സർഗ്ഗം
രാമവിലാപവും ലക്ഷ്മണസഞ്ജീവനവും
ശക്തിയേറ്റ ലക്ഷ്മണനെ കണ്ടുള്ള രാമന്റെ വിലാപം, സുഷേണന്റെ ആശ്വാസവചനം, ഹനുമാൻ ഔഷധപർവതശിഖരം കൊണ്ടുവരുന്നത്, സുഷേണൻ നൽകിയ നസ്യത്താൽ ലക്ഷ്മണന്റെ ഉത്ഥാനം, പ്രതിജ്ഞ പാലിക്കാൻ രാമനോടുള്ള ലക്ഷ്മണന്റെ പ്രേരണ
ബലവാനായ രാവണന്റെ ശക്തിയാൽ യുദ്ധത്തിൽ വീഴ്ത്തപ്പെട്ട, ചോരപ്രവാഹത്തിൽ കുളിച്ച ശൂരനായ ലക്ഷ്മണനെ കണ്ട്, ദുരാത്മാവായ രാവണനോടു തുമുലയുദ്ധം ചെയ്തുകൊണ്ടും ബാണക്കൂട്ടങ്ങൾ വിട്ടുകൊണ്ടുംതന്നെ രാമൻ സുഷേണനോട് ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞു: ‘ഈ വീരനായ ലക്ഷ്മണൻ രാവണന്റെ വീര്യത്താൽ നിലത്തുവീണ് സർപ്പത്തെപ്പോലെ പിടയുന്നു; എന്റെ ശോകത്തെ ഉണർത്തുന്നു. എന്റെ പ്രാണനെക്കാളും പ്രിയപ്പെട്ട, ചോരയിൽ കുതിർന്ന ഈ വീരനെ കണ്ടുകൊണ്ടിരിക്കെ, മനസ്സു കലങ്ങിയ എനിക്കു യുദ്ധം ചെയ്യാൻ എന്തു ശക്തി? യുദ്ധത്തിൽ അഭിമാനമുള്ളവനും ശുഭലക്ഷണനുമായ എന്റെ ഈ സഹോദരൻ മരിച്ചുപോയെങ്കിൽ, എനിക്കു പ്രാണനെക്കൊണ്ടോ സുഖംകൊണ്ടോ എന്തു പ്രയോജനം? എന്റെ വീര്യം ലജ്ജിക്കുന്നതുപോലെ, വില്ല് കൈയിൽനിന്നു വഴുതുന്നതുപോലെ; സായകങ്ങൾ തളരുന്നു, കാഴ്ച കണ്ണീരിനു വശംവദമായി. സ്വപ്നത്തിൽ ഓടാൻ ശ്രമിക്കുന്ന മനുഷ്യരുടേതുപോലെ എന്റെ അവയവങ്ങൾ തളരുന്നു; എന്റെ തീവ്രമായ ചിന്ത വർധിക്കുന്നു, മരിക്കാനുള്ള ആഗ്രഹവും ഉണ്ടാകുന്നു. ദുരാത്മാവായ രാവണനാൽ വീഴ്ത്തപ്പെട്ട്, ദുഃഖാർത്തനായി, മർമത്തിൽ കഠിനമായി പ്രഹരമേറ്റ് ഞരങ്ങുന്ന സഹോദരനെ കണ്ട് എന്റെ അവസ്ഥ ഇങ്ങനെയാണ്.’ രാമൻ യുദ്ധം ഉപേക്ഷിക്കുന്നില്ല — ‘ബാണക്കൂട്ടങ്ങൾ വിട്ടുകൊണ്ടുതന്നെ’ — എന്നാൽ അവന്റെ മനസ്സു സഹോദരനിലാണ്. സുഷേണൻ വാനരസൈന്യത്തിന്റെ വൈദ്യനാണ്; അതിനാൽ രാമൻ അവനെത്തന്നെ സംബോധന ചെയ്യുന്നു. ഈ ഭാഗത്ത് രാമന്റെ ശരീരത്തിന്റെയും മനസ്സിന്റെയും എല്ലാ അംഗങ്ങളും തളർന്നതായി വർണിക്കുന്നു — വീര്യം, വില്ല്, സായകങ്ങൾ, കാഴ്ച, അവയവങ്ങൾ, ചിന്ത — ഇങ്ങനെ ശോകത്തിന്റെ സർവവ്യാപിത്വം കാണിച്ചിരിക്കുന്നു. ‘സ്വപ്നയാനേ നൃണാമിവ’ (സ്വപ്നത്തിൽ ഓടാൻ ശ്രമിക്കുന്ന മനുഷ്യരുടേതുപോലെ) എന്ന ഉപമ വിശിഷ്ടമാണ് — സ്വപ്നത്തിൽ ഓടാൻ ആഗ്രഹിച്ചിട്ടും മനുഷ്യനു നീങ്ങാനാവാത്തതുപോലെ, കാലുകൾ തളരുന്നതുപോലെ, രാമന്റെ അവയവങ്ങൾ. ‘സർപ്പവത് ചേഷ്ടതേ’ (സർപ്പത്തെപ്പോലെ പിടയുന്നു) എന്നതു വേദനകൊണ്ട് ലക്ഷ്മണൻ ഉരുളുന്നതിന്റെ ചിത്രമാണ്. ‘വിഷ്ടനന്തം’ (ഞരങ്ങുന്നവനെ) എന്ന പദത്താൽ ലക്ഷ്മണന്റെ മന്ദമായ ആർത്തസ്വരം കേൾക്കാം — അവൻ ഇപ്പോഴും ജീവിച്ചിരിക്കുന്നു എന്നു വായനക്കാരനു മാത്രമേ അറിയൂ. ‘പ്രാണനെക്കാളും പ്രിയപ്പെട്ടവൻ’ എന്ന വാക്ക് രാമലക്ഷ്മണന്മാരുടെ സ്നേഹത്തിന്റെ സാരമാണ് — ഈ സഹോദരൻ രാമന് സ്വന്തം പ്രാണനെക്കാൾ വലുതാണ്. ഏഴാമത്തെയും എട്ടാമത്തെയും അർധങ്ങൾ വൾഗേറ്റിൽ മാത്രമുള്ളവയാണ്. ഒന്നാം ശ്ലോകവും വൾഗേറ്റിൽ മാത്രമുള്ളതാണ് — മുൻസർഗാന്ത്യം ഓർമിപ്പിച്ചുകൊണ്ടുള്ള സർഗാരംഭം.
പുറത്തു സഞ്ചരിക്കുന്ന തന്റെ പ്രിയപ്രാണനെപ്പോലുള്ള സഹോദരനെ കണ്ട് രാഘവൻ മഹാദുഃഖത്തിലാണ്ട് ധ്യാനത്തിലും ശോകത്തിലും മുഴുകി. യുദ്ധഭൂമിയിലെ പൊടിയിൽ വീണുകിടക്കുന്ന സഹോദരൻ ലക്ഷ്മണനെ കണ്ട് പരമവിഷാദത്തിലാണ്ട്, ഇന്ദ്രിയങ്ങൾ കലങ്ങിയ അവൻ വിലപിച്ചു: ‘ശൂരാ, വിജയംപോലും എനിക്കു പ്രിയമായിത്തോന്നുന്നില്ല; കാണാൻ കഴിയാത്ത ചന്ദ്രൻ എന്തു സന്തോഷം നൽകും? ഈ ലക്ഷ്മണൻ യുദ്ധമുഖത്തിൽ വീണുകിടക്കുമ്പോൾ എനിക്കു യുദ്ധംകൊണ്ടെന്ത്, പ്രാണൻകൊണ്ടെന്ത്? യുദ്ധം ചെയ്യേണ്ട കാര്യമില്ല. മഹാദ്യുതിയായ ഇവൻ കാട്ടിലേക്കു പോകുന്ന എന്നെ പിന്തുടർന്നതുപോലെതന്നെ ഞാനും ഇവനെ യമലോകത്തേക്കു പിന്തുടരും. ഇഷ്ടബന്ധുവും എന്നും എന്നെ അനുസരിച്ചവനുമായ ഇവൻ കപടയുദ്ധം ചെയ്യുന്ന രാക്ഷസരാൽ ഈ അവസ്ഥയിലാക്കപ്പെട്ടു. ഓരോ ദേശത്തും ഭാര്യമാരുണ്ട്, ഓരോ ദേശത്തും ബന്ധുക്കളുണ്ട്; എന്നാൽ സഹോദരനെ ലഭിക്കുന്ന ഒരു ദേശം ഞാൻ കാണുന്നില്ല. ദുർധർഷാ, ലക്ഷ്മണനില്ലാതെ എനിക്കു രാജ്യംകൊണ്ട് എന്ത്? പുത്രവത്സലയായ അമ്മ സുമിത്രയോടു ഞാൻ എങ്ങനെ പറയും? സുമിത്ര നൽകുന്ന ശകാരം സഹിക്കാൻ എനിക്കാവില്ല. അമ്മ കൗസല്യയോടു ഞാൻ എന്തു പറയും, കൈകേയിയോട് എന്തു പറയും? മഹാബലനായ ഭരതനോടും ശത്രുഘ്നനോടും ഞാൻ എന്തു പറയും — അവനോടൊപ്പം കാട്ടിലേക്കു പോയവൻ അവനില്ലാതെ എങ്ങനെ മടങ്ങിവന്നു എന്ന്? ബന്ധുക്കളുടെ നിന്ദയെക്കാൾ ഇവിടെത്തന്നെ മരിക്കുന്നതാണ് ശ്രേയസ്കരം. മുൻജന്മത്തിൽ ഞാൻ എന്തു ദുഷ്കർമം ചെയ്തു, എന്റെ ധാർമികനായ സഹോദരൻ എന്റെ മുമ്പിൽ നിൽക്കെ കൊല്ലപ്പെടാൻ? ഹാ സഹോദരാ, മനുഷ്യശ്രേഷ്ഠാ, ശൂരന്മാരിൽ പ്രമുഖാ, പ്രഭോ, എന്നെ ഒറ്റയ്ക്കാക്കി നീ എന്തിനു പരലോകത്തേക്കു പോകുന്നു? വിലപിക്കുന്ന എന്നോടു നീ എന്തിനു മിണ്ടാതിരിക്കുന്നു? എഴുന്നേൽക്കൂ, നോക്കൂ, എന്തിനു കിടക്കുന്നു? ദീനനായ എന്നെ കണ്ണുതുറന്നു നോക്കൂ. മഹാബാഹോ, പർവതങ്ങളിലും കാടുകളിലും ശോകാർത്തനും ബുദ്ധികലങ്ങിയവനും വിഷണ്ണനുമായ എന്നെ ആശ്വസിപ്പിച്ചിരുന്നതു നീ മാത്രമായിരുന്നു.’ രാമായണത്തിലെ ഏറ്റവും കരുണമായ സന്ദർഭങ്ങളിലൊന്നാണ് ഈ വിലാപം. ‘അചക്ഷുർവിഷയഃ ചന്ദ്രഃ’ (കാണാൻ കഴിയാത്ത ചന്ദ്രൻ) എന്ന ഉപമ — കണ്ണിൽപ്പെടാത്ത ചന്ദ്രൻ എങ്ങനെ സന്തോഷം നൽകും? അതുപോലെ ലക്ഷ്മണനില്ലാതെ വിജയവും അർഥശൂന്യമാണ്. ‘ദേശേ ദേശേ കലത്രാണി’ (ഓരോ ദേശത്തും ഭാര്യമാർ) എന്നതു പ്രസിദ്ധമായ ശ്ലോകമാണ് — ഭാര്യയും ബന്ധുക്കളും മറ്റു ദേശങ്ങളിലും ലഭിക്കും, എന്നാൽ സഹോദരൻ ലഭിക്കില്ല; ഇവിടെ രാമൻ സീതയ്ക്കും മുകളിൽ സഹോദരനെ സ്ഥാപിക്കുന്നു; ഇത് അവന്റെ ക്ഷണികമായ ശോകത്തിന്റെ അതിരുകടക്കൽ സൂചിപ്പിക്കുന്നു. രാമന്റെ ചിന്ത അമ്മമാരെക്കുറിച്ചുമുണ്ട് — സുമിത്രയുടെ ശകാരം, കൗസല്യയുടെയും കൈകേയിയുടെയും ചോദ്യങ്ങൾ, ഭരതശത്രുഘ്നന്മാരുടെ അന്വേഷണം — ഇതു കുടുംബത്തോടുള്ള അവന്റെ ഉത്തരവാദിത്തബോധമാണ്. ‘മുൻജന്മത്തിലെ ദുഷ്കർമം’ എന്ന കർമസിദ്ധാന്തത്തിന്റെ ഓർമ ഭാരതീയന്റെ ശോകത്തിലെ സ്വാഭാവികപ്രതികരണമാണ്. വനവാസകാലത്ത് ലക്ഷ്മണനായിരുന്നു രാമന്റെ ആശ്വാസം — സീതാപഹരണത്തിനുശേഷം പർവതങ്ങളിലും കാടുകളിലും അലഞ്ഞ രാമനെ അവൻതന്നെയാണ് സാന്ത്വനിപ്പിച്ചത്; ഇപ്പോൾ അവൻതന്നെ മൗനത്തിലാണ്. ഒമ്പതുമുതൽ ഇരുപത്തിമൂന്നുവരെയുള്ള മിക്കവാറും എല്ലാ അർധങ്ങളും (9.1–2, 11–23) സമീക്ഷിതപതിപ്പിൽ ഇല്ല; ഈ ദീർഘവിലാപം ഗീതാപ്രസ്സ് പാഠത്തിന്റെ വിശേഷമാണ്. വിലാപത്തിന്റെ ആരംഭം ‘പ്രിയം പ്രാണം ബഹിശ്ചരം’ (പുറത്തു സഞ്ചരിക്കുന്ന പ്രിയപ്രാണൻ) എന്ന ഉപമയോടെയാണ് — ലക്ഷ്മണൻ രാമന്റെ ശരീരത്തിനു പുറത്തു സഞ്ചരിക്കുന്ന പ്രാണൻതന്നെ; അവന്റെ നാശം രാമന്റെ സ്വന്തം മരണംപോലെ. ‘യഥൈവ മാം വനം യാന്തം അനുയാതി’ (കാട്ടിലേക്കു പോകുന്ന എന്നെ പിന്തുടർന്നതുപോലെ) എന്ന വാക്കിലൂടെ വനവാസാരംഭത്തിന്റെ ഓർമ ഉണരുന്നു — അയോധ്യയിൽ ലക്ഷ്മണൻ സ്വമനസ്സാലെ രാമനെ പിന്തുടർന്നു; ഇപ്പോൾ രാമൻ അവനെ പിന്തുടരാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നു; ഇങ്ങനെ സ്നേഹത്തിന്റെ പ്രതിദാനം. ‘തം ദേശം ന പശ്യാമി’ (ആ ദേശം ഞാൻ കാണുന്നില്ല) എന്ന വാക്ക് വാല്മീകിയുടെ ഏറ്റവും പ്രസിദ്ധമായ സൂക്തങ്ങളിലൊന്നാണ്. ‘കൂടയോധിഭിഃ’ (കപടയുദ്ധം ചെയ്യുന്നവരാൽ) എന്ന പദത്താൽ രാമൻ രാക്ഷസരുടെ കപടയുദ്ധത്തെ നിന്ദിക്കുന്നു. ‘ഇഹൈവ മരണം ശ്രേയഃ’ (ഇവിടെത്തന്നെ മരിക്കുന്നതാണ് ശ്രേയസ്കരം) എന്നതു ക്ഷത്രിയന്റെ അഭിമാനബോധമാണ് — അപകീർത്തിയെക്കാൾ മരണമാണ് ഉത്തമം. ‘ഉത്തിഷ്ഠ പശ്യ’ (എഴുന്നേൽക്കൂ, നോക്കൂ) എന്ന വിളി മരിച്ചവനെപ്പോലെ കിടക്കുന്നവനോടാണെങ്കിലും ജീവിച്ചിരിക്കുന്നവനോടെന്നപോലെയാണ് — അവന്റെ മരണം അംഗീകരിക്കാൻ രാമന്റെ മനസ്സിനു കഴിയുന്നില്ല.
