമായ വർഷങ്ങൾ ശോചിക്കും. ഹേ രാജാവേ, നീ ഇന്ന് അതിദുർഗമമായ ദീർഘമാർഗത്തിൽ പ്രവേശിച്ചിരിക്കുന്നു; ദുഃഖാർത്തയായ എന്നെയും കൊണ്ടുപോകുക; നീയില്ലാതെ ഞാൻ ജീവിക്കില്ല. ദയനീയയായ എന്നെ ഇവിടെ ഉപേക്ഷിച്ച് നീ എന്തിനാണ് പോകാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നത്? ദീനയായി വിലപിക്കുന്ന മന്ദഭാഗ്യയായ എന്നോട് നീ എന്താണ് മിണ്ടാത്തത്? ഹേ പ്രഭോ, മൂടുപടമില്ലാതെ നഗരവാതിലിലൂടെ പുറത്തിറങ്ങി കാൽനടയായി വന്ന എന്നെ കണ്ടിട്ട് നീ കോപിക്കുന്നില്ലല്ലോ?’ ഇവിടെ രാവണന്റെ വിശേഷണങ്ങളിൽ ഗുണങ്ങളും ദോഷങ്ങളും കലർന്നിരിക്കുന്നു — അവൻ രക്ഷകനും ദാതാവും വീരനുമാണ്; എന്നാൽ സജ്ജനങ്ങളെ പീഡിപ്പിച്ചവനും യജ്ഞങ്ങൾ മുടക്കിയവനും ധർമവ്യവസ്ഥ തകർത്തവനും പരസ്ത്രീകളെ അപഹരിച്ചവനുമാണ്. മണ്ഡോദരി നിഷ്പക്ഷമായി ഭർത്താവിനെ വർണിക്കുന്നു; വെറുതെ സ്തുതിക്കുകയല്ല. ‘ശങ്കരനെ ഇളക്കിയെറിഞ്ഞവൻ’ എന്നതിലൂടെ കൈലാസം ഉയർത്തിയ കഥ ഓർമിക്കപ്പെടുന്നു. ‘സ്ഥിരാസ്മി’ (ഞാൻ കഠിനയാണ്) എന്നത് ആത്മനിന്ദയാണ് — ഇങ്ങനെ ഭർത്താവിനെ കണ്ടിട്ടും ഞാൻ ജീവിക്കുന്നു; അതിനാൽ ഞാൻ കഠിനഹൃദയയാണ്. ഇന്ദ്രജിത്തിന്റെ വധത്തിന്റെ ഓർമ ദുഃഖത്തിനുമേൽ ദുഃഖമാണ്. ഒടുവിൽ മൂടുപടമില്ലാതെ കാൽനടയായി വന്നതിന്റെ പരാമർശം — രാജ്ഞി മുമ്പൊരിക്കലും ഇങ്ങനെ ജനങ്ങളുടെ മുന്നിൽ വന്നിട്ടില്ല; അതു കണ്ടിട്ടും ഭർത്താവ് കോപിക്കുന്നില്ല എന്നതാണ് അവളുടെ വേദന. നാല്പത്തെട്ടാം ശ്ലോകം രണ്ടു ഭാഗങ്ങളുടെയും സന്ധിയിലാണ് — അതിന്റെ ഉത്തരാർധത്തോടെ ഈ എണ്ണിപ്പറയൽ ആരംഭിക്കുന്നു. ഈ ഭാഗത്തിന്റെ രചന വിശിഷ്ടമാണ് — ദ്വിതീയാവിഭക്തിയിൽ അവസാനിക്കുന്ന വിശേഷണങ്ങളുടെ ഒരു നീണ്ട നിര; അത് ‘ഇത്തരം പ്രഭാവമുള്ള ഭർത്താവ് … വീഴ്ത്തപ്പെട്ടതു കണ്ട്’ എന്ന വാക്യത്തിൽ അവസാനിക്കുന്നു. ഇതിലൂടെ രാവണന്റെ സമ്പൂർണജീവചരിത്രം സംക്ഷേപിച്ചു പറയുന്നു. ‘നിവാതകവചന്മാരെ അടക്കിയവൻ’ — ഉത്തരകാണ്ഡത്തിൽ നിവാതകവചന്മാരുമായുള്ള രാവണന്റെ യുദ്ധം വർണിച്ചിട്ടുണ്ട്. ‘ദേവ-അസുര-മനുഷ്യകന്യകമാരെ അപഹരിച്ചവൻ’ — അവൻ അനേകം കന്യകമാരെ ബലമായി അപഹരിച്ചു; അവർതന്നെയാണ് ഇന്ന് അവന്റെ അന്തഃപുരത്തിൽ കരയുന്നത്. മണ്ഡോദരി സ്വയം ‘കഠിന’ എന്നു നിന്ദിക്കുന്നു — പതിവ്രത ഭർത്താവിന്റെ മരണത്തിൽ ജീവിച്ചിരിക്കരുത് എന്നാണ് അവളുടെ ഭാവം. ‘എന്നെയും കൊണ്ടുപോകുക’ എന്ന പ്രാർഥന സഹഗമനത്തിനുള്ള ആഗ്രഹം സൂചിപ്പിക്കുന്നു. ഈ എണ്ണിപ്പറയൽ രാവണന്റെ സ്വഭാവത്തിന്റെ ദ്വൈവിധ്യം കാണിക്കുന്നു — അവൻ വീരനും രക്ഷകനും ദാതാവുമാണ്; എന്നാൽ ക്രൂരനും ധർമം തകർക്കുന്നവനും പരസ്ത്രീകളെ അപഹരിക്കുന്നവനുമാണ്. പത്നി രണ്ടും അറിയുന്നു; എന്നിട്ടും അവനെ പ്രിയനായി കരുതുന്നു. ‘ഞങ്ങൾക്കു കാമഭോഗങ്ങൾ നൽകിയവൻ’ എന്ന വാക്കിലൂടെ പത്നിമാരോടുള്ള അവന്റെ സ്നേഹവും