സർഗ്ഗം
രാമരാവണന്മാരുടെ ഒന്നാം യുദ്ധം
രാവണന്റെ ക്രോധവും ‘രാമവൃക്ഷത്തെ ഞാൻ വീഴ്ത്തും’ എന്ന ഗർവോക്തിയും, താമസാസ്ത്രത്താൽ വാനരദാഹം, രാമന്റെ ധനുർവിസ്ഫാരം, ലക്ഷ്മണരാവണന്മാരുടെ ശരയുദ്ധം, രാമരാവണന്മാരുടെ അസ്ത്രയുദ്ധം — രൗദ്രം, ആസുരം, ആഗ്നേയം
മഹോദരനും മഹാപാർശ്വനും കൊല്ലപ്പെട്ടതു കണ്ട്, മഹാബലനായ വീരൻ വിരൂപാക്ഷനും കൊല്ലപ്പെട്ടതോടെ, മഹായുദ്ധത്തിൽ രാവണനെ മഹാക്രോധം ആവേശിച്ചു. അവൻ സാരഥിയെ പ്രേരിപ്പിച്ചു, ഇങ്ങനെ പറയുകയും ചെയ്തു: ‘കൊല്ലപ്പെട്ട അമാത്യന്മാരുടെയും ഉപരോധിക്കപ്പെട്ട നഗരത്തിന്റെയും ദുഃഖം ആ രാമലക്ഷ്മണന്മാരെ കൊന്നിട്ടേ ഞാൻ നീക്കൂ. യുദ്ധത്തിൽ ഞാൻ രാമനെന്ന വൃക്ഷത്തെ വീഴ്ത്തും — സീതയെന്ന പുഷ്പവും ഫലവും നൽകുന്നതും, സുഗ്രീവനും ജാംബവാനും കുമുദനും നളനും ദ്വിവിദനും മൈന്ദനും അംഗദനും ഗന്ധമാദനനും ഹനുമാനും സുഷേണനും മറ്റെല്ലാ വാനരയൂഥപന്മാരും ശാഖകളായുള്ളതുമായ ആ വൃക്ഷത്തെ.’ ആ മഹാനായ അതിരഥൻ രഥഘോഷത്താൽ പത്തു ദിക്കുകളും മുഴക്കിക്കൊണ്ട് വേഗം പുറപ്പെട്ട് രാഘവന്റെ നേർക്കു പാഞ്ഞു. ആ ശബ്ദത്താൽ നദികളും പർവതങ്ങളും കാടുകളുമുള്ള ഭൂമി മുഴുവൻ കുലുങ്ങി; സിംഹങ്ങളും മൃഗങ്ങളും പക്ഷികളും ഭയന്നുവിറച്ചു. പിന്നീട് അവൻ അതിഘോരവും അതിദാരുണവുമായ താമസാസ്ത്രം പ്രയോഗിച്ചു; അതുകൊണ്ട് എല്ലാ കപികളെയും ദഹിപ്പിച്ചു; അവർ നാലുപാടും വീണു. ഇവിടെ രാവണന്റെ രൂപകം വിശേഷിച്ചും ചിന്തനീയമാണ് — രാമൻ വൃക്ഷം, സീത അതിന്റെ പുഷ്പവും ഫലവും, വാനരനായകന്മാർ അതിന്റെ ശാഖകൾ. രാവണന്റെ ദൃഷ്ടിയിൽ സീത രാമന്റെ എല്ലാ പ്രയത്നത്തിന്റെയും ഫലമാണ്; അതിനാൽ മൂലമായ രാമനെത്തന്നെ മുറിച്ച് വൃക്ഷം മുഴുവൻ വീഴ്ത്തുമെന്നാണ് അവന്റെ ചിന്ത. എന്നാൽ ഈ വൃക്ഷം എളുപ്പം മുറിക്കാവുന്നതല്ല, കാരണം അതിന്റെ വേര് ധർമമാണ്. എന്നാൽ ഈ രൂപകത്തിലൂടെ മനസ്സില്ലാമനസ്സോടെയാണെങ്കിലും സീത രാമന്റേതാണ്, തന്റേതല്ല