ശോകത്താൽ ഇന്ദ്രിയങ്ങൾ കലങ്ങി ഇങ്ങനെ പറയുന്ന രാമനെ ആശ്വസിപ്പിച്ചുകൊണ്ട് സുഷേണൻ ഈ ഉത്തമവാക്കു പറഞ്ഞു: ‘നരശാർദൂലാ, തളർച്ച ഉണ്ടാക്കുന്ന ഈ ബുദ്ധിയും, യുദ്ധമുഖത്തിൽ ബാണങ്ങൾക്കു തുല്യമായ, ശോകം ജനിപ്പിക്കുന്ന ഈ ചിന്തയും ഉപേക്ഷിക്കൂ. ലക്ഷ്മീവർധനനായ ലക്ഷ്മണൻ മരിച്ചിട്ടില്ല. ഇവന്റെ മുഖം വികൃതമായിട്ടില്ല, കറുത്തുപോയിട്ടുമില്ല; ഇവന്റെ മുഖം നല്ല പ്രഭയുള്ളതും പ്രസന്നവുമാണെന്നു നോക്കൂ. ഇവന്റെ കൈത്തലങ്ങൾ താമരയിതൾപോലെ, കണ്ണുകൾ നന്നായി തെളിഞ്ഞവ; പ്രജാപതേ, പ്രാണൻ പോയവരുടെ രൂപം ഇങ്ങനെ കാണപ്പെടുന്നില്ല. ശത്രുക്കളെ അടക്കുന്ന വീരാ, വിഷാദിക്കരുത്; ഇവൻ ജീവനുള്ളവനാണ്. നിലത്തു മയങ്ങിക്കിടക്കുന്ന, അവയവങ്ങൾ തളർന്ന ഇവന്റെ, വീണ്ടും വീണ്ടും മിടിക്കുന്നതും ശ്വാസത്തോടുകൂടിയതുമായ ഈ ഹൃദയം അതു വിളിച്ചോതുന്നു.’ ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞ് മഹാപ്രാജ്ഞനായ സുഷേണൻ രാഘവനോടു സംസാരിച്ചു. സുഷേണന്റെ വാക്ക് ഒരു വൈദ്യന്റെ പരിശോധനപോലെ ക്രമബദ്ധമാണ് — ആദ്യം മുഖത്തിന്റെ നിറം, പിന്നെ കൈത്തലങ്ങൾ, പിന്നെ കണ്ണുകൾ, ഒടുവിൽ ഹൃദയമിടിപ്പും ശ്വാസവും. മരിച്ചവന്റെ മുഖം വികൃതവും കറുത്തതുമാകും, കൈത്തലങ്ങൾ വിളറിയതും; ലക്ഷ്മണനിലാകട്ടെ അവയെല്ലാം ജീവലക്ഷണങ്ങളാണ്. ‘ബാണൈഃ തുല്യാം’ (ബാണങ്ങൾക്കു തുല്യമായ) എന്ന ഉപമ — ശോകവും യുദ്ധത്തിൽ ബാണംപോലെ മാരകമാണ്, യോദ്ധാവിനെ തളർത്തുന്നു; അതിനാൽ അതും ഉപേക്ഷിക്കേണ്ടതാണ്. ‘ലക്ഷ്മിവർധനഃ’ (ലക്ഷ്മീവർധനൻ) എന്ന വിശേഷണം — അച്ചടിയിൽ ഹ്രസ്വമായ ഇകാരത്തോടെ — ലക്ഷ്മണന്റെ പേരുമായി ഒരു ശ്ലേഷംപോലെ ചേരുന്നു. ‘പ്രസുപ്തസ്യ’ (മയങ്ങിക്കിടക്കുന്നവന്റെ) എന്ന പദമാണ് സുഷേണന്റെ രോഗനിർണയം — ലക്ഷ്മണൻ മരിച്ചിട്ടില്ല, മോഹാലസ്യത്താൽ ഉറങ്ങുന്നതുപോലെയാണ്. സുഷേണന്റെ ‘വിശാം പതേ’ (പ്രജാപതേ) എന്ന സംബോധന രാമനെ രാജധർമം ഓർമിപ്പിക്കുന്നു. 24.2, 25.1 എന്നിവ വൾഗേറ്റിൽ മാത്രമുള്ളവയാണ്; ശേഷിച്ച അർധങ്ങൾ സമീക്ഷിതപാഠത്തിലെ പാഠഭേദങ്ങളോടെ ഉള്ളവയാണ്.
