സർഗ്ഗം
രാമൻ രാവണനെ ശകാരിക്കുന്നു, സാരഥി രഥം പിന്മാറ്റുന്നു
രാവണന്റെ ശരവർഷം, മുരിക്കുമരത്തോടുപമിക്കപ്പെട്ട രാമൻ, സീതാപഹരണത്തെ നിന്ദിക്കൽ, രാമന്റെ പ്രതിജ്ഞ, വർധിക്കുന്ന ബലം, രാവണന്റെ മോഹാലസ്യം, സാരഥി രഥം യുദ്ധത്തിൽനിന്നു മാറ്റിക്കൊണ്ടുപോകൽ
കഴിഞ്ഞ സർഗത്തിൽ കാകുത്സ്ഥനാൽ കഠിനമായി പീഡിപ്പിക്കപ്പെട്ട, യുദ്ധത്തിൽ ആത്മപ്രശംസ ചെയ്യുന്ന രാവണൻ മഹാക്രോധത്തിലാണ്ടു. കണ്ണുകൾ ജ്വലിച്ച അവൻ അസഹിഷ്ണുതയോടെ വില്ലുയർത്തി, ആ മഹായുദ്ധത്തിൽ അത്യന്തം ക്രുദ്ധനായി രാഘവനെ പീഡിപ്പിച്ചു. മേഘം ആകാശത്തുനിന്ന് കുളം നിറയ്ക്കുന്നതുപോലെ, രാവണൻ ആയിരക്കണക്കിനു ബാണധാരകളാൽ രാഘവനെ മൂടിക്കളയുന്നതുപോലെയായി. വില്ലിൽനിന്നു പുറപ്പെട്ട ശരജാലത്താൽ മൂടപ്പെട്ടിട്ടും കാകുത്സ്ഥൻ ഒരു മഹാപർവതംപോലെ അചഞ്ചലനായി നിന്നു; അല്പംപോലും കുലുങ്ങിയില്ല. യുദ്ധത്തിൽ ഉറച്ചുനിന്ന ആ വീര്യവാൻ ശരങ്ങൾകൊണ്ട് ശരജാലങ്ങളെ തടുത്തുകൊണ്ട്, സൂര്യരശ്മികളെയെന്നപോലെ അവയെ ഏറ്റുവാങ്ങി. പിന്നീട് കൈവേഗമുള്ള ആ നിശാചരൻ ക്രുദ്ധനായി മഹാത്മാവായ രാഘവന്റെ മാറിൽ ആയിരക്കണക്കിനു ശരങ്ങൾ എയ്തു. ചോരയിൽ കുളിച്ച ലക്ഷ്മണാഗ്രജൻ യുദ്ധത്തിൽ, കാട്ടിൽ പൂത്തുനിൽക്കുന്ന വലിയൊരു മുരിക്കുമരം (കിംശുകം) പോലെ കാണപ്പെട്ടു. ശരപ്രഹരത്താൽ ക്ഷോഭിച്ച, യുഗാന്തസൂര്യന്റെ പ്രഭയുള്ള മഹാതേജസ്വിയായ കാകുത്സ്ഥൻ സായകങ്ങൾ കയ്യിലെടുത്തു. പിന്നെ അത്യന്തം ക്ഷോഭിച്ച ആ രാമരാവണന്മാർ ശരങ്ങൾ സൃഷ്ടിച്ച ഇരുട്ടിൽ യുദ്ധത്തിൽ പരസ്പരം കാണാതായി. ഈ ഭാഗത്തു കവി രണ്ട് ഉപമകൾ ഒരേസമയം പ്രയോഗിക്കുന്നു — മേഘം കുളം നിറയ്ക്കുന്നു, പർവതം മഴയെ സഹിക്കുന്നു. രാമൻ എല്ലാം സഹിച്ചിട്ടും ഇളകുന്നില്ല; അവന്റെ ധൈര്യംതന്നെയാണ് ഈ സർഗത്തിന്റെ അടിസ്ഥാനം. മുരിക്കിന്റെ ചുവന്ന പൂക്കൾ ചോരയിൽ നനഞ്ഞ രാമന്റെ ഉപമാനമാണ്; കഴിഞ്ഞ സർഗത്തിൽ രാവണനെ അശോകമരത്തോട് ഉപമിച്ചതിന്റെ പ്രതിരൂപമാണിത്. ‘ശരാന്ധകാരം’ (ശരങ്ങളുടെ ഇരുട്ട്) എന്ന പദം ശരങ്ങളുടെ ആധിക്യം കാണിക്കുന്നു — സൂര്യപ്രകാശംപോലും തടയപ്പെടുന്നത്ര ശരങ്ങൾ. ‘യുഗാന്താദിത്യൻ’ എന്നത് രാമന്റെ തേജസ്സിന് പ്രളയകാരിയായ സൂര്യനോടുള്ള സാദൃശ്യമാണ്; അത് വരാനിരിക്കുന്ന സംഹാരത്തെ സൂചിപ്പിക്കുന്നു. രാവണന്റെ ക്രോധം ഇവിടെ കഴിഞ്ഞ സർഗത്തിലെ അപമാനത്തിൽനിന്നു ജനിച്ചതാണ് — അവൻ എല്ലാവരുടെയും മുന്നിൽ ഖിന്നനായിരുന്നു; അതിനാൽ ഇപ്പോൾ സർവശക്തിയും എടുത്ത് ആക്രമിക്കുന്നു. ‘സമരശ്ലാഘി’ (യുദ്ധത്തിൽ ആത്മപ്രശംസ ചെയ്യുന്നവൻ) എന്ന വിശേഷണം അവന്റെ ആത്മപ്രശംസാസ്വഭാവത്തെ ഓർമിപ്പിക്കുന്നു; അതാണ് തുടർന്ന് രാമന്റെ വാക്കുകളിൽ തീക്ഷ്ണമായി നിന്ദിക്കപ്പെടുന്നത്. രാമൻ ശരങ്ങളെ വെറുതെ സഹിക്കുകയല്ല, ‘പ്രതിജഗ്രാഹ’ — ഏറ്റുവാങ്ങുകയാണ്, ഭൂമി സൂര്യകിരണങ്ങളെ ഏറ്റുവാങ്ങുന്നതുപോലെ. ഇതിലൂടെ അവന്റെ സഹനശക്തിയും ശാന്തതയും പ്രകാശിക്കുന്നു. മാറിൽ ആയിരക്കണക്കിനു ശരങ്ങളേറ്റത് രാമനും മുറിവുകളുണ്ടാക്കുന്നു; എന്നാൽ അതുകൊണ്ട് അവൻ ദുർബലനാകുന്നില്ല; മറിച്ച്, ശരപ്രഹരം അവന്റെ വീറു വർധിപ്പിക്കുന്നു. ഒടുവിൽ ഇരുവരുടെയും ശരങ്ങളുടെ ഘനത്താൽ രണഭൂമിയിൽ ഇരുട്ടു പരന്നതുപോലെയായി — ഈ അതിശയോക്തി യുദ്ധത്തിന്റെ തീവ്രത കാണിക്കുകയും വായനക്കാരന്റെ മനസ്സിൽ ആ ദൃശ്യം ഉറപ്പിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു. ‘അരണ്യേ’ (കാട്ടിൽ) എന്ന പദം സൂചിപ്പിക്കുന്നത്, കാട്ടിൽ ഒറ്റയ്ക്കു പൂത്തുനിൽക്കുന്ന മുരിക്ക് ദൂരെനിന്നു കാണപ്പെടുന്നതുപോലെ രാമനും യുദ്ധക്കളത്തിൽ പ്രകാശിക്കുന്നു എന്നാണ്.
