സർഗ്ഗം
ശക്തിയേറ്റു പിളർന്ന ലക്ഷ്മണൻ
മയൻ നിർമിച്ച രൗദ്രാസ്ത്രവും സൗരാസ്ത്രവും, ലക്ഷ്മണന്റെയും വിഭീഷണന്റെയും പരാക്രമം, വിഭീഷണരക്ഷ, എട്ടു മണികളുള്ള ശക്തിയേറ്റ് ലക്ഷ്മണന്റെ പതനം, രാമന്റെ ശോകവും പ്രതിജ്ഞയും, രാവണന്റെ പലായനം
ആ അസ്ത്രം തടയപ്പെട്ടതോടെ രാക്ഷസാധിപനായ രാവണൻ ഇരട്ടി ക്രോധം പൂണ്ടു; ക്രോധത്താൽ ഉടനെ മറ്റൊരു അസ്ത്രം ആരംഭിച്ചു. മയൻ നിർമിച്ച ഭീമമായ മറ്റൊരു രൗദ്രാസ്ത്രം മഹാദ്യുതിയായ രാവണൻ രാഘവന്റെ നേർക്കു വിടാൻ തുടങ്ങി. അപ്പോൾ അവന്റെ വില്ലിൽനിന്ന് ജ്വലിക്കുന്ന, വജ്രംപോലെ കഠിനമായ ശൂലങ്ങളും ഗദകളും മുസലങ്ങളും എല്ലായിടത്തേക്കും പുറപ്പെട്ടു; മുദ്ഗരങ്ങളും കൂടപാശങ്ങളും ജ്വലിക്കുന്ന ഇടിവാളുകളും നാനാവിധ മൂർച്ചയുള്ള ആയുധങ്ങളും യുഗാന്തത്തിലെ കാറ്റുകൾപോലെ പാഞ്ഞു. ഉത്തമാസ്ത്രവിദ്വാന്മാരിൽ ശ്രേഷ്ഠനും ശ്രീമാനും മഹാദ്യുതിയുമായ രാഘവൻ ആ അസ്ത്രത്തെ പരമമായ ഗാന്ധർവാസ്ത്രംകൊണ്ടു നശിപ്പിച്ചു. മഹാത്മാവായ രാഘവൻ ആ അസ്ത്രം തടഞ്ഞതോടെ ക്രോധത്താൽ കണ്ണുചുവന്ന രാവണൻ സൗരാസ്ത്രം പ്രയോഗിച്ചു. അപ്പോൾ ഭീമവേഗനും ധീമാനുമായ ദശഗ്രീവന്റെ വില്ലിൽനിന്ന് തിളങ്ങുന്ന വലിയ ചക്രങ്ങൾ പുറപ്പെട്ടു. പാഞ്ഞുവരുന്ന ആ ചക്രങ്ങളാൽ ആകാശം എല്ലാവശത്തും ജ്വലിച്ചു; അവ വീണതോടെ ദിക്കുകളും ജ്വലിച്ചു — ചന്ദ്രസൂര്യഗ്രഹങ്ങളാലെന്നപോലെ. ആ രാഘവൻ രാവണന്റെ സൈന്യമുഖത്തിൽ ആ ചക്രങ്ങളെയും വിചിത്രായുധങ്ങളെയും ബാണക്കൂട്ടങ്ങളാൽ മുറിച്ചു. മയൻ ദാനവരുടെ ശില്പിയും രാവണന്റെ ഭാര്യാപിതാവുമാണ് — അവൻ നിർമിച്ച അസ്ത്രം വിശേഷിച്ചും ശക്തിയുള്ളതാണ്. രൗദ്രാസ്ത്രത്തിൽനിന്നു പുറപ്പെടുന്ന ആയുധങ്ങളെല്ലാം ഭൗതികമാണ് — ശൂലം, ഗദ, മുസലം, മുദ്ഗരം, കൂടപാശം, ഇടിവാൾ — ഇവ മന്ത്രബലംകൊണ്ടു മാത്രം വില്ലിൽനിന്നു പുറപ്പെടുന്നു; ഇതാണ് ദിവ്യാസ്ത്രത്തിന്റെ അത്ഭുതം. രാഘവൻ വില്ലിൽനിന്നുതന്നെ പ്രത്യസ്ത്രം വിടുന്നു. രാമൻ ഗാന്ധർവാസ്ത്രംകൊണ്ട് അതിനെ തടയുന്നു; ഗന്ധർവന്മാർ സംഗീതത്തിന്റെ ദേവതകളാണ്, എന്നാൽ അവരുടെ അസ്ത്രം സമ്മോഹനമാണെന്നു പ്രസിദ്ധം. സൗരാസ്ത്രത്തിന്റെ ദേവത സൂര്യനാണ്; അതിൽനിന്നു സൂര്യബിംബങ്ങൾപോലെ തിളങ്ങുന്ന ചക്രങ്ങൾ പുറപ്പെടുന്നു. എട്ടാം ശ്ലോകത്തിലെ ‘ദിശോ ദീപ്താഃ ചന്ദ്രസൂര്യഗ്രഹൈരിവ’ (ചന്ദ്രസൂര്യഗ്രഹങ്ങളാലെന്നപോലെ ദിക്കുകൾ ജ്വലിച്ചു) എന്ന ഉപമ — ആകാശം അനേകം സൂര്യന്മാരാലും ചന്ദ്രന്മാരാലും ഗ്രഹങ്ങളാലും ഒരേസമയം പ്രകാശിച്ചതുപോലെ. ഇങ്ങനെ അസ്ത്രപ്രത്യസ്ത്രങ്ങളുടെ പരമ്പര മുൻസർഗത്തിൽനിന്നു തുടരുന്നു; രാവണന്റെ ഓരോ അസ്ത്രവും രാമനാൽ നിഷ്ഫലമാക്കപ്പെടുന്നു. ‘ഉത്തമാസ്ത്രവിദാം വരഃ’ (ഉത്തമാസ്ത്രവിദ്വാന്മാരിൽ ശ്രേഷ്ഠൻ) എന്ന രാമന്റെ വിശേഷണം അവന്റെ അസ്ത്രവിദ്യയുടെ ശ്രേഷ്ഠത കാണിക്കുന്നു — വിശ്വാമിത്രനിൽനിന്നു ലഭിച്ച എല്ലാ അസ്ത്രങ്ങളും അവന് അറിയാം. ‘ചമൂമുഖേ’ (സൈന്യമുഖത്തിൽ) എന്ന പദത്താൽ യുദ്ധം സൈന്യങ്ങളുടെ മുൻനിരയിൽ, എല്ലാവരുടെയും കണ്മുന്നിൽ നടക്കുന്നു എന്നു സൂചിപ്പിക്കുന്നു. രാവണന്റെ ക്രോധം ‘ഇരട്ടി’ — ഓരോ പരാജയവും അവന്റെ ക്രോധത്തെ വർധിപ്പിക്കുന്നു, വിവേകത്തെയല്ല. ഇങ്ങനെ സർഗാരംഭത്തിൽത്തന്നെ അവന്റെ മനോനില വ്യക്തമാണ്. രാഘവനാകട്ടെ ഓരോ അസ്ത്രത്തെയും ശാന്തചിത്തനായി തടയുന്നു — ഇവിടെ ഇരുവരുടെയും സ്വഭാവങ്ങളുടെ വൈപരീത്യംതന്നെയാണ് യുദ്ധത്തിന്റെ മുഖ്യവിഷയം.