ഓർമിക്കപ്പെടുന്നു. ഇന്ദ്രജിത്തിന്റെ മരണത്തിന്റെ ശോകം ഇന്ന് (ഭർത്താവിന്റെ മരണത്താൽ ഇരട്ടിക്കുന്നു). ‘പൊടിപുരണ്ട് നിലത്ത്’ എന്ന ചിത്രം മുമ്പത്തെ ‘വിലയേറിയ ശയ്യകളിൽ’ എന്നതിനു വിരുദ്ധമാണ്. ‘ദീർഘമാർഗം’ എന്നാൽ പരലോകയാത്ര. ‘അനവഗുണ്ഠിതാം’ (മൂടുപടമില്ലാത്തവളെ) എന്ന പദം രാജകുലസ്ത്രീകളുടെ മര്യാദയുടെ ലംഘനം സൂചിപ്പിക്കുന്നു; രാവണൻ ജീവിച്ചിരിക്കുമ്പോൾ അത് ഒരിക്കലും സംഭവിക്കുമായിരുന്നില്ല.
‘ഹേ പത്നിമാർ പ്രിയപ്പെട്ടവനേ, ലജ്ജയും മൂടുപടവും ഉപേക്ഷിച്ച് പുറത്തിറങ്ങിവന്ന നിന്റെ എല്ലാ പത്നിമാരെയും നോക്കൂ; അവരെ കണ്ടിട്ട് നീ എന്തുകൊണ്ട് കോപിക്കുന്നില്ല? നിന്റെ ക്രീഡാസഹചാരികളായ ഈ ജനം അനാഥരായി വിലപിക്കുന്നു; നീ ഇവരെ ആശ്വസിപ്പിക്കുന്നില്ല, മാനിക്കുന്നുമില്ല. ഹേ രാജാവേ, പതിവ്രതകളും ധർമനിരതകളും ഗുരുശുശ്രൂഷയിൽ തല്പരകളുമായ അനേകം കുലസ്ത്രീകളെ നീ വിധവകളാക്കി; ശോകത്താൽ ദഹിച്ച അവർ നിന്നെ ശപിച്ചു; അതിനാൽ നീ ശത്രുവിനു വശപ്പെട്ടു. നിന്നാൽ അപമാനിക്കപ്പെട്ട അവർ അന്നു നിന്നെ ശപിച്ചു; അതാണ് ഇപ്പോൾ ഫലിച്ചത്. ഹേ നൃപാ, “പതിവ്രതകളുടെ കണ്ണീർ വെറുതെ ഭൂമിയിൽ വീഴുന്നില്ല” എന്ന ചൊല്ല് നിന്റെ കാര്യത്തിൽ ഏറെക്കുറെ സത്യമായി. ഹേ രാജാവേ, തേജസ്സുകൊണ്ടു ലോകങ്ങളെ ആക്രമിച്ചടക്കിയ, ശൗര്യത്തിൽ അഭിമാനിക്കുന്ന നീ ഈ നിസ്സാരമായ സ്ത്രീമോഷണം എങ്ങനെ ചെയ്തു — മാൻവേഷത്തിലുള്ള ചതിയാൽ ആശ്രമത്തിൽനിന്നു രാമനെ അകറ്റി, ലക്ഷ്മണനെയും അകറ്റി, രാമപത്നിയെ കൊണ്ടുവന്നത്? യുദ്ധത്തിൽ നിന്റെ ഭീരുത്വം ഞാൻ ഒരിക്കലും ഓർക്കുന്നില്ല; എന്നാൽ അത് തീർച്ചയായും ഭാഗ്യവിപര്യയത്താൽ നിന്നിൽ പാകമായ (വിനാശത്തിന്റെ) ലക്ഷണമായിരുന്നു. ഹേ മഹാബാഹോ, ഭൂതവും ഭാവിയും അറിയുന്നവനും വർത്തമാനത്തിൽ വിചക്ഷണനും സത്യവാക്കുമായ എന്റെ ഭർതൃസഹോദരൻ വിഭീഷണൻ, അപഹരിച്ചുകൊണ്ടുവന്ന മൈഥിലിയെ കണ്ട്, ആലോചിച്ച്, ദീർഘമായി നിശ്വസിച്ചുകൊണ്ട് പറഞ്ഞത് — “രാക്ഷസപ്രമുഖന്മാരുടെ ഈ വിനാശം അടുത്തെത്തിയിരിക്കുന്നു” — അതു സത്യമായി. കാമക്രോധങ്ങളിൽനിന്നുളവായ, നീ വരുത്തിവെച്ച, വിട്ടുമാറാത്ത ആസക്തിയാൽ വേരോടെ പിഴുതെറിയുന്ന ഈ മഹാനർഥം സംഭവിച്ചു; നീ ഈ രാക്ഷസകുലത്തെ മുഴുവൻ അനാഥമാക്കി. ബലത്തിലും പൗരുഷത്തിലും പ്രസിദ്ധനായ നിന്നെക്കുറിച്ച് ഞാൻ ശോചിക്കേണ്ടതില്ല; എന്നാൽ സ്ത്രീസ്വഭാവത്താൽ എന്റെ ബുദ്ധി കാരുണ്യത്തിലേക്കു തിരിയുന്നു. നീ സുകൃതവും ദുഷ്കൃതവും എടുത്തുകൊണ്ട് നിന്റെ ഗതിയിലേക്കു പോയി; നിന്റെ വിനാശത്താൽ ദുഃഖിതയായ എന്നെക്കുറിച്ചുതന്നെയാണ് ഞാൻ ശോചിക്കുന്നത്. ഹേ ദശാനനാ, ഹിതം ആഗ്രഹിക്കുന്ന സുഹൃത്തുക്കളുടെ വാക്ക് നീ കേട്ടില്ല; സഹോദരന്മാർ പൂർണമായി പറഞ്ഞ ഹിതവും നീ കേട്ടില്ല. വിഭീഷണൻ പറഞ്ഞ, കാരണവും അർഥവുമുള്ള, വിധിപ്രകാരമുള്ള, ശ്രേയസ്കരമായ, കഠിനമല്ലാത്ത, യുക്തിയുക്തമായ വാക്ക് നീ അനുസരിച്ചില്ല. മാരീചനും കുംഭകർണനും എന്റെ പിതാവും പറഞ്ഞ വാക്ക് വീര്യമദത്താൽ നീ അനുസരിച്ചില്ല; അതിന്റെ ഫലമാണ് ഇത്.’ ഇവിടെ മണ്ഡോദരിയുടെ കോപവും വ്യക്തമാണ് — ‘നാരീചൗര്യം’ (സ്ത്രീമോഷണം), ‘ക്ഷുദ്രം’ (നിസ്സാരം) എന്നീ പദങ്ങളാൽ അവൾ രാവണന്റെ കർമം നിന്ദിക്കുന്നു; വീരനു യോജിച്ചത് യുദ്ധമാണ്, ചതിയിലൂടെയുള്ള പരസ്ത്രീഹരണമല്ല. പതിവ്രതകളുടെ ശാപം, ഹിതവാദികളുടെ അനാദരം — ഇവ രണ്ടു കാരണങ്ങൾ. ‘സ്ത്രീസ്വഭാവാത്തു മേ ബുദ്ധിഃ കാരുണ്യേ പരിവർതതേ’ (സ്ത്രീസ്വഭാവത്താൽ എന്റെ ബുദ്ധി കാരുണ്യത്തിലേക്കു തിരിയുന്നു) എന്നത് അവളുടെ ആത്മപരിശോധനയാണ് — ബുദ്ധികൊണ്ട് അവൾ രാവണനെ കുറ്റക്കാരനായി അറിയുന്നു; ഹൃദയംകൊണ്ടാകട്ടെ കരയുന്നു. സമീക്ഷിതപതിപ്പിൽ ഈ ഭാഗം 6.099.021–024 എന്നിടത്ത് സംക്ഷിപ്തമാണ്. ‘പതിവ്രതകളുടെ കണ്ണീർ’ എന്ന ചൊല്ല് ലോകപ്രസിദ്ധമാണ് — സാധ്വികളുടെ ദുഃഖം വ്യർഥമാകുന്നില്ല. രാവണൻ വിധവകളാക്കിയ കുലസ്ത്രീകളുടെ ശാപം ഇന്നു ഫലിച്ചു. ‘ക്ഷുദ്രമായ സ്ത്രീമോഷണം’ എന്ന മണ്ഡോദരിയുടെ വാക്ക് മൂർച്ചയേറിയതാണ് — മൂന്നു ലോകങ്ങളെയും തേജസ്സുകൊണ്ട് ആക്രമിച്ചവന് മോഷണം ലജ്ജാകരമാണ്. ‘ഭീരുത്വം ഞാൻ ഓർക്കുന്നില്ല’ എന്നു പറഞ്ഞ് അവൾ ഭർത്താവിന്റെ വീരത്വം അംഗീകരിക്കുന്നു; എന്നാൽ അവന്റെ ഈ കർമം ഭാഗ്യവിപര്യയത്തിന്റെ ലക്ഷണമാണെന്നു വിശദീകരിക്കുന്നു. വിഭീഷണനെ ‘ഭൂതവും ഭാവിയും അറിയുന്നവൻ’ എന്ന് അവൾ പ്രശംസിക്കുന്നു — അവൻ ദീർഘദർശിയായിരുന്നു. കാമവും ക്രോധവും വ്യസനങ്ങളാണ്; അവയിൽനിന്നുണ്ടായ അനർഥം കുലത്തെ സമൂലം നശിപ്പിച്ചു. ‘സ്വന്തം ഗതിയിലേക്കു പോയി’ — കർമമനുസരിച്ചുള്ള ഗതി. ഈ ഭാഗത്ത് മണ്ഡോദരി, രാവണൻ ആരുടെ വാക്ക് അനുസരിച്ചില്ലയോ ആ വക്താക്കളെ ഓർക്കുന്നു — വിഭീഷണൻ, മാരീചൻ, കുംഭകർണൻ, സ്വന്തം പിതാവായ മയൻ. എല്ലാവരും ഹിതവാദികൾ, എല്ലാവരും തിരസ്കരിക്കപ്പെട്ടവർ. ശോകത്തിന്റെ നടുവിലും അവളുടെ വാക്ക് വിവേകപൂർണമാണ്; അവൾ കരയുക മാത്രമല്ല, കാരണങ്ങൾ വിശദീകരിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു. ഒടുവിൽ ‘ആത്മാനമനുശോചാമി’ (എന്നെക്കുറിച്ചുതന്നെ ശോചിക്കുന്നു) എന്ന സമ്മതം — മരിച്ചവൻ തന്റെ ഗതി പ്രാപിച്ചു; ജീവിച്ചിരിക്കുന്ന ഞാനാണ് ശോചിക്കപ്പെടേണ്ടവൾ.
‘ഹേ കാർമേഘംപോലെ നീലവർണനേ, ഹേ മഞ്ഞപ്പട്ടുടുത്തവനേ, ഹേ ശുഭമായ തോൾവളകളണിഞ്ഞവനേ, സ്വന്തം അവയവങ്ങൾ നീട്ടിയിട്ട് ചോരയിൽ മൂടി നീ എന്തിനാണ് കിടക്കുന്നത്? ഉറങ്ങുന്നവനെപ്പോലെ, ശോകാർത്തയായ എന്നോട് നീ എന്താണ് മറുപടി പറയാത്തത്? മഹാവീര്യനും സമർഥനും യുദ്ധങ്ങളിൽ ഒരിക്കലും പിന്തിരിയാത്തവനുമായ ഒരു യാതുധാനന്റെ (രാക്ഷസന്റെ) ദൗഹിത്രിയായ (മകളുടെ മകളായ) എന്നോട് നീ എന്താണ് മറുപടി പറയാത്തത്? എഴുന്നേൽക്കൂ, എഴുന്നേൽക്കൂ; പുതിയൊരു