സുഷേണൻ അടുത്തുനിന്ന മഹാകപിയായ ഹനുമാനോട് ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞു: ‘സൗമ്യാ, ഇവിടെനിന്നു വേഗം മഹോദയപർവതത്തിലേക്കു പോകൂ — വീരാ, മുമ്പു ജാംബവാൻ നിനക്കു പറഞ്ഞുതന്ന പർവതം; അതിന്റെ തെക്കേ ശിഖരത്തിൽ വളരുന്ന മഹൗഷധി ഇവിടെ കൊണ്ടുവരൂ — വിശല്യകരണി എന്ന പേരുള്ളതും, സാവർണ്യകരണിയും, സഞ്ജീവകരണിയും, സന്ധാനിയും എന്ന മഹൗഷധികൾ — വീരനായ ലക്ഷ്മണനെ ജീവിപ്പിക്കാനായി നീ കൊണ്ടുവരൂ.’ ഇങ്ങനെ പറയപ്പെട്ട ഹനുമാൻ ഔഷധപർവതത്തിൽ ചെന്ന്, ശ്രീമാനായ അവൻ ആ മഹൗഷധികളെ തിരിച്ചറിയാനാവാതെ ചിന്തയിലാണ്ടു. അമിതൗജസ്സായ മാരുതിക്ക് ഒരു ബുദ്ധി തോന്നി: ‘ഈ പർവതശിഖരംതന്നെ എടുത്തുകൊണ്ടു ഞാൻ പോകും. സുഖം നൽകുന്ന ആ ഔഷധി ഈ ശിഖരത്തിൽത്തന്നെ വളരുന്നുണ്ടെന്ന് ഊഹംകൊണ്ടു ഞാൻ മനസ്സിലാക്കുന്നു, കാരണം സുഷേണൻ അങ്ങനെയാണ് പറഞ്ഞത്. വിശല്യകരണി എടുക്കാതെ ഞാൻ പോയാൽ, സമയം വൈകുന്നതുകൊണ്ടു ദോഷമുണ്ടാകും, വലിയ ആപത്തുമുണ്ടാകും.’ ഇങ്ങനെ ചിന്തിച്ച് മഹാബലനായ ഹനുമാൻ വേഗം ചെന്ന് ആ പർവതശ്രേഷ്ഠനെ സമീപിച്ച്, പർവതത്തിന്റെ ശിഖരം മൂന്നുവട്ടം കുലുക്കി, പൂത്തുനിൽക്കുന്ന നാനാവൃക്ഷക്കൂട്ടങ്ങളോടുകൂടിയ അതിനെ പിഴുതെടുത്ത്, ആ വാനരശാർദൂലൻ കൈകളിൽ എടുത്ത് സന്തുലിതമായി ഉയർത്തിപ്പിടിച്ചു. നാല് ഔഷധികൾ നാലുവിധ പ്രവൃത്തികൾ ചെയ്യുന്നു — വിശല്യകരണി ശരീരത്തിൽ തറച്ച ശല്യങ്ങൾ (അമ്പുമുനകൾ) പുറത്തെടുക്കുന്നു, സാവർണ്യകരണി മുറിവിന്റെ ത്വക്കിനെ പഴയ നിറത്തിലാക്കുന്നു, സഞ്ജീവകരണി മോഹാലസ്യം നീക്കി ബോധം നൽകുന്നു, സന്ധാനി ഒടിഞ്ഞ അസ്ഥികൾ കൂട്ടിച്ചേർക്കുന്നു; അച്ചടിയിലെ അടിക്കുറിപ്പുകളും ഇങ്ങനെതന്നെ വിശദീകരിക്കുന്നു. ‘പൂർവം ജാംബവതാ കഥിതഃ’ (മുമ്പു ജാംബവാൻ പറഞ്ഞുതന്ന) എന്ന പദത്താൽ ഒരു മുൻസന്ദർഭം ഓർമിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു — ഇന്ദ്രജിത്ത് ബ്രഹ്മാസ്ത്രത്താൽ വാനരസൈന്യത്തെ വീഴ്ത്തിയപ്പോൾ ജാംബവാൻ ഹനുമാനെ ഔഷധപർവതത്തിലേക്ക് അയച്ചു. ഹനുമാന്റെ ബുദ്ധി പ്രായോഗികമാണ് — ഔഷധികൾ തിരിച്ചറിയാതെയുള്ള താമസം അപകടകരമാണ്, അതിനാൽ ശിഖരം മുഴുവൻ കൊണ്ടുവരാൻ നിശ്ചയിക്കുന്നു. ‘കാലാത്യയേന ദോഷഃ’ (സമയം വൈകുന്നതുകൊണ്ടുള്ള ദോഷം) എന്നതു വൈദ്യശാസ്ത്രത്തിന്റെ തത്ത്വമാണ് — ചികിത്സയുടെ സമയം അമൂല്യമാണ്. ‘ത്രിഃ പ്രകമ്പ്യ’ (മൂന്നുവട്ടം കുലുക്കി) എന്ന പദം ശിഖരത്തിന്റെ ദൃഢതയും ഹനുമാന്റെ ബലവും സൂചിപ്പിക്കുന്നു. മുപ്പത്തിമൂന്നാം ശ്ലോകം മൂന്ന് അർധങ്ങളിലാണ്. സുഷേണൻ പർവതത്തിന്റെ പേര് ‘മഹോദയം’ എന്നു പറയുന്നു; ഹനുമാൻ മുമ്പു കണ്ടിട്ടുള്ളതിനാൽ വഴി വിശദീകരിക്കുന്നില്ല. ‘ഫുല്ലനാനാതരുഗണം’ (പൂത്തുനിൽക്കുന്ന നാനാവൃക്ഷക്കൂട്ടങ്ങളോടുകൂടിയത്) എന്നതു ശിഖരത്തിന്റെ വർണനയാണ് — പൂത്ത നാനാവൃക്ഷങ്ങളാൽ മൂടപ്പെട്ടത്; ഔഷധികളും അവിടെത്തന്നെയുണ്ടെന്നു സൂചിപ്പിക്കുന്നു. ‘നഭസ്തലാത്’ (ആകാശത്തിലേക്ക്) എന്ന ഉയർന്നുപറക്കൽ ഹനുമാന്റെ ആകാശഗമനശക്തി ഓർമിപ്പിക്കുന്നു; അതു സമുദ്രലംഘനത്തിലാണ് ആദ്യം കണ്ടത്. ഹനുമാൻ ശിഖരം കൈകളിൽ ‘സമതോലയത്’ — ഭാരം പരിശോധിച്ച്, സന്തുലിതമാക്കി, പറന്നുയരാൻ സജ്ജനായി.
