സർഗ്ഗം
ഇന്ദ്രരഥപ്രദാനവും രാമരാവണന്മാരുടെ ദ്വൈരഥയുദ്ധവും
രാവണന്റെ രഥാരോഹണം, അസമമായ യുദ്ധത്തെക്കുറിച്ചുള്ള ദേവന്മാരുടെ ചിന്ത, മാതലിയുടെ ആഗമനം, സർപ്പാസ്ത്രവും ഗാരുഡാസ്ത്രവും തമ്മിലുള്ള സംഘർഷം, ഉത്പാതങ്ങൾ, രാവണന്റെ ശൂലം, ഇന്ദ്രന്റെ ശക്തിയാൽ ശൂലഭേദനം
ലക്ഷ്മണന്റെ വാക്കു കേട്ട് ശത്രുവീരന്മാരെ കൊല്ലുന്ന രാമൻ വില്ലെടുത്തു ശരം തൊടുത്തു; സൈന്യമുഖത്തിൽ രാവണന്റെ നേർക്ക് ഘോരശരങ്ങൾ എയ്തു. രാവണനും മറ്റൊരു രഥത്തിൽ കയറി, സ്വർഭാനുവായ രാഹു സൂര്യന്റെ നേർക്കെന്നപോലെ, കാകുത്സ്ഥന്റെ നേർക്കു പാഞ്ഞു. രഥത്തിലിരുന്ന ദശഗ്രീവൻ, മേഘം ധാരകളാൽ മഹാപർവതത്തെ അടിക്കുന്നതുപോലെ, വജ്രസമാനമായ ശരങ്ങളാൽ രാമനെ പ്രഹരിച്ചു. രാമനും ഏകാഗ്രചിത്തനായി ജ്വലിക്കുന്ന അഗ്നിപോലുള്ള സ്വർണാലംകൃതശരങ്ങളാൽ യുദ്ധത്തിൽ ദശഗ്രീവന്റെമേൽ വർഷിച്ചു. അപ്പോൾ ദേവന്മാരും ഗന്ധർവന്മാരും കിന്നരന്മാരും പറഞ്ഞു: ‘രാമൻ നിലത്തു നിൽക്കുന്നു, രാക്ഷസൻ രഥത്തിലും; ഈ യുദ്ധം തുല്യമല്ല.’ മുൻസർഗത്തിൽ ലക്ഷ്മണൻ വീണ്ടും ജീവിച്ചു; അവന്റെ പ്രേരണയാലാണ് രാമൻ ഇന്നുതന്നെ രാവണവധം പ്രതിജ്ഞ ചെയ്തത്. ഇവിടെ യുദ്ധത്തിന്റെ ന്യായവും ചിന്തിക്കപ്പെടുന്നു — ധർമയുദ്ധത്തിൽ യോദ്ധാക്കൾ തുല്യനിലയിലായിരിക്കണം എന്നാണ് ദേവന്മാരുടെ അഭിപ്രായം. അതിനാൽ അടുത്ത സന്ദർഭം ഇന്ദ്രന്റെ സഹായമാണ്. ‘രാഹു സൂര്യനെയെന്നപോലെ’ എന്ന ഉപമ രാവണന്റെ ആക്രമണത്തെ ഗ്രഹണത്തിന്റെ അശുഭത്വത്തോടെ സൂചിപ്പിക്കുന്നു; ‘മഹാപർവതംപോലെ രാമൻ’ എന്നത് അവന്റെ അചഞ്ചലത കാണിക്കുന്നു. സർഗാരംഭത്തിൽത്തന്നെ കവി രണ്ടു യോദ്ധാക്കളുടെയും നില വ്യക്തമാക്കുന്നു — ഒരാൾ നിലത്തു കാലാളായി, മറ്റേയാൾ രഥത്തിലേറി. രാവണന്റെ മുൻരഥം മുൻസർഗങ്ങളിൽ തകർന്നിരുന്നു; അതിനാൽ അവൻ ‘മറ്റൊരു രഥത്തിൽ’ കയറിവരുന്നു; ഇതുകൊണ്ട് അവന്റെ സാധനസമ്പത്തും സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു. രാമനാകട്ടെ വില്ലും ബാണങ്ങളും മാത്രം; എങ്കിലും അവൻ ഏകാഗ്രനായി യുദ്ധം ചെയ്യുന്നു, വ്യാകുലനാകുന്നില്ല. ദേവന്മാരും ഗന്ധർവന്മാരും കിന്നരന്മാരും പ്രേക്ഷകരെപ്പോലെ യുദ്ധം കാണുന്നു; ന്യായത്തിന്റെ പക്ഷം പിടിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു. അവരുടെ വാക്കുതന്നെയാണ് ഇന്ദ്രന്റെ പ്രവൃത്തിക്കു നിമിത്തമാകുന്നത്; അതിനാൽ ഈ ഭാഗം അടുത്ത സന്ദർഭത്തിന്റെ ഭൂമികയാണ്. രാമന്റെ ശരങ്ങൾ ‘ജ്വലിക്കുന്ന അഗ്നിപോലുള്ളവ’, രാവണന്റേത് ‘വജ്രസമാനം’ — ഇരുവരുടെയും ആയുധങ്ങൾ തുല്യബലമുള്ളവ; നിലയിൽ മാത്രമേ വ്യത്യാസമുള്ളൂ. അതിനാൽ ദേവന്മാരുടെ വാക്ക് ന്യായമാണ്.
