॥वाल्मीकिरामायणम् യുദ്ധകാണ്ഡം · 104-ാം സർഗ്ഗം

യുദ്ധകാണ്ഡം

സർഗ്ഗം

രാവണൻ സാരഥിയെ നിന്ദിക്കുന്നു, സാരഥിയുടെ ആത്മന്യായീകരണം

രാവണന്റെ ക്രോധം, സാരഥിയിൽ വിശ്വാസവഞ്ചനയുടെ സംശയം, സാരഥിയുടെ മറുപടി, രഥിയുടെയും സാരഥിയുടെയും ധർമം, രാവണന്റെ സന്തോഷം, യുദ്ധക്കളത്തിലേക്കുള്ള തിരിച്ചുവരവ്

മോഹാലസ്യത്തിൽനിന്നുണർന്ന് അത്യന്തം ക്രുദ്ധനായ, കൃതാന്തന്റെ (മരണദേവന്റെ) ബലത്താൽ പ്രേരിതനായ, ക്രോധത്താൽ ചുവന്ന കണ്ണുകളുള്ള രാവണൻ സൂതനോടു പറഞ്ഞു: ‘ദുർബുദ്ധേ, ഞാൻ വീര്യം കുറഞ്ഞവനെന്നപോലെ, കഴിവില്ലാത്തവനെന്നപോലെ, പൗരുഷമില്ലാത്തവനെന്നപോലെ, ഭീരുവും നിസ്സാരനും സത്ത്വമില്ലാത്തവനുമെന്നപോലെ, തേജസ്സില്ലാത്തവനെന്നപോലെ, മായകൾ കൈവിട്ടവനെന്നപോലെ, അസ്ത്രങ്ങളിൽനിന്നു പുറന്തള്ളപ്പെട്ടവനെന്നപോലെ എന്നെ അവഗണിച്ച് നീ നിന്റെ സ്വന്തം ബുദ്ധിയനുസരിച്ചു പ്രവർത്തിക്കുന്നു. എന്നെ അവഗണിച്ച്, എന്റെ ഇഷ്ടം നോക്കാതെ, ശത്രുവിന്റെ മുന്നിൽവെച്ച് എന്റെ ഈ രഥം നീ എന്തിനു മാറ്റിക്കൊണ്ടുപോയി? അനാര്യാ, ഏറെക്കാലംകൊണ്ടു ഞാൻ നേടിയ യശസ്സും വീര്യവും തേജസ്സും വിശ്വാസ്യതയും ഇന്നു നീ നശിപ്പിച്ചു. പ്രസിദ്ധവീര്യനായ, പരാക്രമങ്ങൾകൊണ്ടു തൃപ്തിപ്പെടുത്തേണ്ട ശത്രു നോക്കിനിൽക്കെ, യുദ്ധതൽപരനായ എന്നെ നീ ഭീരുവാക്കി. ദുർമതേ, മൗഢ്യംകൊണ്ട് നീ ഈ രഥം ഒരു വിധത്തിലും മുന്നോട്ടു നയിക്കാത്തതിനാൽ എന്റെ ഈ ഊഹം സത്യമാണ് — ശത്രു നിന്നെ കൈക്കൂലികൊടുത്തു