എന്ന് അവൻ സമ്മതിക്കുന്നു. അഞ്ചാം ശ്ലോകം വൾഗേറ്റിൽ മാത്രമുള്ളതാണ് — വാനരനായകന്മാരുടെ നാമാവലി ഗീതാപ്രസ്സ് പാഠത്തിൽ മാത്രമാണ് വിസ്തൃതമായിട്ടുള്ളത്. ‘അമാത്യന്മാരുടെ മരണം’, ‘നഗരത്തിന്റെ ഉപരോധം’ എന്നീ രണ്ടു ദുഃഖങ്ങൾ — ഒന്നു സ്വജനങ്ങളുടെ നാശം, മറ്റേതു സ്വരാജ്യത്തിന്റെ അപമാനം. രാവണൻ അവയ്ക്കുള്ള പരിഹാരം യുദ്ധത്തിൽ മാത്രമേ കാണുന്നുള്ളൂ. താമസാസ്ത്രം അന്ധകാരമയവും ദഹിപ്പിക്കുന്നതുമാണ് — ദിവ്യാസ്ത്രപ്രയോഗം ഈ സർഗത്തിൽ ആരംഭിക്കുന്നു; തുടർന്ന് സർഗം മുഴുവൻ അസ്ത്രപ്രത്യസ്ത്രങ്ങളുടെ പരമ്പരയാകുന്നു. വാനരന്മാർ അഗ്നിയാൽ ദഹിച്ചതുപോലെ നാലുപാടും വീഴുന്നു — ‘നിർദദാഹ’ (ദഹിപ്പിച്ചു) എന്ന പദം താമസാസ്ത്രത്തിന്റെ ദാഹകത്വം വ്യക്തമാക്കുന്നു. ‘അതിരഥഃ’ എന്ന പദം രഥയുദ്ധത്തിൽ രാവണന്റെ ശ്രേഷ്ഠത സൂചിപ്പിക്കുന്നു — അവൻ സാധാരണ മഹാരഥനല്ല, അതിനെയും അതിക്രമിച്ചവനാണ്.
തകർന്ന് ഓടുന്ന ആ വാനരന്മാരാൽ നിലത്തുനിന്നു പൊടി ഉയർന്നു; ബ്രഹ്മാവുതന്നെ നിർമിച്ച ആ അസ്ത്രം അവർക്കു സഹിക്കാനായില്ല. രാവണന്റെ ഉത്തമശരങ്ങളാൽ തകർന്ന ആ അനേകം സൈന്യവിഭാഗങ്ങളെ നൂറുകണക്കിനു കണ്ട് രാഘവൻ ഉറച്ചുനിന്നു. പിന്നീട് രാക്ഷസശാർദൂലൻ വാനരസൈന്യത്തെ ഓടിച്ചശേഷം, വിഷ്ണുവിനോടൊപ്പം ഇന്ദ്രനെന്നപോലെ സഹോദരൻ ലക്ഷ്മണനോടൊപ്പം നിൽക്കുന്ന അപരാജിതനായ രാമനെ കണ്ടു — മഹത്തായ വില്ല് ഊന്നിനിന്ന് ആകാശത്തിൽ വരയ്ക്കുന്നവനെപ്പോലെ, താമരയിതൾപോലെ വിശാലമായ കണ്ണുകളുള്ളവനും നീണ്ട കൈകളുള്ളവനും ശത്രുക്കളെ അടക്കുന്നവനുമായ രാമനെ. പിന്നീട് മഹാതേജസ്വിയും ബലവാനുമായ രാമൻ സൗമിത്രിയോടൊപ്പം യുദ്ധത്തിൽ വാനരന്മാർ തകർന്നതും രാവണൻ പാഞ്ഞുവരുന്നതും കണ്ട് ഹൃഷ്ടനായി, വില്ലിന്റെ നടുവിൽ പിടിച്ചു. പിന്നീട് മഹാവേഗവും മഹാനാദവുമുള്ള ആ ഉത്തമധനുസ്സ്, ഭൂമിയെ പിളർക്കുന്നതുപോലെ, അവൻ ഞാണൊലി മുഴക്കാൻ തുടങ്ങി. രാവണന്റെ ബാണക്കൂട്ടങ്ങളാലും രാമൻ മുഴക്കിയ ആ ധനുർനാദത്താലും അപ്പോൾ രാക്ഷസന്മാർ നൂറുകണക്കിനു വീണു. ഒമ്പതാം ശ്ലോകം വൾഗേറ്റിൽ മാത്രമുള്ളതാണ് — ‘ബ്രഹ്മണാ നിർമിതം സ്വയം’ (ബ്രഹ്മാവുതന്നെ നിർമിച്ചത്) എന്നു താമസാസ്ത്രത്തിന്റെ ദിവ്യോത്പത്തി പറഞ്ഞിരിക്കുന്നു; അതിനാൽ വാനരന്മാരുടെ പരാജയം അവരുടെ ദൗർബല്യംകൊണ്ടല്ല, അസ്ത്രത്തിന്റെ ദൈവികശക്തികൊണ്ടാണ്. ‘പര്യവസ്ഥിതഃ’ (ഉറച്ചുനിന്നു) എന്ന പദം രാമന്റെ ധൈര്യം കാണിക്കുന്നു — സൈന്യം തകർന്നു, എങ്കിലും അവൻ അചഞ്ചലൻ. രാവണന്റെ കണ്ണിലൂടെയാണ് കവി രാമനെ വർണിക്കുന്നത് — ‘ആകാശത്തിൽ വരയ്ക്കുന്നവനെപ്പോലെ’ എന്ന ഉപമയാൽ വില്ലിന്റെ നീളവും ‘പദ്മപത്രവിശാലാക്ഷം’ (താമരയിതൾപോലെ വിശാലമായ കണ്ണുള്ളവൻ) എന്ന പദത്താൽ രാമന്റെ സൗന്ദര്യവും ഒരേസമയം കാണിച്ചിരിക്കുന്നു. ശത്രുവും രാമന്റെ രൂപം കാണുന്നു. രാവണൻ രാമനെ ‘അപരാജിതൻ’ ആയി കാണുന്നു — ഈ പദം കവിയുടേതാണ്, രാവണന്റേതല്ല; എന്നാൽ അവന്റെ ദൃഷ്ടിയിൽ വച്ചിരിക്കുന്നു. ‘വിഷ്ണുനാ വാസവമിവ’ (വിഷ്ണുവിനോടൊപ്പം ഇന്ദ്രനെന്നപോലെ) എന്ന ഉപമ — ഉപേന്ദ്രനായ വിഷ്ണുവിനോടൊപ്പം ഇന്ദ്രൻ എന്നപോലെ ലക്ഷ്മണനോടൊപ്പം രാമൻ; ഇവിടെ രാമൻ ഇന്ദ്രന്റെ സ്ഥാനത്തും ലക്ഷ്മണൻ വിഷ്ണുവിന്റെ സ്ഥാനത്തും എന്നതൊരു രസകരമായ വിപര്യാസമാണ്. രാമന്റെ ഹർഷവും ശ്രദ്ധേയമാണ് — ശത്രു നേരിട്ടു വരുന്നതു കണ്ട് അവൻ സന്തോഷിക്കുന്നു, കാരണം ഏറെക്കാലമായി കാത്തിരുന്നത് ഈ നിമിഷമാണ്. ധനുർവിസ്ഫാരത്തിന്റെ ശബ്ദംകൊണ്ടുതന്നെ രാക്ഷസന്മാർ വീഴുന്നു — രാമന്റെ ശക്തിയുടെ ആദ്യപ്രദർശനം ശരംകൊണ്ടല്ല, ശബ്ദംകൊണ്ടുതന്നെ. ‘മധ്യേ കാർമുകം ജഗ്രാഹ’ (വില്ലിന്റെ നടുവിൽ പിടിച്ചു) — സൈന്യത്തിന്റെ മധ്യത്തിൽ നിന്നുകൊണ്ട്, അതുവഴി അവനെ കാണുന്ന വാനരന്മാർക്കു ധൈര്യം ലഭിക്കുന്നു. 11–13 ശ്ലോകങ്ങളിൽ ചില അർധങ്ങൾ (11.1, 13.2) വൾഗേറ്റിൽ മാത്രമുള്ളവയാണ്.