ദേവന്മാരുടെ അമൃതതുല്യമായ ആ വാക്കു കേട്ട് ദേവശ്രേഷ്ഠനും ശ്രീമാനുമായ ശക്രൻ മാതലിയെ വിളിച്ചു പറഞ്ഞു: ‘എന്റെ രഥവുമായി ഭൂമിയിൽ നിൽക്കുന്ന രഘുശ്രേഷ്ഠന്റെ അടുത്തേക്കു വേഗം പോകൂ. ഭൂമിയിൽ ചെന്ന് അവനെ വിളിച്ച് ദേവന്മാർക്കു മഹത്തായ ഹിതം ചെയ്യൂ.’ ദേവരാജൻ ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞപ്പോൾ ദേവസാരഥിയായ മാതലി ശിരസ്സുകൊണ്ടു ദേവനെ നമസ്കരിച്ചു പറഞ്ഞു: ‘ദേവേന്ദ്രാ, ഞാൻ വേഗം പോകാം, സാരഥ്യവും ചെയ്യാം.’ പിന്നീട് അവൻ പച്ചനിറമുള്ള കുതിരകളെ ആ ഉത്തമരഥത്തിൽ പൂട്ടി. ആ രഥം സ്വർണംകൊണ്ടു ചിത്രീകരിച്ച അവയവങ്ങളുള്ളതും നൂറുകണക്കിനു കിങ്ങിണികളാൽ അലങ്കരിച്ചതും ഉദയസൂര്യനെപ്പോലെ പ്രകാശിക്കുന്നതും വൈഡൂര്യംകൊണ്ടുള്ള നുകത്തണ്ടുള്ളതുമായിരുന്നു. സ്വർണത്തലക്കെട്ടുകളും വെളുത്ത ചാമരങ്ങളും അണിഞ്ഞ, സൂര്യനെപ്പോലെ പ്രകാശിക്കുന്ന, സ്വർണവലകളാൽ അലങ്കരിച്ച പച്ചനിറമുള്ള ഉത്തമാശ്വങ്ങളെ പൂട്ടിയ, സ്വർണക്കൊടിമരമുള്ള ശ്രീമത്തായ ദേവരാജരഥം ശ്രേഷ്ഠമായിരുന്നു. ദേവരാജനാൽ നിയോഗിക്കപ്പെട്ട മാതലി ആ രഥത്തിൽ കയറി സ്വർഗത്തിൽനിന്നിറങ്ങി കാകുത്സ്ഥന്റെ അടുത്തെത്തി. ഇവിടെ രഥം വിസ്തരിച്ചു വർണിച്ചിരിക്കുന്നു — അതിന്റെ സൗന്ദര്യവും ദിവ്യത്വവും രാമനു ലഭിക്കുന്ന ദിവ്യസഹായത്തിന്റെ സൂചകമാണ്. മാതലിയുടെ വിനയവും കാണിച്ചിരിക്കുന്നു, കാരണം അവൻ നമസ്കരിച്ചിട്ടേ പോകുന്നുള്ളൂ. ആറു ശ്ലോകങ്ങൾ (6–9, 12) സമീക്ഷിതപതിപ്പിൽ കാണുന്നില്ല; വൾഗേറ്റിൽ അവ ഇന്ദ്രന്റെ ആജ്ഞയും മാതലിയുടെ പുറപ്പാടും വിസ്തരിച്ചു പറയുന്നു; അതുവഴി കഥ ഇടമുറിയാതെ തുടരുന്നു. ഇന്ദ്രൻ സ്വയം വരുന്നില്ല, തന്റെ രഥവും സാരഥിയെയും അയയ്ക്കുന്നു — ഇതുവഴി ദേവന്മാരുടെ സഹായം പരിമിതമാണെന്നു കാണിക്കുന്നു; യുദ്ധം രാമൻതന്നെ ചെയ്യണം. ‘ഭൂമിഷ്ഠം’ (ഭൂമിയിൽ നിൽക്കുന്നവൻ) എന്ന പദം വീണ്ടും വീണ്ടും ആവർത്തിക്കുന്നു; അതുവഴി അസമത്വത്തിന്റെ ദുഃഖം ശക്തമാകുന്നു. ‘സാരഥ്യം ചെയ്യാം’ എന്നു മാതലി സ്വയംതന്നെ ഏറ്റെടുക്കുന്നു; വെറും ആജ്ഞാപാലനമല്ല. പച്ചനിറമുള്ള കുതിരകൾ ഇന്ദ്രരഥത്തിന്റെ പ്രസിദ്ധമായ ലക്ഷണമാണ്. കിങ്ങിണികളുടെ നാദവും സ്വർണത്തിന്റെ പ്രകാശവും വൈഡൂര്യത്തിന്റെ കാന്തിയും രഥത്തിന്റെ ദിവ്യതയെ കേൾവിക്കാരന്റെ കണ്ണിനും ചെവിക്കും മുമ്പിൽ കൊണ്ടുവരുന്നു. ‘രുക്മവേണു’ കൊടിമരമാണ്; അതും സ്വർണമയം. സ്വർഗത്തിൽനിന്നുള്ള ഇറക്കം സ്വർഗവും ഭൂമിയും തമ്മിലുള്ള ബന്ധം സൂചിപ്പിക്കുന്നു. രഥവർണനയിലെ ഓരോ വിശേഷണവും അതിന്റെ ഓരോ അംഗത്തെക്കുറിച്ചാണ് — അവയവങ്ങൾ സ്വർണചിത്രിതം, കിങ്ങിണികൾ ചുറ്റും, നുകത്തണ്ട് വൈഡൂര്യമയം, കുതിരകളുടെ തലയിൽ സ്വർണത്തലക്കെട്ടുകൾ, ശരീരത്തിൽ സ്വർണവലകൾ, തലയിൽ വെളുത്ത ചാമരങ്ങൾ. ഇങ്ങനെ കേൾവിക്കാരൻ രഥത്തെ മുഴുവനായി മനസ്സിൽ കാണുന്നു. മാതലി ദേവരാജനാൽ ‘സന്ദിഷ്ടൻ’ — വ്യക്തമായി ആജ്ഞാപിക്കപ്പെട്ടവൻ — അതിനാൽ അവന്റെ വരവ് ആകസ്മികമല്ല, ദേവന്മാരുടെ നന്നായി ആലോചിച്ചെടുത്ത തീരുമാനമാണ്.