ജലം നിറഞ്ഞ നീലമേഘംപോലുള്ള ആ പർവതശിഖരവും എടുത്തുകൊണ്ട് ഹനുമാൻ ആകാശത്തിലേക്കു പറന്നുയർന്നു. മഹാവേഗനായ അവൻ തിരിച്ചെത്തി, പർവതശിഖരം താഴെവച്ച്, അൽപം വിശ്രമിച്ചശേഷം സുഷേണനോട് ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞു: ‘വാനരശ്രേഷ്ഠാ, ആ ഔഷധികൾ എനിക്കു തിരിച്ചറിയാനായില്ല; അതിനാൽ ആ പർവതത്തിന്റെ ഈ ശിഖരം മുഴുവനായി ഞാൻ കൊണ്ടുവന്നിരിക്കുന്നു.’ ഇങ്ങനെ പറയുന്ന പവനപുത്രനെ പ്രശംസിച്ച് വാനരശ്രേഷ്ഠനായ സുഷേണൻ ഔഷധികൾ പറിച്ചെടുത്തു. ദേവന്മാർക്കുപോലും അതിദുഷ്കരമായ ഹനുമാന്റെ കർമം കണ്ട് എല്ലാ വാനരശ്രേഷ്ഠന്മാരും വിസ്മയിച്ചു. പിന്നീട് അതിമഹാദ്യുതിയായ വാനരോത്തമൻ സുഷേണൻ ആ ഔഷധി ചതച്ചുപൊടിച്ച് ലക്ഷ്മണന്റെ മൂക്കിൽ നൽകി. ശല്യങ്ങൾ തറച്ചിരുന്ന, ശത്രുവീരന്മാരെ കൊല്ലുന്ന ലക്ഷ്മണൻ അതു മണത്ത്, ശല്യമില്ലാത്തവനും വേദനയില്ലാത്തവനുമായി വേഗം നിലത്തുനിന്ന് എഴുന്നേറ്റു. ‘നീലമിവ ജീമൂതം’ (നീലമേഘംപോലെ) എന്ന ഉപമ — വൃക്ഷങ്ങളാൽ മൂടപ്പെട്ട ഇരുണ്ട ശിഖരം ജലം നിറഞ്ഞ മേഘംപോലെ ആകാശത്തിലൂടെ ഒഴുകുന്നു. ഹനുമാന്റെ വിനയം ശ്രദ്ധേയമാണ് — ‘ഔഷധീർനാവഗച്ഛാമി’ (ഔഷധികൾ എനിക്കു തിരിച്ചറിയാനായില്ല) എന്ന് അവൻ തന്റെ അജ്ഞത സങ്കോചമില്ലാതെ സമ്മതിക്കുന്നു; ഇതു മഹാനായ സേവകന്റെ ഗുണമാണ്. സുഷേണന്റെ ചികിത്സ നസ്യംകൊണ്ടാണ് — ഔഷധിയുടെ പൊടി മൂക്കിലൂടെ മണപ്പിക്കുന്നു; ആയുർവേദത്തിൽ ശിരോരോഗങ്ങൾക്കും മോഹാലസ്യത്തിനും നസ്യം പ്രസിദ്ധമായ ചികിത്സയാണ്. ‘വിശല്യഃ വിരുജഃ’ (ശല്യമില്ലാത്തവനും വേദനയില്ലാത്തവനും) എന്ന രണ്ടു പദങ്ങൾ ഔഷധിയുടെ രണ്ടു ഫലങ്ങളാണ് — ശല്യങ്ങൾ പുറത്തെടുക്കലും വേദന ശമിക്കലും. വാനരന്മാരുടെ വിസ്മയം (43) വൾഗേറ്റിൽ മാത്രമുള്ളതാണ്; ‘ദേവന്മാർക്കുപോലും ദുഷ്കരം’ എന്നതു ഹനുമാന്റെ കർമത്തിന്റെ അലൗകികത സൂചിപ്പിക്കുന്നു. ഈ സന്ദർഭത്തിൽ അച്ചടിയിൽ ‘ഹനൂമാൻ’, ‘ഹനുമാൻ’, ‘ഹനുമത്’ എന്നിങ്ങനെ രണ്ടുവിധം രൂപങ്ങളും കാണുന്നു; അവ അതേപടി നിലനിർത്തിയിരിക്കുന്നു. സുഷേണൻ ഔഷധികൾ ‘ഉത്പാട്യ’ (പറിച്ചെടുത്ത്) എടുക്കുന്നു — അവൻ വൈദ്യനാണ്; അതിനാൽ ശിഖരത്തിലെ ഉചിതമായ ഔഷധികൾ അവൻതന്നെ തിരിച്ചറിയുന്നു; ഹനുമാന്റെ ബലവും സുഷേണന്റെ ജ്ഞാനവും ഒന്നിച്ചുചേർന്ന് ലക്ഷ്മണന്റെ ജീവൻ രക്ഷിക്കുന്നു. ‘നസ്തഃ’ എന്നാൽ മൂക്കിലൂടെ.