അപ്പോൾ ക്രോധാവിഷ്ടനായ ദശരഥപുത്രനായ വീരനായ രാമൻ ചിരിച്ചുകൊണ്ട് രാവണനോടു പരുഷമായ വാക്കുകൾ പറഞ്ഞു: ‘രാക്ഷസാധമാ, നിസ്സഹായയായ എന്റെ ഭാര്യയെ ഞാനറിയാതെ ജനസ്ഥാനത്തുനിന്നു നീ അപഹരിച്ചു; അതുകൊണ്ട് നീ വീര്യവാനല്ല. ഞാനില്ലാതിരുന്നപ്പോൾ മഹാവനത്തിൽ ദീനയായി കഴിഞ്ഞിരുന്ന വൈദേഹിയെ ബലമായി അപഹരിച്ചിട്ട് “ഞാൻ ശൂരനാണ്” എന്നു നീ കരുതുന്നു. നാഥനില്ലാത്ത സ്ത്രീകളുടെ മുന്നിൽ ശൂരനായവനേ, പരസ്ത്രീയെ സ്പർശിക്കുക എന്ന ഭീരുവിന്റെ കർമം ചെയ്തിട്ട് “ഞാൻ ശൂരനാണ്” എന്നു നീ കരുതുന്നു. മര്യാദ ലംഘിച്ചവനേ, നാണമില്ലാത്തവനേ, സ്വഭാവത്തിൽ ഉറപ്പില്ലാത്തവനേ, അഹങ്കാരംകൊണ്ടു മരണത്തെ സ്വയം ഏറ്റെടുത്തിട്ട് “ഞാൻ ശൂരനാണ്” എന്നു നീ കരുതുന്നു. ധനദന്റെ (കുബേരന്റെ) സഹോദരനും സൈന്യബലമുള്ളവനും ശൂരനുമായ നീ മഹത്തായ, പ്രശംസനീയമായ, യശസ്കരമായ ഒരു കർമമാണല്ലോ ചെയ്തത്! അഹങ്കാരത്താൽ ചെയ്ത, നിന്ദ്യവും അഹിതവുമായ ആ കർമത്തിന്റെ അതിമഹത്തായ ഫലം ഇപ്പോൾ, ഇന്നുതന്നെ, നീ അനുഭവിക്കുക. ദുർബുദ്ധേ, നീ നിന്നെത്തന്നെ ശൂരനെന്നു കരുതുന്നു; കള്ളനെപ്പോലെ സീതയെ വലിച്ചിഴച്ചുകൊണ്ടുപോയ നിനക്ക് ഒട്ടും നാണമില്ല. ഞാൻ അടുത്തുള്ളപ്പോൾ നീ സീതയെ ബലമായി ധർഷിച്ചിരുന്നെങ്കിൽ, എന്റെ സായകങ്ങളേറ്റു മരിച്ച് നിന്റെ സഹോദരനായ ഖരനെ നീ കാണുമായിരുന്നു.’ ഇവിടെ ‘ശൂരോ'ഹമിതി മന്യസേ’ (“ഞാൻ ശൂരനാണ്” എന്നു നീ കരുതുന്നു) എന്ന വാക്യം മൂന്നുവട്ടം ആവർത്തിക്കുന്നു; ഓരോ തവണയും വ്യംഗ്യത്താൽ കൂടുതൽ മൂർച്ചയേറുന്നു. പതിനഞ്ചാം ശ്ലോകത്തിലെ വാക്ക് വിപരീതലക്ഷണയിലാണ് പറഞ്ഞിരിക്കുന്നത് — ‘മഹത്തായ, പ്രശംസനീയമായ കർമം’ എന്ന പ്രശംസ യഥാർഥത്തിൽ നിന്ദതന്നെയാണ്. രാമൻ രാവണന്റെ കുലത്തെയും ഓർമിപ്പിക്കുന്നു — കുബേരന്റെ സഹോദരനായിരുന്നിട്ടും നീ ഇത്ര