രഥത്തിൽ നിന്നിരുന്ന, ചാട്ടവാറേന്തിയ സഹസ്രാക്ഷന്റെ സാരഥിയായ മാതലി കൈകൂപ്പി രാമനോടു പറഞ്ഞു: ‘കാകുത്സ്ഥാ, മഹാസത്ത്വാ, ശത്രുനാശകാ, സഹസ്രാക്ഷൻ അങ്ങയുടെ വിജയത്തിനായി ഈ രഥം നൽകിയിരിക്കുന്നു. ഇത് ഇന്ദ്രന്റെ മഹത്തായ വില്ല്, അഗ്നിതുല്യമായ കവചം, സൂര്യതുല്യമായ ശരങ്ങൾ, നിർമലവും മംഗളകരവുമായ ശക്തി. വീരാ, ഈ രഥത്തിൽ കയറി, ഞാൻ സാരഥിയായി, മഹേന്ദ്രൻ ദാനവരെ കൊന്നതുപോലെ രാക്ഷസനായ രാവണനെ കൊല്ലൂ.’ ഇങ്ങനെ പറയപ്പെട്ട രാമൻ രഥത്തെ പ്രദക്ഷിണം ചെയ്ത് നമസ്കരിച്ച്, തന്റെ ശോഭയാൽ ലോകങ്ങളെ പ്രകാശിപ്പിക്കുന്നതുപോലെ, അപ്പോൾ അതിൽ കയറി. പ്രദക്ഷിണവും നമസ്കാരവും രാമന്റെ ദേവഭക്തിയും വിനയവും കാണിക്കുന്നു. ഇന്ദ്രന്റെ ആയുധങ്ങളും നൽകപ്പെട്ടു; അതിനാൽ രാമൻ ഇപ്പോൾ ദേവരാജന്റെ പ്രതിനിധിയെന്നപോലെ യുദ്ധം ചെയ്യുന്നു. ‘മഹേന്ദ്രൻ ദാനവരെയെന്നപോലെ’ എന്ന ഉപമയാൽ രാമരാവണയുദ്ധം ദേവാസുരയുദ്ധത്തിന്റെ രൂപം ധരിക്കുന്നു. ‘ശിവാ ശക്തി’ (മംഗളകരമായ ശക്തി) എന്നു പറഞ്ഞിരിക്കുന്നു; അതുതന്നെയാണ് മുന്നോട്ടു രാവണന്റെ ശൂലത്തെ പിളർക്കുന്നത്. മാതലിയുടെ വാക്കിൽ നാലു ദിവ്യായുധങ്ങൾ എണ്ണിയിരിക്കുന്നു — വില്ല്, കവചം, ശരങ്ങൾ, ശക്തി; ഇവയോടൊപ്പം രഥം അഞ്ചാമത്തെ ദാനം. അവൻ രാമനെ ‘മഹാസത്ത്വാ’, ‘ശ്രീമൻ’, ‘ശത്രുനിബർഹണാ’ എന്നിങ്ങനെ സംബോധന ചെയ്യുന്നു; അതുവഴി അവന്റെ ആദരം പ്രകടമാകുന്നു. ‘മയാ സാരഥിനാ’ (ഞാൻ സാരഥിയായി) എന്ന വാക്കിലൂടെ അവൻ സ്വന്തം അനുഭവവും ഓർമിപ്പിക്കുന്നു — ഇതേ സാരഥിയെക്കൊണ്ടാണ് ഇന്ദ്രൻ ദാനവരെ ജയിച്ചത്. രാമൻ പെട്ടെന്നു കയറുന്നില്ല; ആദ്യം രഥത്തെ പ്രദക്ഷിണം ചെയ്യുന്നു, പിന്നെ നമസ്കരിക്കുന്നു — ദേവന്മാർ നൽകിയ വസ്തുവിനോടുള്ള ശിഷ്ടാചാരമാണിത്. കയറുന്ന നിമിഷത്തിൽ അവന്റെ കാന്തിയാൽ ലോകങ്ങൾ പ്രകാശിച്ചതുപോലെ; ഇതുവഴി കവി വിജയത്തിന്റെ മുൻസൂചന നൽകുന്നു. ശക്തിയെ ‘വിമലാ ശിവാ’ എന്നു വിശേഷിപ്പിക്കുന്നു — നിർമലവും മംഗളകരവും; രാവണന്റെ ശൂലത്തിന്റെ വിപരീതസ്വഭാവമുള്ളത്.
പിന്നീട് മഹാബാഹുവായ രാമനും രാക്ഷസനായ രാവണനും തമ്മിൽ അത്ഭുതകരവും രോമാഞ്ചജനകവുമായ ദ്വൈരഥയുദ്ധം (രഥത്തോടു രഥമുള്ള യുദ്ധം) നടന്നു. പരമാസ്ത്രവിദ്വാനായ രാഘവൻ രാക്ഷസരാജന്റെ ഗാന്ധർവാസ്ത്രത്തെ ഗാന്ധർവാസ്ത്രംകൊണ്ടും ദൈവാസ്ത്രത്തെ ദൈവാസ്ത്രംകൊണ്ടും നശിപ്പിച്ചു. അപ്പോൾ അത്യന്തം ക്രുദ്ധനായ നിശാചരൻ വീണ്ടും പരമഘോരമായ രാക്ഷസാസ്ത്രം പ്രയോഗിച്ചു. രാവണന്റെ വില്ലിൽനിന്നു വിട്ട സ്വർണാലംകൃതശരങ്ങൾ മഹാവിഷമുള്ള സർപ്പങ്ങളായി കാകുത്സ്ഥന്റെ നേർക്കു വന്നു. ജ്വലിക്കുന്ന മുഖങ്ങളോടെ, വായകളിൽനിന്നു തീ ഛർദിച്ചുകൊണ്ട്, വായ് പിളർന്ന ഭയാനകരായ അവ രാമന്റെ നേർക്കുതന്നെ വന്നു. വാസുകിയുടേതിനു തുല്യമായ സ്പർശമുള്ള, ജ്വലിക്കുന്ന ഫണങ്ങളുള്ള ആ മഹാവിഷസർപ്പങ്ങളാൽ ദിക്കുകളും ഉപദിക്കുകളും നിറഞ്ഞു മൂടപ്പെട്ടു. യുദ്ധത്തിൽ ആ സർപ്പങ്ങൾ പാഞ്ഞുവരുന്നതു കണ്ട് രാമൻ ഘോരവും ഭയാനകവുമായ ഗാരുഡാസ്ത്രം പ്രകടമാക്കി. രാഘവന്റെ വില്ലിൽനിന്നു വിട്ട, സ്വർണത്തൂവലുകളുള്ളതും