നിലത്തുനിന്ന് എഴുന്നേറ്റ ആ ലക്ഷ്മണനെ കണ്ട് അത്യന്തം സന്തുഷ്ടരായ വാനരന്മാർ ‘സാധു, സാധു’ എന്നു പറഞ്ഞ് ലക്ഷ്മണനെ ആദരിച്ചു. ശത്രുവീരന്മാരെ കൊല്ലുന്ന രാമൻ ‘വരൂ, വരൂ’ എന്നു ലക്ഷ്മണനോടു പറഞ്ഞു; കണ്ണീർ നിറഞ്ഞ കണ്ണുകളോടെ മുറുകെ ആലിംഗനം ചെയ്ത് മാറോടണച്ചു. പിന്നീട് രാഘവൻ സൗമിത്രിയെ ആലിംഗനം ചെയ്തുകൊണ്ടു പറഞ്ഞു: ‘വീരാ, ഭാഗ്യവശാൽ മരണത്തിൽനിന്നു തിരിച്ചുവന്ന നിന്നെ ഞാൻ കാണുന്നു. എനിക്കു ജീവിതംകൊണ്ടോ സീതയെക്കൊണ്ടോ ജയംകൊണ്ടോ ഒരു പ്രയോജനവുമില്ല; നീ മരിച്ചുപോയാൽ എന്റെ ജീവിതംകൊണ്ട് എന്തു പ്രയോജനം?’ ഇങ്ങനെ പറയുന്ന മഹാത്മാവായ രാഘവന്റെ വാക്കു കേട്ട് ഖിന്നനായ ലക്ഷ്മണൻ തളർന്ന സ്വരത്തിൽ ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞു. ‘ഏഹി ഏഹി’ (വരൂ, വരൂ) എന്ന ആവർത്തനം രാമന്റെ ആകാംക്ഷയും ഹർഷവും ഒരേസമയം വ്യഞ്ജിപ്പിക്കുന്നു. കണ്ണീർ ഇപ്പോൾ ശോകത്തിന്റേതല്ല, ആനന്ദത്തിന്റേതാണ്. ‘മരണാത് പുനരാഗതം’ (മരണത്തിൽനിന്നു തിരിച്ചുവന്നവൻ) എന്ന വാക്ക് ലക്ഷ്മണന്റെ പുനർജന്മംപോലെ വർണിക്കുന്നു. രാമന്റെ വാക്കിൽ സീതപോലും ലക്ഷ്മണനെക്കാൾ താഴെയാണ് — ‘സീതയെക്കൊണ്ടോ ജയംകൊണ്ടോ’ പ്രയോജനമില്ല; ഇതു സഹോദരസ്നേഹത്തിന്റെ അതിശയോക്തിയാണ്. എന്നാൽ ലക്ഷ്മണൻ ‘ഖിന്നൻ’ — സഹോദരന്റെ സ്നേഹത്താൽ അവൻ പ്രസന്നനാകുന്നില്ല, മറിച്ച് അവന്റെ വാക്കുകളാൽ വ്യഥിതനാകുന്നു, കാരണം രാമൻ തന്റെ പ്രതിജ്ഞ മറന്നതുപോലെ സംസാരിക്കുന്നു. ‘ശിഥിലയാ വാചാ’ (തളർന്ന സ്വരത്തിൽ) എന്ന പദത്താൽ ലക്ഷ്മണന്റെ ദൗർബല്യം സൂചിപ്പിക്കുന്നു — അവൻ ഇപ്പോൾ മോഹാലസ്യത്തിൽനിന്ന് എഴുന്നേറ്റതേയുള്ളൂ; എങ്കിലും അവന്റെ മനസ്സു കർത്തവ്യത്തിൽത്തന്നെ. ഈ വിരോധം — ദുർബലനായ ലക്ഷ്മണൻ ദൃഢമായ വാക്കു പറയുന്നു — അടുത്ത ഭാഗത്തിന്റെ ശക്തിയാണ്.