വശത്താക്കിയിരിക്കുന്നു. ഹിതമാഗ്രഹിക്കുന്ന ഒരു സുഹൃത്തിന്റെ കർമമല്ല അത്; നീ ചെയ്തത് ശത്രുക്കൾക്കു ചേർന്നതാണ്. എന്റെ ശത്രു പിന്മാറുന്നതിനുമുമ്പ് വേഗം രഥം തിരിക്കുക — ഏറെക്കാലം എന്നോടൊപ്പം കഴിഞ്ഞവനാണു നീയെങ്കിൽ, എന്റെ ഗുണങ്ങൾ നീ ഓർക്കുന്നുണ്ടെങ്കിൽ.’ ‘കൃതാന്തബലചോദിതഃ’ (മരണത്തിന്റെ ബലത്താൽ പ്രേരിതൻ) എന്ന പദത്തിലൂടെ കവി തുടക്കത്തിൽത്തന്നെ സൂചിപ്പിക്കുന്നത്, രാവണന്റെ ബുദ്ധി ഇപ്പോൾ മൃത്യുവിനാൽ പ്രേരിതമാണെന്നാണ്. അവന്റെ ആരോപണങ്ങൾ ക്രമേണ തീവ്രമാകുന്നു — ആദ്യം അവഗണന, പിന്നെ യശസ്സിന്റെ നാശം, ഒടുവിൽ ശത്രു കൈക്കൂലി കൊടുത്തു എന്ന സംശയം. ‘വാധ്യുഷിതഃ’ എന്ന പദം ഏറെക്കാലം ഒപ്പം കഴിഞ്ഞ സേവകനെ ഓർമിപ്പിക്കുന്നു — രാവണൻ സാരഥിയുടെ മുൻകാലസേവനം ഓർത്ത് അവനെ വീണ്ടും കർത്തവ്യത്തിലേക്കു പ്രേരിപ്പിക്കുന്നു. രാവണന്റെ ദൃഷ്ടിയിൽ യുദ്ധത്തിൽനിന്നുള്ള പിന്മാറ്റംതന്നെയാണ് അപമാനത്തിന്റെ പരമാവധി; അതിനാൽ സ്വന്തം പ്രാണരക്ഷയെപ്പോലും അവൻ നിന്ദിക്കുന്നു. രാവണന്റെ വാക്കുകളിൽ ‘ഇവ’ (എന്നപോലെ) എന്ന പദത്തിന്റെ ആവർത്തനം ശ്രദ്ധിക്കണം — വീര്യം കുറഞ്ഞവനെന്നപോലെ, കഴിവില്ലാത്തവനെന്നപോലെ, നിസ്സാരനെന്നപോലെ; താൻ യഥാർഥത്തിൽ അങ്ങനെയല്ലെന്ന് അവൻ കരുതുന്നു, എന്നാൽ സാരഥിയുടെ പ്രവൃത്തിയാൽ അങ്ങനെ കാണപ്പെടുന്നു എന്നതാണ് അവന്റെ ദുഃഖം. അവന്റെ ദൃഷ്ടിയിൽ യശസ്സാണ് സർവസ്വം; പ്രാണൻപോലും അതിനെക്കാൾ താഴെയാണ്. ഈ അഭിമാനംതന്നെയാണ് അവന്റെ ദൗർബല്യം.

ബുദ്ധിയില്ലാത്ത രാവണനാൽ ഇങ്ങനെ പരുഷമായി പറയപ്പെട്ട, ഹിതബുദ്ധിയായ സൂതൻ രാവണനോട് ഹിതകരവും അനുനയപൂർണവുമായ വാക്കുകൾ പറഞ്ഞു: ‘ഞാൻ ഭയന്നിട്ടില്ല, മൂഢനായിട്ടില്ല, ശത്രുക്കൾ എന്നെ വശീകരിച്ചിട്ടില്ല; ഞാൻ അശ്രദ്ധനല്ല, സ്നേഹമില്ലാത്തവനല്ല, അങ്ങു ചെയ്ത സത്കാരങ്ങൾ മറന്നിട്ടുമില്ല. എന്നാൽ അങ്ങയുടെ ഹിതം ആഗ്രഹിച്ചും യശസ്സു സംരക്ഷിച്ചും, സ്നേഹത്താൽ ആർദ്രമായ മനസ്സോടെ, “ഹിതം” എന്നു കരുതി ഞാൻ ഈ അപ്രിയം ചെയ്തു. മഹാരാജാവേ, ഈ കാര്യത്തിൽ അങ്ങയുടെ പ്രിയത്തിലും ഹിതത്തിലും തല്പരനായ എന്നെ, ഏതോ നിസ്സാരനും അനാര്യനുമായവനെയെന്നപോലെ, കുറ്റക്കാരനായി കാണാൻ പാടില്ല. കേട്ടാലും — നദീപ്രവാഹം ജലത്താൽ തിരിച്ചുവിടപ്പെടുന്നതുപോലെ, യുദ്ധത്തിൽ ഞാൻ രഥം തിരിച്ചത് എന്തു കാരണത്താലാണോ, അതിനു ഞാൻ മറുപടി നൽകാം. മഹത്തായ യുദ്ധകർമംകൊണ്ട് അങ്ങേക്കുണ്ടായ ക്ഷീണം ഞാൻ മനസ്സിലാക്കുന്നു; അങ്ങയുടെ വീര്യത്തിന്റെ ഉന്മേഷവും മേൽക്കോയ്മയും ഞാൻ കാണുന്നില്ല. എന്റെ രഥക്കുതിരകൾ രഥം വലിച്ചു തളർന്നിരിക്കുന്നു; ചൂടിനാൽ ക്ഷീണിച്ച്, മഴയേറ്റ പശുക്കളെപ്പോലെ തകർന്ന് ദീനരായിരിക്കുന്നു.’ സാരഥിയുടെ മറുപടി സംയമിതവും വിനയപൂർണവുമാണ് — ആദ്യം അവൻ രാവണന്റെ ഓരോ ആരോപണവും നിരാകരിക്കുന്നു, പിന്നെ തന്റെ കാരണം നിവേദനം ചെയ്യുന്നു. ‘സ്നേഹപ്രസ്കന്നമനസാ’ (സ്നേഹത്താൽ ആർദ്രമായ മനസ്സോടെ) എന്ന പദത്തിലൂടെ അവന്റെ നിഷ്ഠ വ്യക്തമാകുന്നു. ഹിതമായതും അപ്രിയമാകാം എന്ന നീതിശാസ്ത്രത്തിലെ പ്രസിദ്ധതത്ത്വം ഇവിടെ ഉദാഹരിക്കപ്പെടുന്നു. കുതിരകളുടെ വർണന കരുണമാണ് — അവ ചൂടിനാൽ തളർന്ന്, മഴയേറ്റ പശുക്കളെപ്പോലെ ദീനരാണ്; ഇതിലൂടെ യുദ്ധത്തിന്റെ ദൈർഘ്യവും സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു. സാരഥി രാവണന്റെ ആരോപണങ്ങൾ ഓരോന്നായി നിരാകരിക്കുന്നു — ഭയം, മൗഢ്യം, ശത്രുക്കളുടെ ഭേദതന്ത്രം, അശ്രദ്ധ, സ്നേഹമില്ലായ്മ, കൃതഘ്നത. ഇതിനാൽ അവന്റെ മറുപടി യുക്തിപൂർണമാകുന്നു. നദീപ്രവാഹത്തിന്റെ ഉപമയിലൂടെ അവൻ പറയുന്നത്, നദിയുടെ ഒഴുക്ക് സ്വന്തം ജലത്താൽത്തന്നെ തിരിഞ്ഞൊഴുകുന്നതുപോലെ, സാഹചര്യത്താലാണ് താൻ രഥം തിരിച്ചത്, സ്വേച്ഛയാലല്ല എന്നാണ്. രാവണന്റെ ക്ഷീണം അവൻ തുറന്നുപറയുന്നു — അപ്രിയമായാലും സത്യം.