അഗ്നിപോലെ പ്രകാശിക്കുന്നതുമായ ശരങ്ങൾ സ്വർണവർണരായ ഗരുഡന്മാരായി — സർപ്പങ്ങളുടെ ശത്രുക്കളായി — ചുറ്റിപ്പറന്നു. ഗരുഡരൂപമുള്ള, ഇച്ഛാനുസരണം രൂപം ധരിക്കുന്ന രാമന്റെ ആ ശരങ്ങൾ സർപ്പരൂപമുള്ള മഹാവേഗമാർന്ന എല്ലാ ശരങ്ങളെയും നശിപ്പിച്ചു. അസ്ത്രം തടയപ്പെട്ടതോടെ ക്രുദ്ധനായ രാക്ഷസാധിപൻ രാവണൻ ഘോരമായ ശരവർഷങ്ങളാൽ രാമന്റെമേൽ വർഷിച്ചു. ഈ ഭാഗത്ത് അസ്ത്രത്തിനു പ്രത്യസ്ത്രം എന്ന ക്രമം വ്യക്തമാണ് — ഓരോ അസ്ത്രത്തിനും ഉചിതമായ പ്രതിവിധി രാമന് അറിയാം. ഗരുഡൻ സർപ്പങ്ങളുടെ ശത്രുവാണെന്നതു ലോകപ്രസിദ്ധമാണ്; അതിനാൽ സർപ്പാസ്ത്രത്തിനു ഗാരുഡാസ്ത്രംതന്നെ മറുപടി. രാവണന്റെ മായ ഭയാനകമാണ്, എന്നാൽ രാമന്റെ ജ്ഞാനം അതിനെ അനായാസം തടയുന്നു. സർപ്പങ്ങളുടെ മുഖങ്ങളിൽനിന്നുള്ള തീ ഛർദിക്കലും ദിക്കുകളുടെ ആവരണവും വർണിച്ച് കവി ഭയം വർധിപ്പിക്കുന്നു; പിന്നെ ഗരുഡന്മാരുടെ സഞ്ചാരത്താൽ ശാന്തി സ്ഥാപിക്കുന്നു. രാവണനും മഹാനായ അസ്ത്രവിദ്വാനാണ്; അതിനാൽ അവന്റെ ഗാന്ധർവ-ദൈവാസ്ത്രങ്ങളെ രാമൻ അതേതരം അസ്ത്രങ്ങൾകൊണ്ടു തടയുന്നു. പിന്നെ അവൻ തന്റെ സ്വന്തം രാക്ഷസാസ്ത്രം പ്രയോഗിക്കുന്നു — അതു അവന്റെ ജാതിക്കു വിശിഷ്ടമായത്. ആ അസ്ത്രത്തിൽനിന്നു പുറപ്പെടുന്ന ശരങ്ങൾ സർപ്പങ്ങളാകുന്നു; അവയുടെ ഫണങ്ങൾ ജ്വലിക്കുന്നു, വായകൾ പിളർന്നിരിക്കുന്നു. വാസുകി നാഗരാജനാണ്; അവന്റെ സ്പർശംപോലെ ഇവയുടെ സ്പർശം വിഷമയം. ദിക്കുകളും ഉപദിക്കുകളും അവയാൽ മൂടപ്പെട്ടു; അതിനാൽ രക്ഷപ്പെടാനുള്ള വഴിപോലുമില്ല. രാമന്റെ ഗാരുഡാസ്ത്രത്തിലെ ശരങ്ങൾ സ്വർണവർണരായ ഗരുഡന്മാരായി ആകാശത്തു ചുറ്റിപ്പറക്കുന്നു; ഇച്ഛാരൂപികളായ അവ ഇഷ്ടമുള്ള രൂപം ധരിക്കുന്നു. പരാജിതനായ രാവണൻ വീണ്ടും സാധാരണ ശരങ്ങൾ വർഷിക്കുന്നു — ഇത് അവന്റെ ക്രോധത്തിന്റെ ലക്ഷണമാണ്. ഗാന്ധർവാസ്ത്രം മോഹനമാണ്, ദൈവാസ്ത്രം ദേവശക്തിമയമാണ് എന്നാണ് പാരമ്പര്യം; രാമന് രണ്ടും അറിയാം, കാരണം വിശ്വാമിത്രനിൽനിന്ന് അവന് എല്ലാ ദിവ്യാസ്ത്രങ്ങളും ലഭിച്ചിരുന്നു. അതിനാൽ ഈ യുദ്ധത്തിന്റെ മൂലം രാമന്റെ ബാല്യത്തിൽത്തന്നെ നിഹിതമാണ്. ഗരുഡന്മാരുടെ സ്വർണവർണം ഗരുഡന്റെ സ്വരൂപത്തെ പിന്തുടരുന്നു. ഇങ്ങനെ രാവണന്റെ ഓരോ ശ്രമവും രാമൻ നിഷ്ഫലമാക്കുന്നു; രാവണന്റെ ക്രോധം ഉത്തരോത്തരം വർധിക്കുന്നു. ഈ യുദ്ധത്തിൽ ബലത്തിന്റെ മാത്രമല്ല, ജ്ഞാനത്തിന്റെയും പരീക്ഷയാണ് — ആർക്ക് ഏത് അസ്ത്രത്തിന്റെ പ്രതിവിധി അറിയാം എന്ന്. രാമന് എല്ലായിടത്തും ഉത്തരം അറിയാം; രാവണനാകട്ടെ ക്രമേണ നിരുപായനാകുന്നു; അതിനാൽ അവൻ വെറും ശരവർഷം നടത്തുന്നു.
പിന്നീട് രാവണൻ ആയിരം ശരങ്ങളാൽ അനായാസം കർമം ചെയ്യുന്ന രാമനെ പീഡിപ്പിച്ച് ശരക്കൂട്ടത്താൽ മാതലിയെ തിരിച്ചു മുറിവേൽപ്പിച്ചു. ഒരൊറ്റ ശരംകൊണ്ട് കൊടിയെ ലക്ഷ്യമാക്കി മുറിച്ചു; സ്വർണക്കൊടി രഥത്തട്ടിൽ വീഴ്ത്തി, ശരജാലംകൊണ്ട് ഇന്ദ്രന്റെ കുതിരകളെയും പ്രഹരിച്ചു. അപ്പോൾ ദേവന്മാരും ഗന്ധർവന്മാരും ചാരണന്മാരും ദാനവന്മാരോടൊപ്പം വിഷാദിച്ചു. രാമൻ ആർത്തനായതു കണ്ട് സിദ്ധന്മാരും പരമർഷിമാരും