ലക്ഷ്മണൻ പറഞ്ഞു: ‘സത്യപരാക്രമാ, മുമ്പ് ആ പ്രതിജ്ഞ ചെയ്തശേഷം, നിസ്സാരനും സത്ത്വമില്ലാത്തവനുമായ ഒരാളെപ്പോലെ ഇങ്ങനെ സംസാരിക്കുന്നത് അങ്ങേക്കു ചേർന്നതല്ല. സത്യവാദികൾ പ്രതിജ്ഞയെ വ്യർഥമാക്കുന്നില്ലല്ലോ; പ്രതിജ്ഞാപാലനമാണ് മഹത്ത്വത്തിന്റെ ലക്ഷണം. അനഘാ, എന്നെച്ചൊല്ലി അങ്ങു നിരാശനാകേണ്ടതില്ല; ഇന്നു രാവണവധത്താൽ പ്രതിജ്ഞ പാലിക്കൂ. ഗർജിക്കുന്ന, മൂർച്ചയുള്ള ദംഷ്ട്രകളുള്ള സിംഹത്തിന്റെ മുമ്പിൽ ചെന്ന മഹാഗജംപോലെ, അങ്ങയുടെ ബാണപഥത്തിലെത്തിയ ശത്രു ജീവനോടെ പോകില്ല. ദിവസത്തിന്റെ കർമം പൂർത്തിയാക്കിയ ഈ സൂര്യൻ അസ്തമിക്കുന്നതിനുമുമ്പ് ഈ ദുരാത്മാവിന്റെ വധം വേഗം നടക്കണമെന്നു ഞാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നു. ആര്യാ, യുദ്ധത്തിൽ രാവണന്റെ വധം അങ്ങ് ആഗ്രഹിക്കുന്നുവെങ്കിൽ, അങ്ങു ചെയ്ത പ്രതിജ്ഞ സത്യമാകണമെന്ന് ആഗ്രഹിക്കുന്നുവെങ്കിൽ, രാജപുത്രിയിൽ അങ്ങേക്ക് അഭിലാഷമുണ്ടെങ്കിൽ, വീരാ, ഇന്നുതന്നെ വേഗം എന്റെ വാക്കു ചെയ്യൂ.’ ലക്ഷ്മണന്റെ വാക്ക് രാമന്റെതന്നെ ധർമം അവനെ ഓർമിപ്പിക്കുന്നു — രാമൻ സത്യപ്രതിജ്ഞനെന്നു പ്രസിദ്ധനാണ്; അതിനാൽ ‘സത്യപരാക്രമാ’ എന്ന സംബോധനതന്നെ ഒരു ശാസനയാണ്. ‘ലഘുഃ കശ്ചിദിവ അസത്ത്വഃ’ (നിസ്സാരനും സത്ത്വമില്ലാത്തവനുമായ ഒരാളെപ്പോലെ) എന്നതു കഠിനമായ വാക്കാണ്, എന്നാൽ സ്നേഹംകൊണ്ടു പറഞ്ഞതാണ്; ധർമവിഷയത്തിൽ അനുജനും ജ്യേഷ്ഠനെ ഉദ്ബോധിപ്പിക്കാൻ അർഹതയുണ്ട്. ‘മത്കൃതേ’ (എന്നെച്ചൊല്ലി) — എന്റെ കാരണത്താൽ അങ്ങയുടെ പ്രതിജ്ഞ ഭംഗപ്പെടരുത്; ലക്ഷ്മണൻ സ്വന്തം പ്രാണനെപ്പോലും ഗൗണമായി കരുതുന്നു. സിംഹഗജോപമ രാമന്റെ ബലം ഓർമിപ്പിക്കുന്നു — രാവണൻ മഹാഗജംപോലെ മഹാകായനാണ്, എന്നാൽ രാമസിംഹത്തിന്റെ മുമ്പിൽ ജീവിക്കില്ല. ‘കൃതകർമാ ദിവാകരഃ’ — ദിവസത്തിന്റെ കർമം ചെയ്തുതീർത്ത് അസ്തമിക്കുന്ന സൂര്യൻ; യുദ്ധം ഇന്നുതന്നെ അവസാനിക്കണമെന്നു ലക്ഷ്മണൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നു. അവസാനശ്ലോകം പുഷ്പിതാഗ്രാവൃത്തത്തിലാണ്; ‘യദി… യദി… യദി’ (എങ്കിൽ… എങ്കിൽ… എങ്കിൽ) എന്ന മൂന്നുവട്ടമുള്ള ആവർത്തനത്താൽ അവന്റെ നിർബന്ധം ദൃഢമാക്കപ്പെടുന്നു — രാവണവധം, പ്രതിജ്ഞ, സീത — മൂന്നും കാരണങ്ങളാണ്. ഈ ശ്ലോകം സമീക്ഷിതപതിപ്പിൽ ഇല്ല. അടുത്ത സർഗത്തിൽ രാമൻ വീണ്ടും വില്ലെടുക്കുന്നു; ഇന്ദ്രൻ മാതലിയോടൊപ്പം തന്റെ രഥം അയയ്ക്കുകയും ചെയ്യുന്നു.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये युद्धकाण्डे एकाधिकशततमः सर्गः॥ १०१॥