‘നമുക്കു മുന്നിൽ ധാരാളമായി പ്രത്യക്ഷപ്പെടുന്ന നിമിത്തങ്ങൾ ഓരോന്നും സംഭവിക്കുമ്പോൾ അവയിൽ അശുഭം ഞാൻ കാണുന്നു. ദേശവും കാലവും, ലക്ഷണങ്ങളും ഇംഗിതങ്ങളും, ദൈന്യവും ഹർഷവും ഖേദവും, രഥിയുടെ ബലാബലവും അറിയേണ്ടതാണ്. ഭൂമിയുടെ ഉയർന്നതും താഴ്ന്നതും നിരപ്പായതും നിരപ്പല്ലാത്തതുമായ ഭാഗങ്ങൾ, യുദ്ധത്തിന്റെ സമയം, ശത്രുവിന്റെ പഴുതു കാണൽ; മുന്നേറ്റവും പിന്മാറ്റവും, നിലയുറപ്പിക്കലും, പിന്നോട്ടു വഴുതിമാറലും — ഇതെല്ലാം രഥത്തിലിരിക്കുന്ന, രഥത്തെ കുടുംബംപോലെ കാക്കുന്ന സാരഥി അറിയേണ്ടതാണ്. അങ്ങയുടെ വിശ്രമത്തിനായും, അതുപോലെ ഈ രഥക്കുതിരകളുടെ വിശ്രമത്തിനായും, ഭയങ്കരമായ ക്ഷീണം ഒഴിവാക്കിക്കൊണ്ട് ഞാൻ ഈ ഉചിതകർമം ചെയ്തു. വീരാ, സ്വേച്ഛയാലല്ല ഞാൻ ഈ രഥം മാറ്റിക്കൊണ്ടുപോയത്; പ്രഭോ, യജമാനനോടുള്ള സ്നേഹത്താൽ നിറഞ്ഞാണ് ഞാൻ ഇതു ചെയ്തത്. ശത്രുനാശകാ, യഥാർഥമനുസരിച്ച് ആജ്ഞാപിച്ചാലും; അങ്ങു പറയുന്നതെന്തോ അതു ഞാൻ കടം വീട്ടുന്ന മനസ്സോടെ ചെയ്യും.’ ഇവിടെ സാരഥിയുടെ കർത്തവ്യങ്ങളുടെ ഒരു പട്ടിക നൽകിയിരിക്കുന്നു; അത് പ്രാചീനയുദ്ധശാസ്ത്രത്തിന്റെ സാരമാണ്. സാരഥി കുതിരയെ ഓടിക്കുന്നവൻ മാത്രമല്ല, രഥിയുടെ സഹായിയും മന്ത്രിയുമാണ് — അവൻ ദേശം, കാലം, ഭൂമി, ശത്രുവിന്റെ ദൗർബല്യം, രഥിയുടെ മനോനില എന്നിവയെല്ലാം നിരീക്ഷിക്കുന്നു. ‘രഥകുടുംബി’ എന്ന പദം അപൂർവമാണ് — രഥം സാരഥിക്ക് കുടുംബംപോലെയാണ്; അതിന്റെ രക്ഷണം അവന്റെ ധർമമാണ്. അശുഭനിമിത്തങ്ങൾ കാണുന്നതും അവന്റെ കർത്തവ്യത്തിന്റെ ഭാഗമാണ്. ‘ഗതാനൃണ്യേന ചേതസാ’ (കടം വീട്ടുന്ന മനസ്സോടെ) എന്ന പദത്തിലൂടെ അവൻ യജമാനനോടുള്ള കടത്തിൽനിന്നു മുക്തി ആഗ്രഹിക്കുന്നു — യജമാനന്റെ ആജ്ഞ പാലിക്കുന്നതിലൂടെയാണ് ആ കടം വീട്ടുന്നത്. ഈ സന്ദർഭം സൂചിപ്പിക്കുന്നത്, യുദ്ധത്തിൽ വിജയം ശൗര്യംകൊണ്ടു മാത്രമല്ല, വിവേകംകൊണ്ടും നേടുന്നു എന്നാണ്. സാരഥി യജമാനന്റെ ആജ്ഞ വീണ്ടും യാചിക്കുന്നു — ‘ആജ്ഞാപിച്ചാലും’ എന്ന്; അവന്റെ വിനയവും നിഷ്ഠയും ഇവിടെ പൂർണമായി കാണാം. രാവണന്റെ മിഥ്യാസംശയം ഇതോടെ നിരസിക്കപ്പെടുന്നു. വിശേഷിച്ച്, ശത്രുവിന്റെ പഴുതു കാണൽ — ശത്രുവിന്റെ ദൗർബല്യനിമിഷം തിരയൽ — ആണ് സാരഥിയുടെ പ്രധാനകൗശലം.