വിഭീഷണനോടുകൂടിയ വാനരേന്ദ്രന്മാരും വ്യഥിതരായി. രാവണനാകുന്ന രാഹുവാൽ ഗ്രസിക്കപ്പെട്ട രാമചന്ദ്രനെ കണ്ട്, ബുധൻ ചന്ദ്രന്റെ പ്രിയയും പ്രജാപതി ദേവതയായുമുള്ള രോഹിണിനക്ഷത്രത്തെ ആക്രമിച്ച്, പ്രജകൾക്ക് അഹിതം വരുത്തുന്നവനായി നിന്നു. പുകയോടുകൂടി ചുറ്റിത്തിരിയുന്ന തിരമാലകളോടെ, ജ്വലിക്കുന്നതുപോലെ, ക്രുദ്ധനായ സമുദ്രം സൂര്യനെ തൊടാനെന്നപോലെ ഉയർന്നുപൊങ്ങി. സൂര്യൻ ശസ്ത്രത്തിന്റെ നിറമുള്ളവനും അതിരൂക്ഷനും മങ്ങിയ രശ്മികളുള്ളവനും കബന്ധചിഹ്നമുള്ളവനും ധൂമകേതുവിനോടു ചേർന്നവനുമായി കാണപ്പെട്ടു. കോസലരുടെ നക്ഷത്രവും ഇന്ദ്രാഗ്നികൾ ദേവതകളുമായ വിശാഖയെയും ആകാശത്തിൽ ചൊവ്വ ആക്രമിച്ചുനിന്നു. ഇരുപതു കൈകളുള്ളവനും വില്ലേന്തിയവനും പത്തു മുഖങ്ങളുള്ളവനുമായ ദശഗ്രീവൻ മൈനാകപർവതംപോലെ കാണപ്പെട്ടു. ദശഗ്രീവനെന്ന രാക്ഷസനാൽ തടയപ്പെട്ട രാമനു യുദ്ധമുഖത്തിൽ സായകങ്ങൾ തൊടുക്കാൻ കഴിഞ്ഞില്ല. ഈ ഉത്പാതങ്ങൾ ഗ്രഹണത്തിന്റെ രൂപകത്താൽ വർണിച്ചിരിക്കുന്നു — രാമൻ ചന്ദ്രൻ, രാവണൻ രാഹു. കോസലരുടെ നക്ഷത്രത്തിൽ ചൊവ്വയുടെ നില രാഷ്ട്രത്തിന്റെയും സങ്കടം സൂചിപ്പിക്കുന്നു. സഹായിയായ സാരഥിയും മുറിവേറ്റ്, കൊടി വീണ്, കുതിരകൾ പ്രഹരമേറ്റ ഈ സമയം രാമന്റെ ദുഃഖത്തിന്റെ പരമനിമിഷമാണ്. കഥയുടെ നാടകീയത വർധിപ്പിക്കാൻ കവി ഈ സങ്കടം കാണിക്കുന്നു; അതുവഴി മുന്നോട്ടു രാമന്റെ വിജയം കൂടുതൽ പ്രകാശിക്കുന്നു. ‘നിരസ്യമാനഃ’ (തടയപ്പെട്ടവൻ) എന്ന പദത്താൽ രാമന്റെ ക്ഷണികമായ അസമർഥത സൂചിപ്പിക്കുന്നു, പരാജയമല്ല. രാവണന് ഇപ്പോൾ രാമനെ നേരിട്ടു ജയിക്കാനാവില്ല; അതിനാൽ അവൻ സാരഥിയെയും കൊടിയെയും കുതിരകളെയും ലക്ഷ്യമാക്കുന്നു — രഥത്തിന്റെ ശക്തിതന്നെ നശിപ്പിക്കാൻ. കൊടിയുടെ വീഴ്ച യോദ്ധാവിന്റെ അപമാനത്തിന്റെ ചിഹ്നമാണ്. ദേവന്മാരുടെയും സിദ്ധന്മാരുടെയും വാനരരുടെയും വിഷാദം കൂട്ടായതാണ്; എല്ലാവരും രാമന്റെ പക്ഷത്തുനിന്നു ചിന്താകുലരാണ്. ഗ്രഹങ്ങളുടെ വർണന ജ്യോതിഷശാസ്ത്രമനുസരിച്ചാണ് — ബുധൻ രോഹിണിയെ ആക്രമിക്കൽ, ചൊവ്വ വിശാഖയെ ആക്രമിക്കൽ, സൂര്യനിൽ കബന്ധചിഹ്നം, ധൂമകേതു — എല്ലാം അശുഭം. സമുദ്രം സൂര്യനെ തൊടാനെന്നപോലെ ഉയരുന്നു; അതുവഴി പ്രകൃതിയും വ്യാകുലമായി കാണപ്പെടുന്നു. രാവണന്റെ ഇരുപതു കൈകളും പത്തു മുഖങ്ങളുമുള്ള രൂപത്തെ അവന്റെ വിശാലതയും സ്ഥൈര്യവും കാണിക്കാൻ മൈനാകപർവതത്തോട് ഉപമിച്ചിരിക്കുന്നു. ഈ ഉത്പാതങ്ങളുടെ വർണന രാവണവധത്തിനു മുമ്പുള്ള പ്രപഞ്ചത്തിന്റെ വ്യാകുലത കാണിക്കുന്നു; ഗ്രഹനക്ഷത്രങ്ങൾക്കും യുദ്ധത്തിൽ പങ്കുള്ളതായി കവി സങ്കൽപ്പിക്കുന്നു. രോഹിണി ചന്ദ്രന്റെ പ്രിയയാണ്; അവളെ ആക്രമിക്കുന്നതു ചന്ദ്രന്റെയും രാമന്റെയും സങ്കടം സൂചിപ്പിക്കുന്നു. വിശാഖ കോസലരാജ്യത്തിന്റെ നക്ഷത്രമാണെന്നു പറയുന്നതിലൂടെ രാമന്റെ വംശത്തിന്റെയും രാഷ്ട്രത്തിന്റെയും ഭാഗ്യം ഈ യുദ്ധത്തിൽ നിഹിതമാണെന്നു വ്യക്തമാകുന്നു. ഇങ്ങനെ എല്ലാ ലക്ഷണങ്ങളും രാവണന്റെ താൽക്കാലികമായ പ്രാബല്യവും രാമന്റെ സങ്കടവും കാണിക്കുന്നു; എന്നാൽ അവതന്നെ മുന്നോട്ടു വിപരീതഫലങ്ങളാകും.