അപമാനം ഏൽപ്പിക്കപ്പെട്ടിട്ടും നീ എന്തിനാണ് കിടക്കുന്നത്? ഇന്ന് സൂര്യരശ്മികൾ ഭയമില്ലാതെ ലങ്കയിൽ പ്രവേശിച്ചിരിക്കുന്നു. സൂര്യതേജസ്സുള്ള ഏതു പരിഘംകൊണ്ട് നീ യുദ്ധത്തിൽ ശത്രുക്കളെ കൊന്നിരുന്നുവോ — വജ്രധാരിയുടെ വജ്രംപോലെ എന്നും പൂജിക്കപ്പെട്ടിരുന്നതും യുദ്ധത്തിൽ അനേകരെ പ്രഹരിച്ചതും സ്വർണവലകളാൽ അലങ്കരിച്ചതുമായ നിന്റെ ആ പരിഘം ബാണങ്ങളാൽ ആയിരം കഷണങ്ങളായി ചിതറിക്കിടക്കുന്നു. യുദ്ധഭൂമിയെ ഒരു പ്രിയതമയെയെന്നപോലെ ആലിംഗനം ചെയ്ത് നീ എന്തിനാണ് കിടക്കുന്നത്? അപ്രിയയെയെന്നപോലെ എന്നോടു സംസാരിക്കാൻ നീ എന്തുകൊണ്ട് ആഗ്രഹിക്കുന്നില്ല? നീ മരണം പ്രാപിച്ചിട്ടും ശോകപീഡിതമായിട്ടും ആയിരം കഷണങ്ങളായി പൊട്ടിപ്പിളരാത്ത എന്റെ ഹൃദയത്തിനു ധിക്കാരം.’ ഇങ്ങനെ കണ്ണീർ നിറഞ്ഞ കണ്ണുകളോടെ, സ്നേഹത്താൽ ആർദ്രമായ ഹൃദയത്തോടെ വിലപിച്ചുകൊണ്ടിരുന്ന അവൾ അപ്പോൾ മോഹാലസ്യത്തിലായി. ബോധക്ഷയത്താൽ തളർന്നുവീണ അവൾ രാവണന്റെ മാറിൽ, സന്ധ്യാരാഗം പുരണ്ട മേഘത്തിൽ ജ്വലിക്കുന്ന ഉജ്ജ്വലമായ മിന്നൽപോലെ ശോഭിച്ചു. അങ്ങനെയായ അവളെ അത്യന്തം ദുഃഖാർത്തരായ സപത്നിമാർ എഴുന്നേൽപ്പിച്ചു; സ്വയം കരഞ്ഞുകൊണ്ട്, ഏറെ കരയുന്ന അവളെ ആശ്വസിപ്പിച്ചു: ‘ഹേ ദേവീ, ലോകങ്ങളുടെ സ്ഥിതി അസ്ഥിരമാണെന്ന് നിനക്ക് അറിയില്ലേ? അവസ്ഥകൾ മാറിമാറി വരുമ്പോൾ രാജാക്കന്മാരുടെ ഐശ്വര്യങ്ങൾ ചഞ്ചലങ്ങളാണ്.’ ഇങ്ങനെ പറയപ്പെട്ടപ്പോൾ അവൾ ശബ്ദത്തോടെ പൊട്ടിക്കരഞ്ഞു; കണ്ണീരാൽ സ്തനങ്ങളും നിർമലമായ മുഖവും കുളിപ്പിച്ചുകൊണ്ട്. ഇവിടെ ‘സൂര്യരശ്മികൾ ഭയമില്ലാതെ പ്രവേശിച്ചു’ എന്നതിൽ സൂക്ഷ്മമായ ഭാവമുണ്ട് — രാവണനോടുള്ള ഭയത്താൽ സൂര്യൻപോലും ലങ്കയിൽ മന്ദമായേ ചൂടുപകർന്നിരുന്നുള്ളൂ; ഇന്ന് അവൻ നിർഭയനാണ്. മൂർച്ഛിച്ച മണ്ഡോദരിക്ക് രാവണന്റെ മാറിൽ നൽകിയ ഉപമ — സന്ധ്യാരാഗമുള്ള കറുത്ത മേഘത്തിൽ മിന്നൽ — കറുത്ത രാവണൻ, ചുവന്ന ചോര, വെളുത്ത മണ്ഡോദരി. സപത്നിമാരുടെ സാന്ത്വനത്തിലും ലോകത്തിന്റെ അനിത്യതതന്നെയാണ് മുഖ്യോപദേശം. ‘യാതുധാനസ്യ ദൗഹിത്രീം’ (ഒരു യാതുധാനന്റെ ദൗഹിത്രി) — മണ്ഡോദരിയുടെ മാതാമഹൻ സുമാലിയാണെന്നു ചിലർ പറയുന്നു; അച്ചടിയിൽ പേരു പറഞ്ഞിട്ടില്ല. തൊണ്ണൂറ്റൊന്നാം ശ്ലോകത്തിന്റെ ഉത്തരാർധത്തോടെ കഥ രാമനിലേക്കു തിരിയുന്നു. ‘പര്യവസ്ഥാപയാമാസൂ’ എന്നത് അച്ചടിയിലെ ദീർഘാന്തരൂപമാണ്. ‘ഉത്തിഷ്ഠോത്തിഷ്ഠ’ (എഴുന്നേൽക്കൂ, എഴുന്നേൽക്കൂ) എന്ന ആഹ്വാനം ശോകത്തിന്റെ പരമകാഷ്ഠയാണ് — മരിച്ചവനെ ജീവനുള്ളവനെയെന്നപോലെയുള്ള വിളി. ‘നവേ പരിഭവേ കൃതേ’ — ശത്രുക്കൾ അപമാനിച്ചിട്ടും നീ എന്തിനു കിടക്കുന്നു? രാവണൻ ഒരിക്കലും അപമാനം സഹിച്ചിരുന്നില്ല. പരിഘത്തിന്റെ വർണന അവന്റെ ആയുധപ്രിയത കാണിക്കുന്നു. ‘യുദ്ധഭൂമിയെ പ്രിയതമയെയെന്നപോലെ ആലിംഗനം ചെയ്ത്’ എന്നത് ഉത്പ്രേക്ഷയാണ് — ഭൂമി അവന്റെ പുതിയ പ്രിയതമ; മണ്ഡോദരി അപ്രിയയെപ്പോലെ ഉപേക്ഷിക്കപ്പെട്ടു. ഹൃദയം പിളരാത്തതിലുള്ള ആത്മനിന്ദ വീണ്ടും. സപത്നിമാരുടെ സാന്ത്വനത്തിലെ ‘ദശാവിഭാഗപര്യായേ’ — ജീവിതത്തിന്റെ അവസ്ഥകൾ മാറുന്നു; രാജാക്കന്മാരുടെ ഐശ്വര്യം ചഞ്ചലമാണ്. മണ്ഡോദരിയുടെ മൂർച്ഛ, സപത്നിമാരുടെ ശുശ്രൂഷ, വീണ്ടും കരച്ചിൽ — ഇതാണ് കരുണത്തിന്റെ ക്രമം. സൂര്യരശ്മികളുടെ നിർഭയപ്രവേശം രാവണന്റെ പ്രതാപത്തിന്റെ അന്ത്യം സൂചിപ്പിക്കുന്നു — മുമ്പ് സൂര്യൻപോലും അവന്റെ ആജ്ഞയനുസരിച്ച് മന്ദമായേ ചൂടുപകർന്നിരുന്നുള്ളൂ. പരിഘം ചിതറിയത് അവന്റെ ശക്തിനാശത്തിന്റെ പ്രതീകമാണ്. മിന്നലിന്റെ ഉപമ ശോകാവസ്ഥയിലും മണ്ഡോദരിയുടെ സൗന്ദര്യം കാണിക്കുന്നു. സപത്നിമാർ അസൂയ ഉപേക്ഷിച്ച് ജ്യേഷ്ഠയെ ആശ്വസിപ്പിക്കുന്നു. ‘സ്നേഹോപസ്കന്നഹൃദയാ’ (സ്നേഹത്താൽ ആർദ്രമായ ഹൃദയമുള്ളവൾ) എന്ന പദം അവളുടെ പ്രേമത്തിന്റെ ആഴം സൂചിപ്പിക്കുന്നു — എല്ലാ ദോഷങ്ങളും അറിഞ്ഞിട്ടും അവൾ ഭർത്താവിനെ സ്നേഹിക്കുന്നു. ഇതുതന്നെയാണ് പതിവ്രതയുടെ ലക്ഷണം.
ഇതിനിടെ രാമൻ വിഭീഷണനോടു പറഞ്ഞു: ‘സഹോദരന്റെ സംസ്കാരം ചെയ്യുക; സ്ത്രീജനങ്ങളെ ആശ്വസിപ്പിക്കുക.’ അപ്പോൾ ബുദ്ധിമാനായ വിഭീഷണൻ ബുദ്ധികൊണ്ട് ആലോചിച്ച്, വിനയപൂർവം ധർമാർഥങ്ങളോടുകൂടിയ ഈ ഹിതവാക്യം അവനോടു പറഞ്ഞു: ‘ധർമവും വ്രതവും ഉപേക്ഷിച്ചവനും ക്രൂരനും നൃശംസനും അസത്യവാദിയും പരസ്ത്രീകളെ ധർഷിച്ചവനുമായ രാവണനെ സംസ്കരിക്കാൻ എനിക്കു യോഗ്യതയില്ല (എനിക്ക് ഉചിതമല്ല). സഹോദരരൂപത്തിലുള്ള എന്റെ ശത്രുവാണിവൻ; എല്ലാവരുടെയും അഹിതത്തിൽ തല്പരൻ. ജ്യേഷ്ഠനെന്ന ഗൗരവത്താൽ പൂജ്യനാണെങ്കിലും രാവണൻ പൂജ അർഹിക്കുന്നില്ല. ഹേ രാമാ, ഭൂമിയിലെ മനുഷ്യർ എന്നെ നൃശംസൻ എന്നു പറയും; എന്നാൽ അവന്റെ ദുർഗുണങ്ങൾ കേട്ടാൽ എല്ലാവരും വീണ്ടും “നന്നായി ചെയ്തു” എന്നു പറയും.’ അതു കേട്ട് അത്യന്തം പ്രസന്നനായ, ധർമധാരികളിൽ ശ്രേഷ്ഠനും വാക്യകോവിദനുമായ രാമൻ വാക്യജ്ഞനായ വിഭീഷണനോട് ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞു: ‘നിനക്കു പ്രിയമായതും ഞാൻ ചെയ്യേണ്ടതുണ്ട്; നിന്റെ പ്രഭാവത്താലാണല്ലോ ഞാൻ ജയിച്ചത്. ഹേ രാക്ഷസേശ്വരാ, എങ്കിലും ഉചിതമായത് ഞാൻ നിന്നോടു തീർച്ചയായും പറയണം. ഈ നിശാചരൻ അധർമവും അസത്യവും നിറഞ്ഞവനായിരിക്കാം; എങ്കിലും തേജസ്വിയും ബലവാനും ശൂരനുമാണ്; യുദ്ധങ്ങളിൽ ശതക്രതു (ഇന്ദ്രൻ) തുടങ്ങിയ ദേവന്മാരാൽപ്പോലും ഒരിക്കലും പരാജയപ്പെട്ടിട്ടില്ലെന്നു കേൾക്കുന്നു; മഹാത്മാവും ബലസമ്പന്നനും ലോകങ്ങളെ കരയിക്കുന്നവനുമായ രാവണൻ. വൈരങ്ങൾ മരണത്തോടെ അവസാനിക്കുന്നു; നമ്മുടെ ലക്ഷ്യം നിറവേറി. ഇവന്റെ സംസ്കാരം ചെയ്യപ്പെടട്ടെ; ഇവൻ നിനക്കെങ്ങനെയോ അങ്ങനെതന്നെ എനിക്കും. ഹേ മഹാബാഹോ, നിന്നിൽനിന്ന് ധർമപ്രകാരം വിധിപൂർവമുള്ള സംസ്കാരം ഇവൻ വേഗം അർഹിക്കുന്നു; നീ യശസ്സിന് അവകാശിയാകും.’ ഇവിടെ വിഭീഷണന്റെ ധർമസങ്കടമാണ് — സഹോദരന്റെ സംസ്കാരം ചെയ്യേണ്ടതാണ്; എന്നാൽ അവൻ അധർമിയാണ്; അവന്റെ സംസ്കാരം ചെയ്താൽ ലോകത്തിൽ നിന്ദയുണ്ടാകും എന്നാണ് അവന്റെ ശങ്ക. എന്നാൽ അവന്റെ ആന്തരികമായ ആശയം രാമനെ അനുസരിക്കലാണ് — രാമൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നതുതന്നെ ഞാൻ ചെയ്യും എന്ന്. രാമന്റെ മറുപടി ധർമത്തിന്റെ ഉദാത്തമായ രൂപം കാണിക്കുന്നു — ശത്രുവിന്റെപോലും ഗുണങ്ങൾ അംഗീകരിക്കണം; മരണത്തോടെ വൈരം അവസാനിക്കുന്നു. ‘മമാപ്യേഷ യഥാ തവ’ (ഇവൻ നിനക്കെങ്ങനെയോ അങ്ങനെ എനിക്കും) എന്ന വാക്കിലൂടെ രാമൻ രാവണനെ സ്വബന്ധുവായി സ്വീകരിക്കുന്നു. ഈ ശ്ലോകം (100–101) നൂറ്റൊമ്പതാം സർഗത്തിലും പാഠമായിട്ടുണ്ട് — വൾഗേറ്റിലെ ആവർത്തനം. ഈ ഭാഗത്തിന്റെ ഭൂരിഭാഗവും സമീക്ഷിതപതിപ്പിലെ 6.099.030–040 എന്നിവയുമായി ക്രമമായി യോജിക്കുന്നു. വിഭീഷണന്റെ വാക്കിൽ മൂന്നു കാരണങ്ങൾ — രാവണൻ ധർമം ഉപേക്ഷിച്ചവൻ, പരസ്ത്രീകളെ ധർഷിച്ചവൻ, എല്ലാവരുടെയും അഹിതത്തിൽ തല്പരൻ. ‘സഹോദരരൂപത്തിലുള്ള ശത്രു’ എന്നത് കഠിനമായ വാക്കാണ്. എങ്കിലും ‘പൂജ്യോ'പി ഗുരുഗൗരവാത്’ (ജ്യേഷ്ഠനെന്ന ഗൗരവത്താൽ പൂജ്യനാണെങ്കിലും) എന്നു പറഞ്ഞ് അവൻ ജ്യേഷ്ഠസഹോദരന്റെ ഗൗരവം നിരാകരിക്കുന്നില്ല. രാമൻ ആദ്യം വിഭീഷണന്റെ ഉപകാരം ഓർക്കുന്നു — ‘ത്വത്പ്രഭാവാന്മയാ ജിതം’ (നിന്റെ പ്രഭാവത്താൽ ഞാൻ ജയിച്ചു) — അതിനുശേഷം മാത്രം ഉപദേശം നൽകുന്നു; ഇതാണ് രാമന്റെ ശിഷ്ടത. രാവണന്റെ ഗുണങ്ങൾ എണ്ണിപ്പറയുന്നത് — തേജസ്സ്, ബലം, ശൗര്യം, അപരാജിതത്വം — രാമന്റെ നിഷ്പക്ഷത കാണിക്കുന്നു. ‘ലോകരാവണൻ’ — ലോകങ്ങളെ കരയിക്കുന്നവൻ. ‘യശോഭാഗ്ഭവിഷ്യസി’ (നീ യശസ്സിന് അവകാശിയാകും) എന്ന് ഒടുവിലുള്ള പ്രോത്സാഹനം — സഹോദരന്റെ സംസ്കാരത്താൽ വിഭീഷണന്റെ കീർത്തി വർധിക്കുകയേയുള്ളൂ, നിന്ദയുണ്ടാകില്ല. ഈ സംവാദം രാമായണത്തിന്റെ നൈതികദൃഷ്ടിയുടെ കേന്ദ്രമാണ് — വൈരം മരണത്തോടെ അവസാനിക്കുന്നു; മരിച്ചവന്റെ സംസ്കാരം ധർമമാണ്. വിഭീഷണന്റെ ചോദ്യം ഉചിതമാണ്; രാമന്റെ മറുപടി കൂടുതൽ ഉദാത്തവും. രാമൻ വിഭീഷണനോട് ആജ്ഞാപിക്കുകയല്ല, സ്നേഹത്തോടെ ബോധ്യപ്പെടുത്തുകയാണ് — ‘നിനക്കു പ്രിയമായതും ചെയ്യേണ്ടതുണ്ട്’ എന്ന് ആദ്യം പറഞ്ഞ് അവന്റെ മനോഭാവത്തെ മാനിക്കുന്നു. ‘അവശ്യം തു ക്ഷമം വാച്യഃ’ (ഉചിതമായതു തീർച്ചയായും പറയണം) എന്നത് മിത്രത്തിന്റെ കർത്തവ്യമാണ് — പ്രിയവും ഹിതവും പറയണം. രാമൻ വിഭീഷണന്റെ ലോകനിന്ദാഭയം അകറ്റുന്നു; ധർമത്തിന്റെ സൂക്ഷ്മത ബോധ്യപ്പെടുത്തുകയും ചെയ്യുന്നു — മരിച്ചവന്റെ ദോഷങ്ങൾ അവനോടൊപ്പം പോയി; ശേഷിക്കുന്നത് ബഹുമാനം മാത്രം.