ആ അസ്ത്രം നശിച്ചതു കണ്ട് രാക്ഷസാധിപനായ രാവണൻ പത്തു ബാണങ്ങളാൽ രാമനെ എല്ലാ മർമങ്ങളിലും മുറിവേൽപ്പിച്ചു. മഹാകാർമുകത്തിൽനിന്നു പുറപ്പെട്ട പത്തു ബാണങ്ങളാൽ രാവണൻ മുറിവേൽപ്പിച്ചിട്ടും മഹാതേജസ്വിയായ രാഘവൻ കുലുങ്ങിയില്ല. പിന്നീട് യുദ്ധജേതാവായ രാഘവൻ അത്യന്തം ക്രുദ്ധനായി അനേകം ശരങ്ങളാൽ രാവണനെ എല്ലാ അവയവങ്ങളിലും മുറിവേൽപ്പിച്ചു. ഈ സമയത്ത് രാഘവന്റെ അനുജനും ബലവാനും ശത്രുവീരന്മാരെ കൊല്ലുന്നവനുമായ ലക്ഷ്മണൻ ക്രുദ്ധനായി ഏഴു സായകങ്ങൾ എടുത്തു. മഹാവേഗമുള്ള ആ സായകങ്ങളാൽ മഹാദ്യുതിയായ അവൻ മനുഷ്യശിരസ്സ് അടയാളമായുള്ള രാവണന്റെ കൊടി പല കഷണങ്ങളാക്കി. മഹാബലനും ശ്രീമാനുമായ ലക്ഷ്മണൻ ഒരൊറ്റ ബാണംകൊണ്ട് നിശാചരന്റെ സാരഥിയുടെ, ജ്വലിക്കുന്ന കുണ്ഡലങ്ങളണിഞ്ഞ ശിരസ്സ് അറുത്തു. അപ്പോൾ ലക്ഷ്മണൻ അഞ്ചു മൂർച്ചയുള്ള ബാണങ്ങളാൽ രാക്ഷസേന്ദ്രന്റെ ആനത്തുമ്പിക്കൈപോലുള്ള വില്ല് മുറിച്ചു. വിഭീഷണൻ ചാടിച്ചെന്ന് ഗദകൊണ്ട് രാവണന്റെ നീലമേഘംപോലുള്ളതും പർവതസമാനവുമായ ഉത്തമാശ്വങ്ങളെ കൊന്നു. അപ്പോൾ കുതിരകൾ ചത്ത മഹാരഥത്തിൽനിന്നു വേഗത്തിൽ ചാടിയിറങ്ങിയ രാവണൻ സഹോദരനോടു തീവ്രമായ കോപം ഉള്ളിൽ കൂട്ടിവച്ചു. മർമങ്ങളിൽ മുറിവേറ്റിട്ടും രാമൻ ‘കുലുങ്ങിയില്ല’ — ഇതു മുൻസർഗത്തിലെ ‘വ്യഥപ്പെട്ടില്ല’ എന്നതിന്റെ തുടർച്ചയാണ്; രാമന്റെ ധൈര്യം അചഞ്ചലമാണ്. ഇവിടെ ലക്ഷ്മണന്റെയും വിഭീഷണന്റെയും സഹകരണം കാണാം — ലക്ഷ്മണൻ രഥത്തിന്റെ കൊടിയും സാരഥിയെയും വില്ലും നശിപ്പിക്കുന്നു, വിഭീഷണൻ കുതിരകളെ; ഇങ്ങനെ രാവണൻ ക്ഷണത്തിൽ രഥമില്ലാത്തവനും ആയുധമില്ലാത്തവനുമാകുന്നു. രാവണന്റെ കൊടി ‘മനുഷ്യശീർഷം’ — മനുഷ്യശിരസ്സ് അടയാളമായുള്ളത്, നരഭോജിയായ രാക്ഷസനു ചേർന്ന ചിഹ്നം; അതിന്റെ ഛേദനം മനുഷ്യജാതിയുടെ വിജയത്തിന്റെ സൂചകമാണ്. ‘ഗജകരോപമം ധനുഃ’ എന്നത് ആനത്തുമ്പിക്കൈപോലെ നീണ്ടതും തടിച്ചതുമായ വില്ല്. വിഭീഷണന്റെ പങ്ക് വിശേഷിച്ചും ശ്രദ്ധേയമാണ് — അവൻ സ്വന്തം സഹോദരന്റെ കുതിരകളെ കൊല്ലുന്നു; അതിനാൽ രാവണന്റെ കോപം മുഴുവൻ അവനിൽത്തന്നെ കേന്ദ്രീകരിക്കുന്നു, കാരണം സഹോദരന്റെ ദ്രോഹം ശത്രുവിന്റെ പ്രഹരത്തെക്കാൾ സഹിക്കാനാവാത്തതാണ്. വിഭീഷണന്റെ ഗദ രാവണന്റെ രഥാശ്വങ്ങളെ കൊല്ലുന്നു — സഹോദരനാൽത്തന്നെ സഹോദരന്റെ രഥം നശിപ്പിക്കപ്പെട്ടു. ‘കോപം ആഹാരയത്’ എന്നത് അസാധാരണമായ ഒരു പ്രയോഗമാണ് — കോപം തന്നിലേക്കു കൊണ്ടുവന്നു, സംഭരിച്ചു എന്നാണ് ഭാവം. തുടർന്നുവരുന്ന ശക്തിപ്രസംഗത്തിന്റെ കാരണം ഈ ഭാഗമാണ്. രാമൻ രാവണനെ ‘എല്ലാ അവയവങ്ങളിലും’ മുറിവേൽപ്പിക്കുന്നു, രാവണൻ രാമനെ ‘എല്ലാ മർമങ്ങളിലും’ — ഇരുവരുടെയും പ്രഹരങ്ങൾ തുല്യം, എന്നാൽ രാമൻ കുലുങ്ങുന്നില്ല. ലക്ഷ്മണന്റെ ഏഴു സായകങ്ങൾ മൂന്നായി വിഭജിക്കപ്പെടുന്നു — കൊടിക്ക്, സാരഥിക്ക്, വില്ലിന്; ഓരോ ലക്ഷ്യവും രാവണന്റെ യുദ്ധശേഷിയുടെ ഓരോ അംഗമാണ്. സാരഥിയുടെ വധം വിശേഷിച്ചും ഗൗരവമുള്ളതാണ്, കാരണം രഥയുദ്ധത്തിൽ സാരഥി യോദ്ധാവിന്റെ പകുതി ബലമാണ്. വിഭീഷണന്റെ ‘ആപ്ലുത്യ’ (ചാടിച്ചെന്ന്) എന്ന ക്രിയ അവന്റെ സാഹസം കാണിക്കുന്നു — ഗദയേന്തിയ കാലാളായ അവൻ രഥത്തിന്റെ കുതിരകളുടെ നേർക്കു ചാടുന്നു. രാവണൻ ചാടിയിറങ്ങി നിലത്തു നിൽക്കുന്നു; ഇപ്പോൾ അവന്റെ ക്രോധം ശത്രുവിലല്ല, സഹോദരനിൽത്തന്നെ കേന്ദ്രീകരിച്ചിരിക്കുന്നു.
പിന്നീട് പ്രതാപവാനായ രാക്ഷസേന്ദ്രൻ ജ്വലിക്കുന്ന ഇടിവാൾപോലുള്ള മഹാശക്തിയുള്ള ഒരു ശക്തി (കുന്തം) വിഭീഷണന്റെ നേർക്കെറിഞ്ഞു. അതു ലക്ഷ്യത്തിലെത്തുംമുമ്പേ ലക്ഷ്മണൻ മൂന്നു ബാണങ്ങളാൽ അതിനെ മുറിച്ചു; അപ്പോൾ ആ മഹായുദ്ധത്തിൽ വാനരന്മാരുടെ ആരവം ഉയർന്നു. മൂന്നായി മുറിഞ്ഞ, സ്വർണമാലയണിഞ്ഞ ആ ശക്തി തീപ്പൊരികളോടെ ജ്വലിച്ച്, ആകാശത്തുനിന്നു വീണ മഹോൽക്കപോലെ നിലത്തുവീണു. പിന്നീട് കാലനുപോലും സമീപിക്കാനാവാത്തതും താൻ ഏറെ വിലമതിക്കുന്നതും സ്വതേജസ്സാൽ ജ്വലിക്കുന്നതുമായ ഒരു വലിയ ശക്തി രാവണൻ എടുത്തു. ദുരാത്മാവും ബലവാനുമായ രാവണൻ വേഗത്തിൽ ചുഴറ്റിയ ആ ശക്തി അതിതേജസ്സോടെ ജ്വലിക്കുന്ന ഇടിവാളിന്റെ പ്രഭയോടെ ജ്വലിച്ചു. ഈ സമയത്ത് വീരനായ ലക്ഷ്മണൻ പ്രാണസംശയത്തിലായ ആ വിഭീഷണന്റെ അടുത്തേക്കു വേഗം ചെന്നു. അവനെ രക്ഷിക്കാനായി വീരനായ ലക്ഷ്മണൻ വില്ലു കുലച്ച്, ശക്തി കൈയിലേന്തിയ രാവണന്റെമേൽ ശരവർഷം ചൊരിഞ്ഞു. മഹാത്മാവ് വിട്ട ശരക്കൂട്ടത്താൽ മൂടപ്പെട്ട രാവണൻ, പരാക്രമം തടയപ്പെട്ടവനായി, പ്രഹരിക്കാൻ മനസ്സുവച്ചില്ല. ഈ ഭാഗത്ത് ലക്ഷ്മണന്റെ ഭ്രാതൃധർമവും ശരണാഗതരക്ഷാധർമവും ഒരേസമയം കാണാം. വിഭീഷണൻ രാമന്റെ ശരണാഗതനാണ്; അവനെ രക്ഷിക്കുക രാമന്റെ വ്രതമാണ്; ലക്ഷ്മണൻ ആ വ്രതം സ്വയം പാലിക്കുന്നു. വിഭീഷണന്റെ പ്രാണൻ രക്ഷിക്കപ്പെട്ടു; ലക്ഷ്മണന്റേതാകട്ടെ അപകടത്തിലായി. ആദ്യത്തെ ശക്തി ചെറിയ പ്രയത്നംകൊണ്ടു മുറിക്കപ്പെട്ടു; എന്നാൽ രണ്ടാമത്തേത് ‘കാലേനാപി ദുരാസദാ’ — മൃത്യുവിനുപോലും തടുക്കാനാവാത്തത്, വിശേഷശക്തിയുള്ളത്. ‘സംഭാവിതതരാം’ (ഏറെ വിലമതിക്കപ്പെട്ടത്) എന്ന