അപ്പോൾ അവൻ പുരികം ചുളിച്ച്, കണ്ണുകൾ അൽപം ചുവന്ന്, ക്രുദ്ധനായി, രാക്ഷസരെ ദഹിപ്പിക്കുന്നതുപോലെ അതിമഹത്തായ ക്രോധം പൂണ്ടു. ധീമാനായ രാമന്റെ ക്രുദ്ധമായ മുഖം കണ്ട് സകല ജീവികളും ഭയന്നുവിറച്ചു; ഭൂമി കുലുങ്ങി. സിംഹങ്ങളും പുലികളുമുള്ള പർവതം മരങ്ങൾ ഇളകിക്കൊണ്ടു കുലുങ്ങി; നദികളുടെ നാഥനായ സമുദ്രം ക്ഷോഭിച്ചു. കഴുതയുടെ കരച്ചിൽപോലെ പരുഷമായ ശബ്ദമുള്ള, ഉത്പാതസൂചകമായ മേഘങ്ങൾ ഗർജിച്ചുകൊണ്ട് ആകാശത്തിൽ എല്ലായിടത്തും ചുറ്റിനടന്നു. രാമൻ അത്യന്തം ക്രുദ്ധനായതും ദാരുണമായ ഉത്പാതങ്ങളും കണ്ട് സകല ജീവികളും ഭയന്നു; രാവണനും ഭയമുണ്ടായി. വിമാനങ്ങളിലിരുന്ന ദേവന്മാരും ഗന്ധർവന്മാരും മഹാനാഗങ്ങളും ഋഷിമാരും ദാനവന്മാരും ദൈത്യന്മാരും ഗരുഡന്മാരും ആകാശചാരികളും, നാനാവിധ ഭീകരായുധങ്ങളുമായി പൊരുതുന്ന ആ രണ്ടു ശൂരന്മാരുടെ, ലോകപ്രളയംപോലുള്ള യുദ്ധം കണ്ടു. അപ്പോൾ പക്ഷംചേർന്നുനിന്ന എല്ലാ ദേവാസുരന്മാരും മഹായുദ്ധം നോക്കിനിന്ന് ഭക്തിയോടെ, ഹർഷംപൂണ്ടവരെപ്പോലെ, വാക്കുകൾ പറഞ്ഞു — ഒരുമിച്ചുനിന്ന അസുരന്മാർ ‘ദശഗ്രീവാ, ജയിക്കൂ’ എന്നും, ദേവന്മാർ രാമനോട് ‘അങ്ങു ജയിക്കൂ’ എന്നും വീണ്ടും വീണ്ടും പറഞ്ഞു. ഇവിടെ രാമന്റെ ക്രോധംതന്നെയാണ് പ്രകൃതിയുടെ ക്ഷോഭത്തിനു കാരണം — അവന്റെ മുഖം കണ്ടമാത്രയിൽ ഭൂമി കുലുങ്ങുന്നു. പ്രളയകാലത്തെന്നപോലെ ലോകങ്ങൾ ഇളകിമറിയുന്നു. ദേവാസുരന്മാരുടെ വെവ്വേറെയുള്ള ജയഘോഷം യുദ്ധത്തിന്റെ രണ്ടു പക്ഷങ്ങളും വ്യക്തമാക്കുന്നു; സകലലോകങ്ങളുടെയും ഭാഗ്യം ഈ യുദ്ധത്തിൽത്തന്നെ നിഹിതമാണ്. മുൻഭാഗത്ത് രാമൻ തടയപ്പെട്ടിരുന്നു; ഇവിടെ അവൻ ക്രോധം കൈക്കൊള്ളുന്നു; ആ ക്രോധംതന്നെ സ്ഥിതി മാറ്റിമറിക്കുന്നു. ചുളിഞ്ഞ പുരികവും ചുവന്ന കണ്ണുകളും ബാഹ്യലക്ഷണങ്ങളാണ്; അവന്റെ ഉള്ളിലെ ദഹനശക്തി ‘നിർദഹന്നിവ’ (ദഹിപ്പിക്കുന്നതുപോലെ) എന്നു പറഞ്ഞിരിക്കുന്നു. പർവതവും വൃക്ഷങ്ങളും സമുദ്രവും മേഘങ്ങളും എല്ലാം അവന്റെ ക്രോധത്താൽ സ്വാധീനിക്കപ്പെടുന്നു. വിശേഷിച്ചും, രാവണന്റെ ഹൃദയത്തിൽ ആദ്യമായി ഭയം പ്രവേശിക്കുന്നു. പിന്നീട് കവി പ്രേക്ഷകരുടെ കൂട്ടത്തെ വർണിക്കുന്നു — ദേവന്മാർ, ഗന്ധർവന്മാർ, നാഗങ്ങൾ, ഋഷിമാർ, ദാനവന്മാർ, ദൈത്യന്മാർ, പക്ഷികൾ. എല്ലാവരും യുദ്ധത്തിന്റെ സാക്ഷികളാണ്; എല്ലാവരും സ്വപക്ഷത്തിന്റെ ജയം ആഗ്രഹിക്കുന്നു. ‘ഭക്ത്യാ പ്രഹൃഷ്ടവത്’ (ഭക്തിയോടെ, ഹർഷംപൂണ്ടവരെപ്പോലെ) എന്ന പദത്താൽ അവരുടെ ഉത്സാഹവും നിഷ്ഠയും കാണിച്ചിരിക്കുന്നു. ‘ലോകസംവർതസംസ്ഥിതം’ (ലോകപ്രളയംപോലുള്ളത്) എന്ന വിശേഷണത്താൽ യുദ്ധം പ്രളയത്തോടു തുലനം ചെയ്യപ്പെടുന്നു; അവിടെ എല്ലാ ലോകങ്ങളും സംഹരിക്കപ്പെടുന്നു, ഇവിടെയും എല്ലാ ലോകങ്ങളുടെയും ഭാഗ്യം നിർണയിക്കപ്പെടുന്നു. അസുരന്മാരുടെയും ദേവന്മാരുടെയും ജയഘോഷം വീണ്ടും വീണ്ടും ആവർത്തിക്കുന്നു; അതുവഴി യുദ്ധത്തിന്റെ കോലാഹലം കേൾക്കുന്നതുപോലെ തോന്നുന്നു.
ഈ സമയത്ത്, രാഘവനോടുള്ള ക്രോധത്താൽ പ്രഹരിക്കാനാഗ്രഹിച്ച ദുഷ്ടാത്മാവായ രാവണൻ ഒരു മഹത്തായ ആയുധം തൊട്ടുകൊണ്ട് ശൂലം എടുത്തു. ആ ശൂലം വജ്രംപോലെ കഠിനവും മഹാനാദമുള്ളതും സകല ശത്രുക്കളെയും നശിപ്പിക്കുന്നതും പർവതശൃംഗങ്ങൾപോലുള്ള മുനകളാൽ മനസ്സിനും കണ്ണിനും ഭയം നൽകുന്നതും പുകയുന്നതുപോലെ മൂർച്ചയുള്ള അഗ്രമുള്ളതും യുഗാന്താഗ്നിക്കൂമ്പാരംപോലുള്ളതും അതിരൗദ്രവും സമീപിക്കാനാവാത്തതും കാലനുപോലും തടുക്കാനാവാത്തതും സകല ജീവികളെയും ഭയപ്പെടുത്തുന്നതും