രാഘവന്റെ വാക്കു കേട്ട് വിഭീഷണൻ തിടുക്കത്തിൽ കൊല്ലപ്പെട്ട സഹോദരൻ രാവണന്റെ സംസ്കാരം ചെയ്യാൻ തുടങ്ങി. ആ രാക്ഷസേന്ദ്രൻ ലങ്കാപുരിയിൽ പ്രവേശിച്ച് രാവണന്റെ അഗ്നിഹോത്രം വേഗം പുറത്തേക്കു കൊണ്ടുവരുന്നു — വണ്ടികൾ, വിറകുകൾ, അഗ്നികൾ, യാജകർ, ചന്ദനമുട്ടികൾ, പലതരം വിറകുകൾ, സുഗന്ധമുള്ള അകിൽ, സുരഭിലമായ ഗന്ധദ്രവ്യങ്ങൾ, രത്നങ്ങൾ, മുത്തുകൾ, പവിഴങ്ങൾ എന്നിവയും. ഒരു മുഹൂർത്തത്തിനകം രാക്ഷസരാൽ ചുറ്റപ്പെട്ട് അവൻ മടങ്ങിവന്നു; മാല്യവാനോടൊപ്പം ക്രിയകൾ ആരംഭിച്ചു. പട്ടുവസ്ത്രമുടുപ്പിച്ച രാക്ഷസാധീശനായ രാവണനെ സ്വർണംകൊണ്ടുള്ള ദിവ്യമായ ശിബികയിൽ കയറ്റി; കണ്ണീർ നിറഞ്ഞ മുഖങ്ങളോടെ ദ്വിജന്മാരും പലതരം വാദ്യഘോഷങ്ങളും സ്തുതിപാഠകരും അഭിനന്ദിക്കുന്ന, വിചിത്രമായ പതാകകളാലും പൂക്കളാലും അലങ്കരിച്ച ആ ശിബിക വിഭീഷണൻ മുന്നിൽ നടന്ന് അവർ എല്ലാവരും ഉയർത്തിയെടുത്ത്, വിറകുകളുമെടുത്ത്, തെക്കോട്ടു തിരിഞ്ഞ് പുറപ്പെട്ടു. അധ്വര്യു ജ്വലിപ്പിച്ച ജ്വലിക്കുന്ന അഗ്നികൾ, പാത്രങ്ങളിൽ വഹിച്ചുകൊണ്ട് അവരെല്ലാം അവന്റെ മുന്നിൽ നടന്നു. കരയുന്ന അന്തഃപുരസ്ത്രീകൾ എല്ലാവരും എല്ലാ വശത്തുനിന്നും ഓടിവന്നുകൊണ്ട് പിന്നാലെ നടന്നു. പവിത്രമായ ഒരിടത്ത് രാവണനെ കിടത്തി, അത്യന്തം ദുഃഖിതരായ അവർ ചന്ദനമുട്ടികളും പദ്മകവും രാമച്ചവും ചന്ദനവുംകൊണ്ട് ബ്രാഹ്മവിധിപ്രകാരം ചിത ഒരുക്കി; രാങ്കവമൃഗത്തിന്റെ രോമംകൊണ്ടുള്ള വിരിപ്പുകൊണ്ട് അതു മൂടി. പിന്നെ രാക്ഷസേന്ദ്രന്റെ അത്യുത്തമമായ പിതൃമേധം നടത്തി — തെക്കുകിഴക്കേ ദിക്കിൽ വേദി, യഥാസ്ഥാനം അഗ്നി; പൃഷദാജ്യം (തൈരുചേർത്ത നെയ്യ്) നിറച്ച സ്രുവം തോളിലും, വണ്ടി കാലുകളിലും, ഉരൽ തുടകളിലും, എല്ലാ മരപ്പാത്രങ്ങളും അരണിയും ഉത്തരാരണിയും ഉലക്കയും യഥാസ്ഥാനം വെച്ച്, ശാസ്ത്രത്തിൽ കണ്ടതും മഹർഷിമാർ വിധിച്ചതുമായ വിധിപ്രകാരം യജ്ഞയോഗ്യമായ പശുവിനെ ഹനിച്ച്, നെയ്യിൽ മുക്കിയ ആവരണം (പരിസ്തരണിക) രാജാവിന്റെമേൽ വിരിച്ചു. ദീനമനസ്കരായ, വിഭീഷണനോടൊപ്പമുള്ള അവർ ഗന്ധങ്ങളാലും മാലകളാലും പലതരം വസ്ത്രങ്ങളാലും രാവണനെ അലങ്കരിച്ച്, കണ്ണീർ നിറഞ്ഞ മുഖങ്ങളോടെ മലർ വിതറി. വിഭീഷണൻ വിധിപ്രകാരമുള്ള അഗ്നി അവനു നൽകി; കുളിച്ച്, നനഞ്ഞ വസ്ത്രത്തോടെ ദർഭ കലർത്തിയ, വെള്ളത്തോടു ചേർത്ത എള്ള് വിധിപൂർവം നൽകി, ആ സ്ത്രീകളെ വീണ്ടും വീണ്ടും ആശ്വസിപ്പിച്ച് ‘പൊയ്ക്കൊള്ളുക’ എന്ന് അനുനയിച്ചു. അവരെല്ലാം നഗരത്തിൽ പ്രവേശിച്ചു. സ്ത്രീകൾ പുരിയിൽ പ്രവേശിച്ചപ്പോൾ രാക്ഷസേന്ദ്രനായ വിഭീഷണൻ രാമന്റെ അടുത്തുചെന്ന് വിനീതനായി നിന്നു. 