ആ രണ്ടു രാജപുത്രന്മാരുടെയും ശരപഥത്തിലെത്തിയ രാവണൻ ചന്ദ്രസൂര്യന്മാരുടെ സമീപത്തെ രാഹുവിനെപ്പോലെ ശോഭിച്ചു. ആദ്യം അവനോടു യുദ്ധം ചെയ്യാൻ ആഗ്രഹിച്ച ലക്ഷ്മണൻ വില്ലു കുലച്ച് അഗ്നിജ്വാലപോലുള്ള മൂർച്ചയുള്ള ശരങ്ങൾ എയ്തു. വില്ലാളിയായ ലക്ഷ്മണൻ വിട്ടയുടനെ ആ ബാണങ്ങളെ മഹാതേജസ്വിയായ രാവണൻ ആകാശത്തുവച്ചുതന്നെ ബാണങ്ങളാൽ തടുത്തു. തന്റെ കൈവേഗം കാണിച്ചുകൊണ്ട് അവൻ ഒന്നിനെ ഒന്നുകൊണ്ടും മൂന്നിനെ മൂന്നുകൊണ്ടും പത്തിനെ പത്തുകൊണ്ടും ലക്ഷ്മണന്റെ ബാണങ്ങൾ മുറിച്ചു. യുദ്ധജേതാവായ രാവണൻ സൗമിത്രിയെ കടന്ന് മറ്റൊരു പർവതംപോലെ നിൽക്കുന്ന രാമനെ യുദ്ധത്തിൽ സമീപിച്ചു. രാഘവനെ സമീപിച്ച്, ക്രോധത്താൽ കണ്ണുചുവന്ന രാക്ഷസേശ്വരൻ രാവണൻ ശരവർഷങ്ങൾ ചൊരിഞ്ഞു. അപ്പോൾ രാവണന്റെ വില്ലിൽനിന്നു വരുന്ന ശരധാരകൾ കണ്ടമാത്രയിൽ രാമൻ തിടുക്കത്തിൽ വേഗം ഭല്ലങ്ങൾ എടുത്തു. ജ്വലിക്കുന്നവയും മഹാഘോരവും വിഷസർപ്പങ്ങൾക്കു തുല്യവുമായ ആ ശരക്കൂട്ടങ്ങളെ രാഘവൻ മൂർച്ചയുള്ള ഭല്ലങ്ങളാൽ മുറിച്ചു. ‘ചന്ദ്രസൂര്യന്മാരുടെ സമീപത്തെ രാഹുവിനെപ്പോലെ’ എന്ന ഉപമ ഏറെ അർഥവത്താണ് — രാമലക്ഷ്മണന്മാർ സൂര്യചന്ദ്രന്മാർ, രാവണൻ അവരെ വിഴുങ്ങാനാഗ്രഹിക്കുന്ന രാഹു; എന്നാൽ രാഹുവിനു ഗ്രഹണസമയത്തു മാത്രമേ ശക്തിയുള്ളൂ, എപ്പോഴുമില്ല. ഈ പതിപ്പിൽ ഈ ശ്ലോകം (17) ‘രാവണസ്യ ച ബാണൗഘൈഃ’ (16) എന്നതിനു ശേഷമാണ് അച്ചടിച്ചിരിക്കുന്നത്; സമീക്ഷിതപതിപ്പിലാകട്ടെ അതിനു മുമ്പ് — ഇതു രണ്ട് അർധങ്ങളുടെ സ്ഥാനമാറ്റമാണ്, പാഠലോപമല്ല. ജ്യേഷ്ഠനു മുമ്പേ യുദ്ധം ചെയ്യാൻ ലക്ഷ്മണൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നു, സേവകൻ സ്വാമിയെ രക്ഷിക്കാൻ മുന്നിൽ ചെല്ലുന്നതുപോലെ. ‘ഏകമേകേന, ത്രിഭിസ്ത്രീൻ, ദശഭിർദശ’ (ഒന്നിനെ ഒന്നുകൊണ്ട്, മൂന്നിനെ മൂന്നുകൊണ്ട്, പത്തിനെ പത്തുകൊണ്ട്) എന്ന എണ്ണത്തിലൂടെ രാവണന്റെ കൈവേഗം പ്രദർശിപ്പിച്ചിരിക്കുന്നു — ഓരോ ബാണത്തെയും അത്രതന്നെ ബാണങ്ങൾകൊണ്ട് അവൻ തടുക്കുന്നു, കൂടുതൽകൊണ്ടല്ല; ഇത് അവന്റെ അസ്ത്രകൗശലത്തിന്റെ പരമമായ തെളിവാണ്. ഈ ഭാഗം രാവണനെ വെറും ദുഷ്ടനായി മാത്രമല്ല, മഹാധനുർധരനായും കാണിക്കുന്നു; അതുവഴി രാമന്റെ വിജയത്തിനു കൂടുതൽ ഗൗരവം ലഭിക്കുന്നു. എന്നാൽ അവൻ ലക്ഷ്മണനെ കൊല്ലുന്നില്ല, കടന്നുപോകുക മാത്രം ചെയ്യുന്നു — അവന്റെ ലക്ഷ്യം രാമനാണ്. രാമൻ ‘മറ്റൊരു പർവതംപോലെ’ നിൽക്കുന്നു — അചലൻ, ഇളക്കമില്ലാത്തവൻ. ഭല്ലങ്ങൾ അർധചന്ദ്രാകൃതിയിലുള്ള മുനയോടുകൂടിയ ബാണങ്ങളാണ്; ശരങ്ങളെ മുറിക്കാൻ അവ വിശേഷിച്ചും ഉപയുക്തമാണ്. രാവണന്റെ ശരങ്ങൾ ‘ആശീവിഷോപമാഃ’ — സർപ്പസമാനം, വിഷംപോലെ മാരകം. ശരങ്ങൾ കണ്ടമാത്രയിൽത്തന്നെ രാമൻ ഭല്ലങ്ങൾ എടുക്കുന്നു — അവന്റെ പ്രതികരണം തൽക്ഷണമാണ്.