പദം ആ ശക്തിയുടെ ഗൗരവം സൂചിപ്പിക്കുന്നു — രാവണൻ അതിനെ അത്യധികം മാനിക്കുന്നു, അന്തിമസങ്കടത്തിലേ പ്രയോഗിക്കൂ. ‘കാഞ്ചനമാലിനീ’ (സ്വർണമാലയണിഞ്ഞത്) എന്നത് ശക്തിയുടെ സൗന്ദര്യവും ‘മഹോൽക്കേവ ദിവശ്ച്യുതാ’ (ആകാശത്തുനിന്നു വീണ മഹോൽക്കപോലെ) എന്നത് അതിന്റെ പതനത്തിന്റെ ഭയങ്കരതയും. വിഭീഷണനെ രക്ഷിക്കാൻ ലക്ഷ്മണൻ സ്വയം രാവണന്റെ ലക്ഷ്യമാകുന്നു — ഇതാണ് അവന്റെ ആത്മത്യാഗം. ‘വിമുഖീകൃതവിക്രമഃ’ (പരാക്രമം തടയപ്പെട്ടവൻ) എന്ന പദത്താൽ രാവണൻ ഒരു നിമിഷം തടഞ്ഞുനിർത്തപ്പെട്ടു; എന്നാൽ അവന്റെ കൈയിൽ ശക്തി ശേഷിക്കുന്നു. വാനരന്മാരുടെ ആരവം ലക്ഷ്മണന്റെ കൗശലത്തിനുള്ള പ്രശംസപോലെയാണ്. രാവണന്റെ ആദ്യത്തെ ശക്തി വിഭീഷണന്റെ നേർക്കാണ് — ശത്രുക്കളെ വിട്ട് അവൻ സഹോദരനെ കൊല്ലാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നു; ഇത് അവന്റെ വൈരത്തിന്റെ ആഴത്തിനു തെളിവാണ്. ലക്ഷ്മണൻ വഴിയിൽവച്ചുതന്നെ അതിനെ മുറിക്കുന്നു — ‘അപ്രാപ്താമേവ’ (ലക്ഷ്യത്തിലെത്തുംമുമ്പേ) എന്ന പദത്താൽ അവന്റെ വേഗവും ലക്ഷ്യവേധകൗശലവും സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു. രണ്ടാമത്തെ ശക്തിയുടെ ‘വേഗിതാ’ (ചുഴറ്റപ്പെട്ടത്), ‘ജജ്വാല’ (ജ്വലിച്ചു) എന്ന വർണന പ്രയോഗത്തിനു മുമ്പേതന്നെ അതിന്റെ ഭയങ്കരത സ്ഥാപിക്കുന്നു.
ലക്ഷ്മണൻ സഹോദരനെ രക്ഷിച്ചതു കണ്ട് ആ രാവണൻ ലക്ഷ്മണന് അഭിമുഖനായി നിന്ന് ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞു: ‘ബലം പുകഴ്ത്തുന്നവനേ, നീ ഇങ്ങനെ വിഭീഷണനെ രക്ഷിച്ചതിനാൽ, ആ രാക്ഷസനെ വിട്ട് ഈ ശക്തി നിന്റെമേൽ വീഴ്ത്തപ്പെടുന്നു. എന്റെ പരിഘംപോലുള്ള കൈയിൽനിന്നു വിട്ട, ചോരയുടെ അടയാളമുള്ള ഈ ശക്തി നിന്റെ ഹൃദയം പിളർന്ന് പ്രാണനുമെടുത്തുകൊണ്ടു പോകും.’ ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞ് അത്യന്തം ക്രുദ്ധനായ രാവണൻ, മയൻ മായകൊണ്ടു നിർമിച്ചതും ഒരിക്കലും പിഴയ്ക്കാത്തതും ശത്രുഘാതിനിയും മഹാനാദമുള്ളതും എട്ടു മണികളുള്ളതും തേജസ്സാൽ ജ്വലിക്കുന്നതുപോലുള്ളതുമായ ആ ശക്തി ലക്ഷ്മണനെ ലക്ഷ്യമാക്കി എറിഞ്ഞു, ഗർജിക്കുകയും ചെയ്തു. ഭീമവേഗത്തോടെ എറിയപ്പെട്ട, ഇടിവാളിന്റെ ശബ്ദമുള്ള ആ ശക്തി യുദ്ധമുഖത്തിൽ ലക്ഷ്മണന്റെമേൽ വേഗത്തിൽ പാഞ്ഞുവന്നു. പാഞ്ഞുവരുന്ന ആ ശക്തിയോട് രാഘവൻ പറഞ്ഞു: ‘ലക്ഷ്മണനു സ്വസ്തിയുണ്ടാകട്ടെ; നീ നിഷ്ഫലയാകൂ, നിന്റെ ഉദ്യമം നശിക്കട്ടെ.’ എങ്കിലും ക്രുദ്ധനായ രാവണൻ യുദ്ധത്തിൽ വിട്ട, വിഷസർപ്പംപോലുള്ള ആ ശക്തി നിർഭയനായ ശൂരൻ ലക്ഷ്മണന്റെ ശരീരത്തിൽ ആഴ്ന്നിറങ്ങി. മഹാവേഗമുള്ളതും ജ്വലിക്കുന്നതും മഹാദ്യുതിയുള്ളതുമായ അത് നാഗരാജന്റെ നാവുപോലെ ലക്ഷ്മണന്റെ വിശാലമായ മാറിൽ പതിച്ചു. അപ്പോൾ രാവണന്റെ വേഗത്താൽ വളരെ ആഴത്തിൽ തുളച്ചുകയറിയ ശക്തിയാൽ ഹൃദയം പിളർന്ന ലക്ഷ്മണൻ നിലത്തുവീണു. രാവണന്റെ വാക്കിനു രണ്ടു വശമുണ്ട് — ഒരുവശത്ത് ലക്ഷ്മണന്റെ ശൗര്യത്തിനുള്ള പരിഹാസരൂപമായ പ്രശംസ (‘ബലശ്ലാഘിൻ’ — ബലം പുകഴ്ത്തുന്നവനേ), മറുവശത്ത് ക്രൂരമായ ഭാവികഥനം. ‘അഷ്ടഘണ്ടാ’ — എട്ടു മണികളോടുകൂടിയത്, അതിനാൽ മഹാനാദമുള്ളത്; ‘അമോഘാ’ — ഒരിക്കലും നിഷ്ഫലമാകാത്തത്; ‘മയേന മായാവിഹിതാ’ — ദാനവശില്പിയുടെ മായയാൽ നിർമിച്ചത്. രാമന്റെ പ്രതികരണം ഇവിടെ അത്യന്തം മർമസ്പർശിയാണ് — അവൻ ശസ്ത്രംകൊണ്ടല്ല, വാക്കുകൊണ്ട്, ആശീർവാദംകൊണ്ട് ശക്തിയെ തടയാൻ ശ്രമിക്കുന്നു; ‘സ്വസ്ത്യസ്തു ലക്ഷ്മണായ’ (ലക്ഷ്മണനു സ്വസ്തിയുണ്ടാകട്ടെ) എന്നതു സഹോദരസ്നേഹത്തിന്റെ ഉദ്ഗാരമാണ്. എന്നാൽ അമോഘമായ ശക്തിയുടെ മുമ്പിൽ അതും നിഷ്ഫലമായി. 34-ാം ശ്ലോകം വൾഗേറ്റിൽ മാത്രമുള്ളതാണ്; അവിടെ അച്ചടിയിൽ ‘മുക്താഽഽശൂരസ്യഭീതസ്യ’ എന്ന രൂപമാണ്; അതിനെ ‘മുക്താ ആശു ഉരസ്യ ഭീതസ്യ’ (വേഗം വിടപ്പെട്ട്, ഭയന്നവന്റെ മാറിൽ) എന്നോ ‘മുക്താ ശൂരസ്യ അഭീതസ്യ’ (വിടപ്പെട്ട്, നിർഭയനായ ശൂരന്റെ) എന്നോ വായിക്കാം; ഹിന്ദി വ്യാഖ്യാനം ‘നിർഭയനായ വീരൻ ലക്ഷ്മണന്റെ മാറിൽ ആഴ്ന്നിറങ്ങി’ എന്നു പറയുന്നതിനാൽ ‘ശൂരസ്യ അഭീതസ്യ’ എന്ന അർഥമാണ് സ്വീകരിച്ചിരിക്കുന്നത്. ‘ജിഹ്വേവോരഗരാജസ്യ’ (നാഗരാജന്റെ നാവുപോലെ) എന്ന ഉപമ ശക്തിയുടെ ആകൃതിയും (നീണ്ടത്, ജ്വലിക്കുന്നത്, വിറയ്ക്കുന്നത്) മാരകത്വവും ഒരേസമയം കാണിക്കുന്നു. ‘സുദൂരം അവഗാഢയാ’ (വളരെ ആഴത്തിൽ തുളച്ചുകയറിയ) എന്ന പദത്താൽ ശക്തി ലക്ഷ്മണന്റെ ശരീരം തുളച്ച് ഭൂമിയിൽ പ്രവേശിച്ചു എന്നു സൂചിപ്പിക്കുന്നു; ഇതു മുന്നോട്ട് 42-ാം ശ്ലോകത്തിൽ വ്യക്തമാകുന്നു. ഇവിടെ രാവണന്റെ പ്രതികാരം വിജയിക്കുന്നു — വിഭീഷണനെ രക്ഷിച്ച ലക്ഷ്മണനെത്തന്നെ കൊല്ലാൻ അവൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നു, അങ്ങനെ ചെയ്യുകയും ചെയ്യുന്നു. രാമന്റെ ആശീർവാദം നിഷ്ഫലമായതുപോലെ തോന്നുന്നു; എന്നാൽ അടുത്ത സർഗത്തിൽ ലക്ഷ്മണൻ വീണ്ടും ജീവിക്കുന്നു — അതിനാൽ ആ ആശീർവാദം ഒടുവിൽ സഫലംതന്നെ. രാവണന്റെ ‘പ്രാണനുമെടുത്തുകൊണ്ടു പോകും’ എന്ന വാക്കാകട്ടെ സഫലമായില്ല.