സാരഥിയുടെ ആ വാക്കുകളാൽ സന്തുഷ്ടനായ, യുദ്ധതൽപരനായ രാവണൻ അവനെ പലവിധത്തിൽ പ്രശംസിച്ചിട്ട് ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞു: ‘സൂതാ, ഈ രഥം വേഗം രാഘവന്റെ നേർക്കു നയിക്കുക; യുദ്ധത്തിൽ ശത്രുക്കളെ കൊല്ലാതെ രാവണൻ പിന്തിരിയുകയില്ല.’ ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞ് രാക്ഷസേശ്വരനായ രാവണൻ രഥത്തിലിരുന്ന അവന് ശുഭമായ, ഉത്തമമായ ഒരു കൈയാഭരണം സമ്മാനിച്ചു; രാവണന്റെ വാക്കുകൾ കേട്ട് സാരഥി രഥം തിരിച്ചു. പിന്നെ രാവണന്റെ വാക്കുകളാൽ പ്രേരിതനായ ആ സാരഥി കുതിരകളെ വേഗത്തിൽ പായിച്ചു; രാക്ഷസേന്ദ്രന്റെ ആ മഹാരഥം നിമിഷനേരംകൊണ്ട് യുദ്ധക്കളത്തിൽ രാമന്റെ മുന്നിലെത്തി. സാരഥിയുടെ വിവേകപൂർണമായ വാക്കുകളാൽ രാവണന്റെ ക്രോധം ശമിച്ചു; അവൻ കൃതജ്ഞതയോടെ ആഭരണം നൽകുന്നു; അത് രാജാവിന്റെ ഔദാര്യത്തിന്റെ ചിഹ്നമാണ്. എന്നാൽ അവന്റെ നിശ്ചയം മാറുന്നില്ല — ശത്രുവിനെ കൊല്ലാതെ പിന്തിരിയില്ല എന്ന്. ഈ പ്രതിജ്ഞതന്നെയാണ് അവന്റെ അന്ത്യത്തിനു കാരണമാകുന്നത്. ഇരുപത്താറാം ശ്ലോകത്തിന് ആറു പാദങ്ങളുണ്ട്; അതിന്റെ മൂന്നാമത്തെ അർധം സമീക്ഷിതപതിപ്പിൽ കാണുന്നില്ല. അവസാനശ്ലോകം വംശസ്ഥവൃത്തത്തിൽ രചിച്ചതാണ്; ‘ക്ഷണേന’ (നിമിഷനേരംകൊണ്ട്) എന്ന പദത്തിലൂടെ അത് രഥത്തിന്റെ വേഗം കാണിക്കുന്നു. ഈ സർഗത്തിൽ യുദ്ധം നിർത്തിവെച്ചിരിക്കുന്നു; യജമാനനും സേവകനും തമ്മിലുള്ള സംവാദമാണ് മുഖ്യം — മഹായുദ്ധത്തിന്റെ നടുവിലെ ഈ ഇടവേള വരാനിരിക്കുന്ന നിർണായകയുദ്ധത്തിന്റെ പശ്ചാത്തലമാണ്. കൈയാഭരണദാനം സേവകനുള്ള ബഹുമതിയാണ്; നേരത്തെ ചെയ്ത നിന്ദയ്ക്കുള്ള പ്രായശ്ചിത്തംപോലെ. എന്നാൽ സാരഥിയുടെ ഹിതോപദേശം — വിശ്രമത്തിന്റെ ആവശ്യകത, അശുഭനിമിത്തങ്ങൾ — രാവണൻ അവഗണിച്ചു; അവന്റെ നിഷ്ഠയുടെ തെളിവു മാത്രമേ അവൻ സ്വീകരിക്കുന്നുള്ളൂ, ഉപദേശം സ്വീകരിക്കുന്നില്ല. അതിനാൽ രാവണന്റെ രഥം വീണ്ടും, വിധിയുടെ വഴിയിലൂടെ, രാമന്റെ മുന്നിലേക്കു പോകുന്നു. ‘രാവണവാക്യചോദിതഃ’ (രാവണന്റെ വാക്കിനാൽ പ്രേരിതൻ) എന്ന പദം ഒന്നാം ശ്ലോകത്തിലെ ‘കൃതാന്തബലചോദിതഃ’ (മരണത്തിന്റെ ബലത്താൽ പ്രേരിതൻ) എന്നതുമായി താരതമ്യം ചെയ്യേണ്ടതാണ് — രാവണൻ കൃതാന്തനാൽ പ്രേരിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു, സാരഥി രാവണനാലും.

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये युद्धकाण्डे चतुरधिकशततमः सर्गः॥ १०४॥

തെറ്റ് അറിയിക്കുക

മൂലശ്ലോകങ്ങളോടും പദവിവരണത്തോടും കൂടി വായിക്കുക