രാഘവൻ രാവണന്റെമേലും രാവണൻ രാഘവന്റെമേലും വേഗത്തിൽ നാനാവിധ മൂർച്ചയുള്ള ശരവർഷങ്ങൾ അന്യോന്യം ചൊരിഞ്ഞു. ബാണവേഗത്താൽ പിന്നോട്ടു തള്ളപ്പെട്ടുകൊണ്ടും അന്യോന്യം തോൽക്കാതെയും അവർ ഏറെനേരം ഇടത്തോട്ടും വലത്തോട്ടും വിചിത്രമായി വട്ടംചുറ്റി. യമനും അന്തകനും തുല്യരും ശരങ്ങൾ വർഷിക്കുന്നവരും രൗദ്രരുമായ ആ രണ്ടുപേരും ഒരേസമയം പൊരുതുമ്പോൾ ജീവികൾ ഭയന്നുവിറച്ചു. അപ്പോൾ ആകാശം നാനാവിധ ബാണങ്ങളാൽ നിരന്തരം മൂടപ്പെട്ടു — വേനൽ കഴിയുമ്പോൾ മിന്നൽമാലകൾ നിറഞ്ഞ മേഘങ്ങളാലെന്നപോലെ. മഹാവേഗമുള്ളതും അതിമൂർച്ചയുള്ള മുനയുള്ളതും കഴുകന്റെ തൂവൽ ചേർത്തതും നന്നായി ചിറകുവച്ചതുമായ ശരവർഷങ്ങളാൽ ആകാശം ജാലകമുള്ളതുപോലെയായി. സൂര്യൻ അസ്തമിച്ചശേഷം ഉയർന്നുവന്ന രണ്ടു മഹാമേഘങ്ങളെപ്പോലെ അവർ ആകാശത്തെ ശരങ്ങളാൽ കൂരിരുട്ടാക്കി. അന്യോന്യം കൊല്ലാനാഗ്രഹിക്കുന്ന അവർ തമ്മിൽ, വൃത്രനും ഇന്ദ്രനും തമ്മിലെന്നപോലെ, സമീപിക്കാനാവാത്തതും ചിന്തിക്കാനാവാത്തതുമായ മഹായുദ്ധം നടന്നു. ഇരുവരും പരമധനുർധരർ, ഇരുവരും യുദ്ധവിശാരദർ, ഇരുവരും അസ്ത്രവിദ്യ അറിയുന്നവരിൽ മുഖ്യർ; ഇരുവരും യുദ്ധത്തിൽ വിഹരിച്ചു. ഇരുവരും ഏതേതു വഴിയിലൂടെ നീങ്ങിയോ, അവിടെയെല്ലാം, കാറ്റേറ്റ രണ്ടു സമുദ്രങ്ങളിലെ തിരമാലകൾപോലെ, ശരങ്ങളുടെ തിരമാലകൾ നീങ്ങി. പിന്നീട് കൈകൾ ഒരുനിമിഷവും വിശ്രമിക്കാത്ത, ലോകങ്ങളെ കരയിക്കുന്ന രാവണൻ രാമന്റെ നെറ്റിയിൽ ഒരു നാരാചമാല (ഇരുമ്പുശരങ്ങളുടെ നിര) തൊടുത്തുവിട്ടു. ഭീകരമായ വില്ലിൽനിന്നു പ്രയോഗിച്ച, നീലത്താമരയിതളിന്റെ പ്രഭയുള്ള ആ മാല ശിരസ്സിൽ ധരിച്ചുകൊണ്ടും രാമൻ വ്യഥപ്പെട്ടില്ല. ഈ ഭാഗത്ത് കവി സമതയെ വർണിക്കുന്നു — ‘ഉഭൗ’ (ഇരുവരും) എന്ന പദം നാലുവട്ടം ആവർത്തിക്കുന്നു; അതുവഴി രണ്ടു