അടുത്തുനിന്ന രാഘവൻ ആ അവസ്ഥയിലുള്ള ലക്ഷ്മണനെ കണ്ട് സഹോദരസ്നേഹത്താൽ, മഹാതേജസ്വിയായിട്ടും, വിഷാദഹൃദയനായി. ഒരു മുഹൂർത്തത്തോളം ആലോചിച്ച്, കണ്ണീർ നിറഞ്ഞ കണ്ണുകളോടെ, അവൻ യുഗാന്താഗ്നിയെപ്പോലെ കൂടുതൽ ക്രുദ്ധനായി. ‘ഇതു വിഷാദിക്കാനുള്ള സമയമല്ല’ എന്നു ചിന്തിച്ച് രാഘവൻ രാവണവധത്തിൽ മനസ്സുറപ്പിച്ചു; സർവപ്രയത്നത്തോടെ ലക്ഷ്മണനെ നോക്കിയശേഷം അതിതുമുലമായ യുദ്ധം ചെയ്തു. പിന്നീട് രാമൻ മഹായുദ്ധത്തിൽ ശക്തിയേറ്റു പിളർന്ന, ചോരയിൽ കുളിച്ച ലക്ഷ്മണനെ സർപ്പം ചുറ്റിയ പർവതംപോലെ കണ്ടു. ബലവാനായ രാവണൻ എറിഞ്ഞ ആ ശക്തിയെ വാനരശ്രേഷ്ഠന്മാർക്കു ശ്രമിച്ചിട്ടും പിഴുതെടുക്കാനായില്ല, കാരണം ശീഘ്രഹസ്തനായ രാക്ഷസശ്രേഷ്ഠന്റെ ബാണക്കൂട്ടങ്ങളാൽ അവർ പീഡിതരായിരുന്നു; അതാകട്ടെ സൗമിത്രിയുടെ ശരീരം തുളച്ച് ഭൂമിയിൽ പ്രവേശിച്ചിരുന്നു. പിന്നീട് ബലവാനായ രാമൻ ഭയാനകമായ ആ ശക്തിയെ കൈകൾകൊണ്ടു പിടിച്ച് യുദ്ധത്തിൽ ക്രുദ്ധനായി വലിച്ചൂരി ഒടിച്ചു. അവൻ ശക്തി വലിച്ചൂരുമ്പോൾ ബലവാനായ രാവണൻ അവന്റെ എല്ലാ അവയവങ്ങളിലും മർമഭേദികളായ ശരങ്ങൾ എയ്തു. ആ ബാണങ്ങളെ വകവയ്ക്കാതെ ലക്ഷ്മണനെ ആലിംഗനം ചെയ്ത് അവൻ മഹാകപിയായ ഹനുമാനോടും സുഗ്രീവനോടും പറഞ്ഞു. ഈ ഭാഗത്ത് രാമന്റെ മനസ്സിലെ സംഘർഷം സൂക്ഷ്മമായി ചിത്രീകരിച്ചിരിക്കുന്നു — സ്നേഹം ശോകം ജനിപ്പിക്കുന്നു, കർത്തവ്യമാകട്ടെ യുദ്ധത്തിലേക്കു വിളിക്കുന്നു. ‘ന വിഷാദസ്യ കാലോഽയം’ (ഇതു വിഷാദിക്കാനുള്ള സമയമല്ല) എന്ന വാക്ക് രാമന്റെ ആത്മസംയമത്തിന്റെ സാരമാണ്. ‘സപന്നഗമിവ അചലം’ (സർപ്പം ചുറ്റിയ പർവതംപോലെ) എന്ന ഉപമ — പർവതത്തിൽ സർപ്പമെന്നപോലെ ശക്തി ലക്ഷ്മണന്റെ ശരീരത്തിൽ തറച്ചിരിക്കുന്നു. വാനരന്മാർക്ക് അതു പിഴുതെടുക്കാനാവുന്നില്ല, രാമനുമാത്രം കഴിയുന്നു — ഇത് അവന്റെ ബലത്തിന്റെയും സ്നേഹത്തിന്റെയും തെളിവാണ്. ശക്തി ഒടിക്കപ്പെട്ടു — അതിനാൽ വീണ്ടും പ്രയോഗിക്കാനാവില്ല. എന്നാൽ ശക്തി വലിച്ചൂരുന്ന സമയത്തും രാവണൻ അവനെ പ്രഹരിക്കുന്നു; രാമൻ ആ പ്രഹരങ്ങളെ ‘വകവയ്ക്കാതെ’ ആദ്യം സഹോദരനെ ആലിംഗനം ചെയ്യുന്നു. 39-ാം ശ്ലോകം മൂന്ന് അർധങ്ങളിലാണ് — ‘സർവയത്നേന മഹതാ ലക്ഷ്മണം പരിവീക്ഷ്യ ച’ (സർവപ്രയത്നത്തോടെ ലക്ഷ്മണനെ നോക്കിയിട്ട്) എന്ന മൂന്നാം അർധം വൾഗേറ്റിൽ മാത്രമുള്ളതാണ്. രാമന്റെ ഹൃദയത്തിലെ വിഷാദം ക്ഷണികമാണ് — ‘മുഹൂർതമിവ ധ്യാത്വാ’ (ഒരു മുഹൂർത്തത്തോളം ആലോചിച്ച്) — പിന്നെ അവൻ യുഗാന്താഗ്നിപോലെ ‘സംരബ്ധതരൻ’ (കൂടുതൽ ക്രുദ്ധൻ) ആകുന്നു; ഇങ്ങനെ ശോകം ക്രോധമായി പരിണമിക്കുന്നു, സർഗാരംഭത്തിൽ രാവണനിലെന്നപോലെ. എന്നാൽ ഇരുവരും തമ്മിൽ വ്യത്യാസമുണ്ട് — രാവണന്റെ ക്രോധം അവിവേകമാണ്; രാമന്റേതാകട്ടെ ധർമസമ്മതവും കർത്തവ്യനിഷ്ഠവുമാണ്. ലക്ഷ്മണനെ ഹനുമാന്റെയും സുഗ്രീവന്റെയും കൈകളിൽ ഏൽപ്പിച്ച് അവൻ യുദ്ധത്തിനായി സ്വതന്ത്രനാകുന്നു. ‘മർമഭേദികളായ ശരങ്ങൾ’ രാമന്റെ ശരീരത്തിൽ വീഴുന്നു, എങ്കിലും അവൻ സഹോദരന്റെ ആലിംഗനം വിടുന്നില്ല.