പിളർക്കുന്നതും തുളയ്ക്കുന്നതുമായിരുന്നു. അനേകം ശൂരരാക്ഷസന്മാരാൽ ചുറ്റപ്പെട്ട വീര്യവാനായ അവൻ അത്യന്തം ക്രുദ്ധനായി, ആ ശൂലം ഉയർത്തി, ചുവന്ന കണ്ണുകളോടെ, സ്വന്തം സൈന്യത്തെ ഹർഷിപ്പിച്ചുകൊണ്ട് യുദ്ധത്തിൽ ഭൈരവമായി ഗർജിച്ചു. അവന്റെ ദാരുണമായ ശബ്ദം ഭൂമിയെയും അന്തരീക്ഷത്തെയും ദിക്കുകളെയും ഉപദിക്കുകളെയും കുലുക്കി; ആ മഹാകായന്റെ നാദത്താൽ സകല ജീവികളും ഭയന്നു, സമുദ്രം ക്ഷോഭിച്ചു. മഹാവീര്യനായ രാവണൻ ആ ശൂലമെടുത്ത് അതിമഹത്തായ നാദം മുഴക്കി രാമനോടു പരുഷമായി പറഞ്ഞു: ‘രാമാ, വജ്രംപോലെ കഠിനമായ ഈ ശൂലം രോഷത്തോടെ ഞാൻ ഉയർത്തിയിരിക്കുന്നു; സഹോദരനെ സഹായിയായി കൂട്ടിയ നിന്റെ പ്രാണൻ ഇത് ഉടനെ അപഹരിക്കും. യുദ്ധത്തിൽ അഭിമാനിക്കുന്നവനേ, സൈന്യമുഖത്തിൽ കൊല്ലപ്പെട്ട ശൂരരാക്ഷസന്മാരെപ്പോലെ നിന്നെയും ഞാൻ വേഗം കൊന്നൊടുക്കും. ഇപ്പോൾ നിൽക്ക്; ഇതാ ഞാൻ ശൂലംകൊണ്ടു നിന്നെ കൊല്ലുന്നു.’ ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞ് രാക്ഷസാധിപൻ ആ ശൂലം എറിഞ്ഞു. രാവണന്റെ കൈയിൽനിന്നു വിട്ട, മിന്നൽമാലകളാൽ ചുറ്റപ്പെട്ട, എട്ടു മണികളുള്ള, മഹാനാദമുള്ള ആ ശൂലം ആകാശത്തിലെത്തി ശോഭിച്ചു. ജ്വലിക്കുന്നതും ഘോരദർശനവുമായ ആ ശൂലം കണ്ട് വീര്യവാനായ രാമൻ വില്ലു കുലച്ച് ബാണങ്ങൾ എയ്തു. ഇവിടെ ‘അതികായസ്യ’ എന്ന പദം രാവണന്റെ വിശേഷണമാണ് — മഹാകായന്റെ എന്നർഥം; സമീക്ഷിതപതിപ്പിൽ ‘അതിനാദസ്യ’ എന്നാണ് പാഠം. രാവണന്റെ വാക്കിൽ മുമ്പു കൊല്ലപ്പെട്ട രാക്ഷസരുടെ പ്രതികാരമാണ് മുഖ്യകാരണം. ശൂലത്തിന്റെ വർണന ദീർഘവും വിശേഷണബഹുലവുമാണ് — വജ്രംപോലെ കഠിനം, മഹാനാദമുള്ളത്, പർവതശൃംഗങ്ങൾപോലുള്ള മുനകളുള്ളത്, പുകയുന്നതുപോലുള്ളത്, പ്രളയാഗ്നിതുല്യം, കാലനുപോലും തടുക്കാനാവാത്തത്. ഈ വർണന രാവണന്റെ അന്തിമമഹാസ്ത്രത്തിന്റെ ഗൗരവം സ്ഥാപിക്കുന്നു. അവന്റെ നാദം മൂന്നു ലോകങ്ങളെയും കുലുക്കുന്നു; സമുദ്രംപോലും ക്ഷോഭിക്കുന്നു. രാവണന്റെ വാക്കിൽ മൂന്നു ഭാഗങ്ങളുണ്ട് — ശൂലത്തിന്റെ പ്രശംസ, സഹോദരനോടുകൂടിയ രാമന്റെ വധത്തിന്റെ പ്രഖ്യാപനം, കൊല്ലപ്പെട്ട രാക്ഷസരുടെ പ്രതികാരം. ‘തിഷ്ഠ’ (നിൽക്ക്) എന്ന വെല്ലുവിളി യോദ്ധാക്കളുടെ പരമ്പരാഗതമായ വാക്കാണ്. ശൂലത്തിന്റെ എട്ടു മണികളും മിന്നൽമാലകളും ആകാശത്തു ശോഭിക്കുന്നു; അതുവഴി അതിന്റെ ഭീകരത സൗന്ദര്യത്തോടു കലരുന്നു. അതിനെ തടുക്കാനാണ് രാമന്റെ ശരങ്ങൾ ആദ്യം പ്രയോഗിക്കപ്പെടുന്നത്; എന്നാൽ അവ വിഫലമാകും. ശ്രദ്ധിക്കേണ്ടതുണ്ട് — രാവണൻ ശൂലം ഉയർത്തുന്നത് ‘രോഷാത്’ (രോഷത്താൽ) ആണ്, വിവേകത്താലല്ല; അവന്റെ എല്ലാ കർമങ്ങളും ക്രോധത്താൽ പ്രേരിതമാണ്. രാമനും ക്രുദ്ധനാണ്, എന്നാൽ അവന്റെ ക്രോധം ധർമരക്ഷയ്ക്കാണ്; അതിനാൽ അവന്റെ പ്രവൃത്തി സംയമിതമാണ്. രാവണന്റെ ശബ്ദം സ്വന്തം സൈന്യത്തെ ഹർഷിപ്പിക്കുന്നു, എന്നാൽ എതിർപക്ഷത്തു ഭയം ജനിപ്പിക്കുന്നു — ഇങ്ങനെ കവി രണ്ടു സൈന്യങ്ങളുടെയും മനോനില ഒരേസമയം വർണിക്കുന്നു. ‘ഭ്രാതൃസഹായസ്യ’ (സഹോദരനെ സഹായിയായി കൂട്ടിയവന്റെ) എന്ന പദത്താൽ ലക്ഷ്മണന്റെ പുനർജീവനം രാവണനും അറിയാമെന്നു സൂചിപ്പിക്കുന്നു. ഈ ഭാഗത്തിലെ രണ്ടു ശ്ലോകങ്ങൾ (59–60) സമീക്ഷിതപതിപ്പിൽ ഇല്ല; അവ ശൂലത്തിന്റെ ആകാശഗമനവും രാമന്റെ ആദ്യപ്രതിവിധിയും വ്യക്തമാക്കുന്നു. രാവണന്റെ ഗർവോക്തി അവന്റെ അന്തിമമായ അഹങ്കാരമാണ്; മുന്നോട്ട് അവന്റെ ശൂലംതന്നെ പിളർക്കപ്പെടുന്നു, വാക്കു മിഥ്യയാകുകയും ചെയ്യുന്നു.