നീചമായ കർമം ചെയ്തു. ഖരനെക്കുറിച്ചുള്ള പരാമർശം ജനസ്ഥാനത്ത് പതിനാലായിരം രാക്ഷസരെ കൊന്ന രാമന്റെ മുൻവിജയത്തെ സൂചിപ്പിക്കുന്നു. ഇങ്ങനെ രാമൻ ആയുധത്തിനു മുമ്പേ വാക്കുകൊണ്ടുതന്നെ ശത്രുവിന്റെ ആത്മാഭിമാനം തകർക്കുന്നു. രാമന്റെ ഈ ശകാരത്തിന്റെ മുഖ്യവിഷയം ശൗര്യത്തിന്റെ യഥാർഥസ്വരൂപമാണ്. യുദ്ധത്തിൽ നേർക്കുനേർ പൊരുതുന്നവനാണ് ശൂരൻ; നിസ്സഹായയായ സ്ത്രീയെ അപഹരിക്കുന്നവനല്ല. രാവണൻ സ്വന്തം ശൗര്യം ഗർവോടെ വർണിച്ചിരുന്നു; അതിനാൽ രാമൻ അവന്റെതന്നെ വാക്ക് എടുത്ത് അവനുനേരെ തിരിച്ചുവിടുന്നു. ‘നാഥനില്ലാത്ത സ്ത്രീകളുടെ മുന്നിൽ ശൂരനായവനേ’ എന്ന സംബോധന അത്യന്തം കയ്പേറിയതാണ്. ‘അഹങ്കാരംകൊണ്ടു മരണത്തെ ഏറ്റെടുത്ത്’ എന്ന വാക്കിലൂടെ രാമൻ സൂചിപ്പിക്കുന്നത്, സീതാപഹരണംതന്നെയാണ് രാവണന്റെ മരണകാരണമെന്നും അത് അവൻ സ്വയം ഏറ്റെടുത്തതാണെന്നുമാണ്. ഇങ്ങനെ രാമൻ ധർമത്തിന്റെ പക്ഷത്തുനിന്നു സംസാരിക്കുന്നു — സ്ത്രീരക്ഷണമാണ് ശൂരന്റെ പ്രഥമകർത്തവ്യം; അതിന്റെ ലംഘനം ഭീരുത്വമാണ്.
‘മന്ദബുദ്ധേ, ഭാഗ്യവശാൽ നീ എന്റെ കണ്മുന്നിൽ വന്നുപെട്ടു; ഇന്ന് മൂർച്ചയേറിയ സായകങ്ങൾകൊണ്ട് ഞാൻ നിന്നെ യമലോകത്തേക്കയയ്ക്കും. ഇന്ന് എന്റെ ശരങ്ങളാൽ ഛേദിക്കപ്പെട്ട്, ജ്വലിക്കുന്ന കുണ്ഡലങ്ങളണിഞ്ഞ നിന്റെ തല യുദ്ധക്കളത്തിലെ പൊടിയിൽ ചിതറിക്കിടക്കുമ്പോൾ മാംസഭോജികൾ അതിനെ വലിച്ചിഴയ്ക്കട്ടെ. രാവണാ, നിലത്തു വീണുകിടക്കുന്ന നിന്റെ മാറിൽ വന്നിരുന്ന് കഴുകന്മാർ ദാഹത്തോടെ ബാണമുനകൾക്കിടയിലൂടെ പൊങ്ങിവരുന്ന ചോര കുടിക്കട്ടെ. ഇന്ന് എന്റെ ബാണങ്ങളാൽ പിളർന്ന്, പ്രാണൻ പോയി വീണുകിടക്കുന്ന നിന്റെ കുടലുകൾ, ഗരുഡന്മാർ സർപ്പങ്ങളെയെന്നപോലെ, പക്ഷികൾ വലിച്ചെടുക്കട്ടെ.’ ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞുകൊണ്ട് ശത്രുനാശകനായ വീരനായ രാമൻ അടുത്തുനിന്ന രാക്ഷസേന്ദ്രനെ ശരവർഷങ്ങളാൽ മൂടി. അപ്പോൾ ശത്രുവിന്റെ മരണം ആഗ്രഹിക്കുന്ന രാമന്റെ വീര്യവും ബലവും ഹർഷവും അസ്ത്രബലവും യുദ്ധത്തിൽ ഇരട്ടിച്ചു. ആത്മജ്ഞാനിയായ അവന് എല്ലാ അസ്ത്രങ്ങളും പ്രത്യക്ഷമായി; ഹർഷാതിരേകത്താൽ ആ മഹാതേജസ്വി കൂടുതൽ കൈവേഗമുള്ളവനായി. തന്നിൽത്തന്നെ ഉളവായ ആ ശുഭലക്ഷണങ്ങൾ തിരിച്ചറിഞ്ഞ്, രാക്ഷസാന്തകനായ രാമൻ വീണ്ടും രാവണനെ പീഡിപ്പിച്ചു. ഈ ഭാഗത്ത് രാമന്റെ വാക്കുകൾ ക്രമേണ കൂടുതൽ ഭീഷണമാകുന്നു — ആദ്യം യമലോകം, പിന്നെ ശിരച്ഛേദം, പിന്നെ കഴുകന്മാരുടെ രക്തപാനം, ഒടുവിൽ പക്ഷികൾ കുടൽ വലിച്ചെടുക്കൽ. ഇത് വീരരസത്തിന്റെയും രൗദ്രരസത്തിന്റെയും മിശ്രണമാണ്. തുടർന്ന് രാമന്റെ ആന്തരികമായ മാറ്റം വർണിക്കപ്പെടുന്നു — അവന്റെ ബലം ഇരട്ടിക്കുന്നു, അസ്ത്രങ്ങൾ സ്വയം പ്രത്യക്ഷപ്പെടുന്നു. ‘വിദിതാത്മനഃ’ (ആത്മാവിനെ അറിഞ്ഞവന്റെ) എന്ന പദം സൂചിപ്പിക്കുന്നത്, ആത്മജ്ഞനായ രാമന്റെ ശക്തി ഉള്ളിൽത്തന്നെ സ്ഥിതിചെയ്യുന്നുവെന്നും അവസരം വരുമ്പോൾ മാത്രം പ്രകടമാകുന്നുവെന്നുമാണ്. ശുഭനിമിത്തങ്ങളും അവൻ അനുഭവിക്കുന്നത് ഉള്ളിൽനിന്നാണ്, പുറത്തുനിന്നല്ല. രാമന്റെ വാക്കുകളിൽ ‘അദ്യ’ (ഇന്ന്) എന്ന പദം നാലുവട്ടം ആവർത്തിക്കുന്നു — തന്റെ നിശ്ചയം ഇന്നുതന്നെ സഫലമാകും എന്ന ദൃഢത. രാവണൻ ഇപ്പോൾ രാമന്റെ കണ്മുന്നിൽ വന്നിരിക്കുന്നു — ഏറെക്കാലമായി അവനെ തേടുകയായിരുന്നു; അതിനാൽ ‘ദിഷ്ട്യാ’ (ഭാഗ്യവശാൽ) എന്ന പദം രാമന്റെ സന്തോഷം സൂചിപ്പിക്കുന്നു. ഗരുഡന്മാർ സർപ്പങ്ങളെ വലിച്ചെടുക്കുന്നു എന്ന ഉപമ കഴിഞ്ഞ സർഗത്തിലെ ഗാരുഡാസ്ത്രത്തിന്റെയും സർപ്പാസ്ത്രത്തിന്റെയും സന്ദർഭം ഓർമിപ്പിക്കുന്നു. രാമന്റെ ഹർഷം യുദ്ധത്തിലെ ഉത്സാഹത്തിന്റെ ലക്ഷണമാണ്, ക്രൂരതയുടേതല്ല.