‘വാനരോത്തമന്മാരേ, ലക്ഷ്മണനെ ചുറ്റിനിന്ന് ഇങ്ങനെതന്നെ കാവൽ നിൽക്കുവിൻ. ഞാൻ ഏറെക്കാലമായി ആഗ്രഹിച്ചിരുന്ന പരാക്രമത്തിന്റെ സമയം വന്നുചേർന്നിരിക്കുന്നു. പാപനിശ്ചയനും പാപാത്മാവുമായ ഈ ദശഗ്രീവൻ വധിക്കപ്പെടട്ടെ — വേനലിന്റെ ഒടുവിൽ വേഴാമ്പൽ മേഘം കാണാൻ കൊതിക്കുന്നതുപോലെ ഞാൻ ഇവന്റെ വധം കൊതിക്കുന്നു. ഈ മുഹൂർത്തത്തിൽ, ഏറെ താമസിയാതെ, ഞാൻ നിങ്ങളോടു സത്യം പ്രതിജ്ഞ ചെയ്യുന്നു — വാനരന്മാരേ, ലോകം രാവണനില്ലാത്തതോ രാമനില്ലാത്തതോ ആയി നിങ്ങൾ കാണും. രാജ്യനാശം, വനവാസം, ദണ്ഡകത്തിലെ അലച്ചിൽ, വൈദേഹിയെ ധർഷിച്ചത്, രാക്ഷസരുമായുള്ള ഏറ്റുമുട്ടൽ, അനുഭവിച്ച മഹാഘോരമായ ദുഃഖം, നരകതുല്യമായ ക്ലേശം — ഇന്നു യുദ്ധത്തിൽ രാവണനെ കൊന്ന് ഇതെല്ലാം ഞാൻ ഉപേക്ഷിക്കും. ആർക്കുവേണ്ടിയാണോ ഈ വാനരസൈന്യത്തെ ഞാൻ കൊണ്ടുവന്നത്, ആർക്കുവേണ്ടിയാണോ യുദ്ധത്തിൽ ബാലിയെ കൊന്ന് സുഗ്രീവനെ രാജ്യത്തിൽ വാഴിച്ചത്, ആർക്കുവേണ്ടിയാണോ സമുദ്രം കടന്നതും സമുദ്രത്തിൽ സേതു ബന്ധിച്ചതും — ആ പാപി ഇന്നു യുദ്ധത്തിൽ എന്റെ കണ്മുമ്പിൽ വന്നിരിക്കുന്നു; കണ്മുമ്പിൽ വന്നശേഷം ഇവനു ജീവിച്ചിരിക്കാൻ അർഹതയില്ല. ദൃഷ്ടിവിഷമുള്ള സർപ്പത്തിന്റെ ദൃഷ്ടിയിൽപ്പെട്ടവനെപ്പോലെ, വൈനതേയന്റെ (ഗരുഡന്റെ) ദൃഷ്ടിയിൽപ്പെട്ട സർപ്പത്തെപ്പോലെ, രാവണൻ എന്റെ ദൃഷ്ടിയിൽപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു. ദുർധർഷരായ വാനരശ്രേഷ്ഠന്മാരേ, പർവതശിഖരങ്ങളിലിരുന്ന് എന്റെയും രാവണന്റെയും ഈ യുദ്ധം സുഖമായി കാണുവിൻ. ഇന്നു ഗന്ധർവന്മാരും ദേവന്മാരും ഋഷിമാരും ചാരണന്മാരുമടങ്ങിയ മൂന്നു ലോകങ്ങളും യുദ്ധത്തിൽ എന്റെ രാമത്വം കാണട്ടെ. ഭൂമി നിലനിൽക്കുന്നിടത്തോളം കാലം ചരാചരങ്ങളും ദേവന്മാരുമടങ്ങിയ ലോകങ്ങൾ ഒത്തുകൂടി, യുദ്ധം എങ്ങനെ നടന്നു എന്ന് എന്നും പറഞ്ഞുകൊണ്ടിരിക്കുന്ന ആ കർമം ഇന്നു ഞാൻ ചെയ്യും.’ രാമന്റെ ഈ ദീർഘമായ സിംഹനാദം രാമായണത്തിന്റെ മുഴുവൻ കഥാസാരവും സംക്ഷേപിക്കുന്നു — രാജ്യനാശംമുതൽ സേതുബന്ധംവരെ എല്ലാം. ‘വേഴാമ്പലിന്റെ മേഘദർശനം’ എന്ന ഉപമ രാമന്റെ കാത്തിരിപ്പിന്റെ ദൈർഘ്യം സൂചിപ്പിക്കുന്നു. ‘അരാവണം അരാമം വാ’ (രാവണനില്ലാത്തതോ രാമനില്ലാത്തതോ) എന്നതു പ്രസിദ്ധമായ വാക്കാണ് — ഇന്ന് ഒരാൾ തീർച്ചയായും നശിക്കും. ‘രാമത്വം’ എന്ന പദത്താൽ രാമൻ തന്റെ പേരിന്റെ അർഥം തെളിയിക്കാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നു. 51-ഉം 56-ഉം ശ്ലോകങ്ങൾ മൂന്ന് അർധങ്ങളിലാണ്; 53.2, 56.3 എന്നീ അർധങ്ങൾ വൾഗേറ്റിൽ മാത്രമുള്ളവയാണ്. ‘പരാക്രമസ്യ കാലോഽയം സമ്പ്രാപ്തോ മേ ചിരേപ്സിതഃ’ (ഞാൻ ഏറെക്കാലമായി ആഗ്രഹിച്ചിരുന്ന പരാക്രമത്തിന്റെ സമയം വന്നുചേർന്നു) എന്നതു രാമന്റെ ദീർഘകാലസംയമത്തിന്റെ അന്ത്യമാണ് — വനവാസംമുതൽ അവൻ കാത്തിരുന്ന നിമിഷം ഇപ്പോൾ വന്നെത്തിയിരിക്കുന്നു. ‘ദൃഷ്ടിവിഷസർപ്പം’, ‘വൈനതേയൻ’ എന്നീ രണ്ട് ഉപമകളിൽ രാമൻ തന്നെ ദൃഷ്ടിവിഷസർപ്പത്തോടും ഗരുഡനോടും ഉപമിക്കുന്നു; രാവണനെ അതിന്റെ ദൃഷ്ടിയിൽപ്പെട്ട ഇരയോടും. വാനരരോടുള്ള ‘പർവതശിഖരങ്ങളിലിരുന്ന് സുഖമായി കാണുവിൻ’ എന്ന ആജ്ഞ — ഇനിമുതൽ യുദ്ധം രാമരാവണന്മാർ തമ്മിൽ മാത്രം; വാനരന്മാർ സാക്ഷികൾ മാത്രം. അവസാനശ്ലോകം ആ കർമത്തിന്റെ അമരത്വം ഘോഷിക്കുന്നു — ‘യാവദ്ഭൂമിർധരിഷ്യതി’ (ഭൂമി നിലനിൽക്കുന്നിടത്തോളം) ലോകങ്ങൾ പറഞ്ഞുകൊണ്ടിരിക്കും; ആ പറച്ചിൽതന്നെയാണ് രാമായണം. ‘രാമത്വം’ എന്ന പദം രാമന്റെ അഭിമാനത്തിന്റെയല്ല, അവന്റെ സ്വധർമത്തിന്റെ ഉദ്ഘോഷമാണ്. മൂന്നു ലോകങ്ങളും — ദേവന്മാർ, ഗന്ധർവന്മാർ, ഋഷിമാർ, ചാരണന്മാർ — സാക്ഷികളാണെന്ന പ്രഖ്യാപനത്താൽ യുദ്ധത്തിന്റെ ധർമയുദ്ധത്വം സ്ഥാപിക്കപ്പെടുന്നു.
ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞ് ഏകാഗ്രചിത്തനായ രാമൻ ഉരുക്കിയ സ്വർണംകൊണ്ട് അലങ്കരിച്ച മൂർച്ചയുള്ള ബാണങ്ങളാൽ യുദ്ധത്തിൽ ദശഗ്രീവനെ പ്രഹരിച്ചു. അതുപോലെ രാവണനും ജ്വലിക്കുന്ന നാരാചങ്ങളാലും മുസലങ്ങളാലും, മേഘം ധാരകളാലെന്നപോലെ, രാമന്റെമേൽ വർഷിച്ചു. അന്യോന്യം അടിച്ചുതകർക്കുന്ന, രാമരാവണന്മാർ വിട്ട ശ്രേഷ്ഠശരങ്ങളുടെ തുമുലമായ ശബ്ദമുയർന്നു. രാമരാവണന്മാരുടെ, മുറിഞ്ഞും ചിതറിയും ജ്വലിക്കുന്ന മുനകളോടുകൂടിയ ശരങ്ങൾ ആകാശത്തുനിന്നു നിലത്തുവീണു. രാമരാവണന്മാരുടെ ഞാണിന്റെയും കൈത്തലത്തിന്റെയും മഹത്തായ ഘോഷം സകല ജീവികളെയും ഭയപ്പെടുത്തുന്നതും അത്ഭുതകരവുമായി മുഴങ്ങി. ജ്വലിക്കുന്ന വില്ലേന്തിയ മഹാത്മാവിന്റെ ശരജാലവർഷങ്ങളാൽ മൂടപ്പെട്ടും പീഡിതനായും ആ രാവണൻ, കാറ്റേറ്റ മേഘംപോലെ, ഒരു നിമിഷം നേർക്കുവന്നശേഷം ഭയത്താൽ ഓടിപ്പോയി. പ്രതിജ്ഞയ്ക്കുശേഷമുള്ള രാമന്റെ യുദ്ധം ‘സമാഹിതഃ’ (ഏകാഗ്രചിത്തൻ) എന്ന പദത്താൽ വർണിച്ചിരിക്കുന്നു — ശോകവും ക്രോധവും ഇപ്പോൾ ഏകാഗ്രതയായി പരിണമിച്ചിരിക്കുന്നു. ‘വരാണാം ച ശരാണാം ച’ എന്നത് അച്ചടിയിലെ പാഠമാണ് — ശ്രേഷ്ഠമായ ശരങ്ങളുടെ എന്നർഥം; ഹിന്ദി വ്യാഖ്യാനവും ‘ശ്രേഷ്ഠബാണങ്ങളുടെ’ എന്നുതന്നെ; സമീക്ഷിതപതിപ്പിലാകട്ടെ ‘ശരാണാം ച ശരാണാം ച’ എന്നാണ്. ‘ജ്യാതലനിർഘോഷം’ എന്നതു ഞാണും കൈത്തലവും ഉരസുമ്പോഴുണ്ടാകുന്ന ശബ്ദമാണ്. അവസാനശ്ലോകം വംശസ്ഥവിഭാഗത്തിലുള്ള വൃത്തത്തിലാണ് — രാവണന്റെ പലായനം ‘യഥാനിലേനാഭിഹതോ ബലാഹകഃ’ (കാറ്റേറ്റ മേഘംപോലെ) എന്ന കാറ്റേറ്റ മേഘത്തിന്റെ ഉപമയാൽ. ഇങ്ങനെ നൂറാം സർഗം രാവണന്റെ പരാജയത്തോടെ അവസാനിക്കുന്നു; എന്നാൽ ലക്ഷ്മണൻ നിലത്തു വീണുകിടക്കുന്നു; അടുത്ത സർഗത്തിൽ രാമന്റെ വിലാപവും സുഷേണന്റെ ഔഷധവും. ഉരുക്കിയ സ്വർണംകൊണ്ട് അലങ്കരിച്ച ശരങ്ങൾ, ജ്വലിക്കുന്ന നാരാചങ്ങൾ, മുസലങ്ങൾ — ഇരുവരുടെയും ആയുധങ്ങൾ തിളക്കമുള്ളവയാണ്; ആകാശം വീണ്ടും ശരങ്ങളാൽ നിറയുന്നു. രാവണൻ ‘സമേത്യ’ — ഒരു നിമിഷം നേർക്കുവന്ന് — പിന്നെ ‘ഭയാത്’ (ഭയത്താൽ) ഓടിപ്പോകുന്നു; അവന്റെ പലായനമാണ് ആദ്യത്തെ വ്യക്തമായ പരാജയചിഹ്നം. ‘ബലാഹകം’ എന്ന മേഘം കാറ്റിനാൽ അങ്ങുമിങ്ങും എറിയപ്പെടുന്നതുപോലെ രാവണൻ ശരങ്ങളാൽ.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये युद्धकाण्डे शततमः सर्गः॥ १००॥