പാഞ്ഞുവരുന്ന ആ ശൂലത്തെ, ഇന്ദ്രൻ ഉയർന്നുവരുന്ന യുഗാന്താഗ്നിയെ ജലപ്രവാഹങ്ങളാൽ തടയുന്നതുപോലെ, രാഘവൻ ശരക്കൂട്ടത്താൽ തടയാൻ ശ്രമിച്ചു. എന്നാൽ രാവണന്റെ മഹാശൂലം, അഗ്നി ഈയാംപാറ്റകളെ ദഹിപ്പിക്കുന്നതുപോലെ, രാമന്റെ വില്ലിൽനിന്നു പുറപ്പെട്ട ആ ബാണങ്ങളെ ദഹിപ്പിച്ചു. ശൂലത്തിന്റെ സ്പർശത്താൽ പൊടിഞ്ഞ്, അന്തരീക്ഷത്തിൽവച്ചുതന്നെ ഭസ്മമായ സായകങ്ങളെ കണ്ട് രാഘവൻ ക്രോധം കൈക്കൊണ്ടു. പിന്നീട് അത്യന്തം ക്രുദ്ധനായ രഘുനന്ദനൻ മാതലി കൊണ്ടുവന്ന, ഇന്ദ്രനു പ്രിയപ്പെട്ട ശക്തി എടുത്തു. ബലവാനാൽ ഉയർത്തിത്തൂക്കപ്പെട്ട, മണികളുടെ നാദമുള്ള ആ ശക്തി യുഗാന്തത്തിലെ ഉൽക്കപോലെ പ്രഭയോടെ ആകാശത്തെ ജ്വലിപ്പിച്ചു. എറിയപ്പെട്ട ആ ശക്തി രാക്ഷസേന്ദ്രന്റെ ആ ശൂലത്തിൽ പതിച്ചു; ശക്തിയാൽ പിളർക്കപ്പെട്ട മഹാശൂലം പ്രഭയറ്റു നിലത്തുവീണു. പിന്നീട് രാമൻ മൂർച്ചയുള്ളതും മഹാവേഗമുള്ളതും വജ്രതുല്യവും നേരേ പായുന്നതുമായ ബാണങ്ങളാൽ ഇവന്റെ മഹാവേഗമുള്ള കുതിരകളെ പിളർത്തു. അത്യന്തം ശ്രദ്ധയോടെ രാഘവൻ മൂർച്ചയുള്ള ശരങ്ങളാൽ രാവണനെ മാറിലും, മൂന്നു ചിറകുള്ള ശരങ്ങളാൽ നെറ്റിയിലും പിളർത്തു. ശരങ്ങളാൽ എല്ലാ അവയവങ്ങളും പിളർന്ന്, ശരീരത്തിൽനിന്നു ചോരയൊഴുകുന്ന ആ രാക്ഷസേന്ദ്രൻ, (സൈന്യ)സമൂഹത്തിനു നടുവിൽ നിൽക്കുന്നവനായി, പൂത്ത അശോകവൃക്ഷംപോലെ ശോഭിച്ചു. രാമബാണങ്ങളാൽ ശരീരം അത്യധികം മുറിഞ്ഞ്, ചോരയിൽ കുതിർന്ന ശരീരത്തോടെ, നിശാചരേന്ദ്രൻ സഭാമധ്യത്തിൽ ഖേദിച്ചു; അത്യധികം ക്രോധിക്കുകയും ചെയ്തു. ഇന്ദ്രന്റെ ശക്തിതന്നെയാണ് രാവണന്റെ ശൂലത്തിനുള്ള മറുപടി — ദിവ്യസഹായം ഇവിടെ സഫലമായി. ചോരയിൽ കുളിച്ച രാവണൻ പൂത്ത അശോകംപോലെ എന്ന ഉപമ ചുവപ്പുനിറത്തിന്റെ സൗന്ദര്യവും ഭീകരതയും ഒരേസമയം കാണിക്കുന്നു. അവസാനശ്ലോകം ഉപജാതിവൃത്തത്തിലാണ്; സർഗാന്ത്യത്തിൽ അതു രാവണന്റെ ലജ്ജയും ക്രോധവും സൂചിപ്പിക്കുന്നു; അടുത്ത സർഗത്തിൽ അവന്റെ പലായനത്തിന് അതു കാരണമാകും. ശൂലത്തിന്റെ സ്പർശമാത്രത്താൽ രാമന്റെ ശരങ്ങൾ ഭസ്മമാകുന്നു — ഈ സംഭവം രാവണന്റെ ശൂലത്തിന്റെ ശക്തി തെളിയിക്കുന്നു. അപ്പോൾ മാതലി കൊണ്ടുവന്ന ഇന്ദ്രന്റെ ശക്തി രാമൻ ഓർക്കുന്നു; അതുതന്നെയാണ് ഇവിടെ ഉപയുക്തമാകുന്നത്. അതിന്റെ മണിനാദവും പ്രഭയും യുഗാന്തോൽക്കപോലെ. ശൂലം പിളർന്നതോടെ രാവണന്റെ അന്തിമാശ്രയം നശിച്ചു. പിന്നെ രാമൻ ആക്രമിക്കുന്നു — ആദ്യം കുതിരകളെ, പിന്നെ മാറിൽ, പിന്നെ നെറ്റിയിൽ. ‘ത്രിഭിഃ പത്രിഭിഃ’ (മൂന്നു ചിറകുള്ള ശരങ്ങളാൽ) എന്ന സംഖ്യയും സൂക്ഷ്മമായി പറഞ്ഞിരിക്കുന്നു. എല്ലാവരും തന്റെ ദുർദശ കാണുന്നതിനാൽ സ്വന്തം സൈന്യത്തിന്റെ നടുവിൽ അപമാനിതനെപ്പോലെ രാവണൻ ഖിന്നനാകുന്നു; ഖേദവും ക്രോധവും അവനിൽ ഒരേസമയം വർത്തിക്കുന്നു. മുമ്പ് രാവണന്റെ ശക്തിയാൽ ലക്ഷ്മണൻ വീഴ്ത്തപ്പെട്ടിരുന്നു; ഇവിടെ രാമന്റെ ശക്തിയാൽ രാവണന്റെ ശൂലം വീഴ്ത്തപ്പെടുന്നു — ഇങ്ങനെ കഥയിൽ ഒരു പ്രതിസാമ്യം കാണാം. പൂത്ത അശോകത്തിന്റെ ഉപമ വസന്തത്തെ ഓർമിപ്പിക്കുന്നു; ഇതു യുദ്ധത്തിന്റെ ഭീകരാന്തരീക്ഷത്തിലും കവിയുടെ സൗന്ദര്യദൃഷ്ടി കാണിക്കുന്നു. ‘സമാജമധ്യേ’ (സഭാമധ്യത്തിൽ) എന്ന പദം രാവണന്റെ അപമാനം എല്ലാവരുടെയും മുമ്പിൽവച്ചാണ് നടന്നതെന്നു സൂചിപ്പിക്കുന്നു.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये युद्धकाण्डे द्व्यधिकशततमः सर्गः॥ १०२॥