വാനരന്മാരുടെ പാറക്കൂട്ടങ്ങളാലും രാഘവന്റെ ശരവർഷങ്ങളാലും പ്രഹരിക്കപ്പെട്ട ദശഗ്രീവന്റെ ഹൃദയം കലങ്ങിപ്പോയി. അവൻ ആയുധമെടുക്കാതെയും വില്ലു വലിക്കാതെയും, തളർന്ന അന്തരാത്മാവോടെ തന്റെ വീര്യം പ്രകടിപ്പിക്കാതെയും ആയപ്പോൾ, അവൻ ധൃതിയിൽ എയ്ത ശരങ്ങളും വിവിധ ആയുധങ്ങളും അവന്റെതന്നെ മരണത്തിനായി നിലകൊണ്ടു; മരണകാലം അടുത്തുവന്നു. രഥം നയിക്കുന്ന സൂതൻ അവന്റെ ആ അവസ്ഥ കണ്ട്, പരിഭ്രമിക്കാതെ, പതുക്കെ യുദ്ധത്തിൽനിന്ന് അവന്റെ രഥം മാറ്റിക്കൊണ്ടുപോയി. പിന്നെ സാരഥി മേഘഗർജനംപോലെ ശബ്ദിക്കുന്ന ആ ഭയങ്കരമായ രഥത്തെ വേഗത്തിൽ തിരിച്ച്, വീര്യം നഷ്ടപ്പെട്ട് തളർന്നുവീണ രാജാവിനെ നോക്കി, ഭയത്തോടെ യുദ്ധക്കളം വിട്ടുപോയി. ഇവിടെ വാനരന്മാരും യുദ്ധത്തിൽ പങ്കുചേരുന്നു — അവർ പാറകൾകൊണ്ട് രാവണനെ പ്രഹരിക്കുന്നു. രാവണന്റെ മോഹാലസ്യം ശാരീരികവും മാനസികവുമാണ് — അവൻ മുറിവേറ്റവൻ മാത്രമല്ല, തളർന്നവനുമാണ്. അവൻ എയ്ത ശരങ്ങൾപോലും ഇപ്പോൾ അവനെതിരായി നിലകൊള്ളുന്നു എന്നു കവി പറയുന്നു; അത് ദൈവത്തിന്റെ പ്രതികൂലതയെ സൂചിപ്പിക്കുന്നു. സാരഥി ‘അസംഭ്രാന്തൻ’ (പരിഭ്രമിക്കാത്തവൻ) ആണ് — അവൻ ഭയംകൊണ്ട് ഓടിപ്പോകുകയല്ല, സ്വാമിയെ രക്ഷിക്കാൻ വിവേകത്തോടെ രഥം മാറ്റിക്കൊണ്ടുപോകുകയാണ്; അടുത്ത സർഗത്തിൽ ഈ കർമത്തിന്റെ ഔചിത്യംതന്നെ തർക്കവിഷയമാകും. അവസാനശ്ലോകം വംശസ്ഥവൃത്തത്തിൽ രചിച്ചതാണ്; അത് സാരഥിയുടെ പോക്കും രാവണന്റെ വീണുകിടക്കുന്ന അവസ്ഥയും ചിത്രംപോലെ അവതരിപ്പിക്കുന്നു. സാരഥിയുടെ കർമം ലോകദൃഷ്ടിയിൽ പലായനമാണ്; എന്നാൽ യുദ്ധനീതിയനുസരിച്ച് സ്വാമിയുടെ രക്ഷണമാണ്. രാവണൻ ഇപ്പോൾ ആയുധമെടുക്കുന്നില്ല, വില്ലു വലിക്കുന്നില്ല — ഒരു യോദ്ധാവിന്റെ ഈ അവസ്ഥ മരണത്തിന്റെ സാമീപ്യം സൂചിപ്പിക്കുന്നു; അതിനാൽ സാരഥി അവനെ രക്ഷിക്കാൻ യുദ്ധഭൂമിയിൽനിന്ന് അകലേക്കു കൊണ്ടുപോകുന്നു. ‘ശനൈഃ’ (പതുക്കെ) എന്ന പദം സൂചിപ്പിക്കുന്നത്, ശത്രുക്കളുടെ ദൃഷ്ടിയിൽപ്പെടാതെ അവൻ ശ്രദ്ധയോടെ രഥം ഓടിക്കുന്നു എന്നാണ്. ‘മരണകാലം അടുത്തുവന്നു’ എന്ന കവിവാക്യം ശ്രോതാവിനെ രാവണന്റെ അന്ത്യനിമിഷത്തിനായി ഒരുക്കുന്നു.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये युद्धकाण्डे त्र्यधिकशततमः सर्गः॥ १०३॥