122-ാം ശ്ലോകം മൂന്ന് അർധങ്ങളിലായി രചിച്ചതാണ് — ഇതോടെ പതിനഞ്ചാം ശ്ലോകംമുതൽ ആരംഭിച്ച അർധശ്ലോകത്തിന്റെ ക്രമഭംഗം അവസാനിക്കുന്നു. രാമനും സൈന്യത്തോടും സുഗ്രീവനോടും ലക്ഷ്മണനോടുംകൂടി, ശത്രുവിനെ കൊന്ന്, വൃത്രനെ കൊന്ന വജ്രധാരിയെപ്പോലെ ഹർഷം നേടി. പിന്നെ ശത്രുനാശകനായ ആ രാമൻ മഹേന്ദ്രൻ നൽകിയ ശരങ്ങളോടുകൂടിയ വില്ലും ആ മഹത്തായ കവചവും അഴിച്ചുവെച്ച്, ശത്രുനിഗ്രഹത്താലുണ്ടായ രോഷം ഉപേക്ഷിച്ച് സൗമ്യനായി. ഇവിടെ അന്ത്യേഷ്ടിയുടെ വിസ്തൃതമായ വൈദികവർണനയാണ് — ആഹിതാഗ്നിയുടെ ദഹനത്തിൽ യജ്ഞപാത്രങ്ങൾ ശരീരത്തിന്റെ അവയവങ്ങളിൽ വെക്കുന്നത് ശ്രൗതവിധിയാണ്. രാവണൻ ആഹിതാഗ്നിയാണെന്ന് നൂറ്റൊമ്പതാം സർഗത്തിൽ പറഞ്ഞിട്ടുണ്ട്; അതിനാൽ അവന്റെ സംസ്കാരം ശ്രൗതവിധിപ്രകാരം നടത്തി. സമീക്ഷിതപതിപ്പിൽ ഈ ഭാഗം സംക്ഷിപ്തമാണ് (6.099.041–044); ഭൂരിഭാഗവും വൾഗേറ്റിൽ മാത്രമുള്ളതാണ്. അവസാനശ്ലോകം വംശസ്ഥവൃത്തത്തിലാണ് — യുദ്ധത്തിന്റെ സമാപ്തിയും രാമന്റെ ക്രോധത്തിൽനിന്നു ശാന്തിയിലേക്കുള്ള മാറ്റവും അതു സൂചിപ്പിക്കുന്നു. ദഹനത്തിലെ ഓരോ കർമവും ശാസ്ത്രാനുസാരമാണ് — അഗ്നിഹോത്രാഗ്നികളെ പുറത്തേക്കു കൊണ്ടുവരൽ, യാജകരെ കൊണ്ടുവരൽ, ചന്ദനം, അകിൽ, സുഗന്ധദ്രവ്യങ്ങൾ, രത്നങ്ങൾ, മുത്തുകൾ എന്നിവയുടെ ശേഖരണം. മാല്യവാൻ രാവണന്റെ മാതാമഹനും വൃദ്ധനായ മന്ത്രിയുമാണ്; അവന്റെ സഹകരണം കുലത്തിലെ ജ്യേഷ്ഠന്റെ സാന്നിധ്യം സൂചിപ്പിക്കുന്നു. ശിബികയുടെ ശോഭ, വാദ്യഘോഷങ്ങൾ, സ്തുതികൾ — രാജാവിന്റെ അന്ത്യയാത്രയുടെ ഗൗരവം. തെക്കോട്ടുള്ള യാത്ര യമന്റെ ദിക്കിലേക്കാണ്. ‘പിതൃമേധം’ എന്നാൽ പ്രേതയജ്ഞം. യജ്ഞപാത്രങ്ങൾ വെക്കുന്നത് ആഹിതാഗ്നിയുടെ ദഹനവിധിയിൽ ശ്രൗതസൂത്രങ്ങളിൽ വിധിച്ചിട്ടുള്ളതാണ്. സ്നാനം, നനഞ്ഞ വസ്ത്രം, തിലോദകദാനം — ഇവ അന്ത്യേഷ്ടിയിലെ അവസാനവിധികളാണ്. വിഭീഷണന്റെ വിനയം — സംസ്കാരം പൂർത്തിയാക്കി അവൻ രാമന്റെ അരികിൽ വിനീതനായി നിൽക്കുന്നു. രാമൻ കവചം അഴിച്ചുവെച്ചത് യുദ്ധത്തിന്റെ പൂർണവിരാമം സൂചിപ്പിക്കുന്നു. ഈ വിസ്തൃതമായ വർണനയുടെ പ്രയോജനം — രാവണൻ ശത്രുവാണെങ്കിലും ആഹിതാഗ്നിയും വേദജ്ഞനും ബ്രാഹ്മണവംശജനുമാണ്; അതിനാൽ അവന്റെ അന്ത്യേഷ്ടി പൂർണവിധിയോടെ നടത്തി; മറ്റിടങ്ങളിലെ യുദ്ധങ്ങളിൽ പലപ്പോഴും കാണുന്നതുപോലെ ശത്രുവിന്റെ ശരീരം അപമാനിക്കപ്പെട്ടില്ല. ഇത് രാമന്റെ ധർമത്തിന്റെ വിജയമാണ്, ആയുധങ്ങളുടേതു മാത്രമല്ല. വിഭീഷണന്റെ സഹോദരധർമം രാമന്റെ ആജ്ഞയാൽ പൂർണമായി. സ്ത്രീകളുടെ സാന്ത്വനം, നഗരപ്രവേശം, രാമന്റെ സൗമ്യത — ഇവയോടെ യുദ്ധത്തിന്റെ കഥ അവസാനിക്കുന്നു. വണ്ടി, ഉരൽ, ഉലക്ക, അരണി, സ്രുവം — ഇവ ഗൃഹസ്ഥന്റെ യജ്ഞസാധനങ്ങളാണ്; അവന്റെ യജ്ഞജീവിതം അവസാനിച്ചതിനാൽ അവ മരിച്ചവനോടൊപ്പം ദഹിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു. എള്ളും ദർഭയും വെള്ളവും പിതൃതർപ്പണത്തിന്റെ സാധനങ്ങളാണ്. മലർ വിതറുന്നത് ശോകത്തിന്റെയും ബഹുമാനത്തിന്റെയും ചിഹ്നമാണ്. ഈ വർണനയിൽ കവി വൈദികസംസ്കൃതിയെക്കുറിച്ചുള്ള തന്റെ ജ്ഞാനം പ്രദർശിപ്പിക്കുന്നു; രാക്ഷസർക്കും അതേ ആചാരമാണെന്നു സൂചിപ്പിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये युद्धकाण्डे एकादशाधिकशततमः सर्गः॥ १११॥