വീരന്മാരുടെയും തുല്യബലത്വം ഉറപ്പിക്കപ്പെടുന്നു. ഉപമകളും ജോടികളാണ് — രണ്ടു മഹാമേഘങ്ങൾ, വൃത്രനും ഇന്ദ്രനും, രണ്ടു സമുദ്രങ്ങളിലെ തിരമാലകൾ. ‘ഗവാക്ഷിതം’ (ജാലകമുള്ളതുപോലെ) എന്നത് ഒരു സൂക്ഷ്മ ഉപമയാണ് — ബാണങ്ങളാൽ ആകാശം അഴികളുള്ള ജാലകംപോലെ, വിടവുകളിലൂടെ മാത്രം കാണാവുന്നത്. ‘ആതപാപായേ’ (വേനൽ കഴിയുമ്പോൾ) എന്നതു വർഷർതുവിന്റെ ആരംഭമാണ്, മിന്നലോടുകൂടിയ മേഘങ്ങൾ ആകാശം നിറയ്ക്കുന്ന കാലം. ‘ലോകരാവണഃ’ എന്നതു പേരിന്റെ നിരുക്തിയാണ് — ലോകങ്ങളെ കരയിക്കുന്നവൻ ആയതിനാൽ രാവണൻ. നാരാചമാല നീലത്താമരയിതളിന്റെ പ്രഭയുള്ളത് — ഭീകരമായ അസ്ത്രം മനോഹരമായ ഉപമയാൽ വർണിച്ചിരിക്കുന്നു, രാമന്റെ നെറ്റിയിൽ ഒരു പൂമാലപോലെ; എന്നാൽ രാമൻ ‘വ്യഥപ്പെട്ടില്ല’. ഇത് അവന്റെ ധൈര്യത്തിന്റെ പരമമായ തെളിവാണ്. 28-ാം ശ്ലോകത്തിൽ അച്ചടിയിൽ ‘സതതം’ എന്നും സമീക്ഷിതപതിപ്പിൽ ‘സന്തതം’ എന്നും. ഈ യുദ്ധവർണനയിൽ കവി ക്രമമായി ദൃഷ്ടി വിസ്തരിക്കുന്നു — ആദ്യം രണ്ടു യോദ്ധാക്കൾ, പിന്നെ അവരുടെ ഗതി (വട്ടംചുറ്റലുകൾ), പിന്നെ ജീവികളുടെ ഭയം, പിന്നെ ശരങ്ങളാൽ മൂടപ്പെട്ട ആകാശം മുഴുവൻ. ‘ചേരതുഃ ചിരം’ (ഏറെനേരം ചുറ്റി) എന്ന പദത്താൽ യുദ്ധത്തിന്റെ ദൈർഘ്യവും ‘ചിത്രം’ (വിചിത്രമായി) എന്ന പദത്താൽ അതിന്റെ കൗശലപൂർണതയും സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു. ‘ബാണവേഗാത് സമുത്ക്ഷിപ്തൗ’ — ബാണങ്ങളുടെ വേഗത്താൽ പിന്നോട്ടു തള്ളപ്പെട്ടിട്ടും വീണ്ടും മുന്നോട്ടു വന്നവർ. ‘അനാസാദ്യം അചിന്ത്യം’ (സമീപിക്കാനാവാത്തത്, ചിന്തിക്കാനാവാത്തത്) എന്ന രണ്ടു വിശേഷണങ്ങൾ ആ യുദ്ധത്തിന്റെ അദ്വിതീയത ഘോഷിക്കുന്നു — മറ്റാർക്കും അതിൽ പ്രവേശിക്കാനാവില്ല, സങ്കൽപ്പിക്കാൻപോലും. വൃത്രേന്ദ്രയുദ്ധം വേദങ്ങളിൽ പ്രസിദ്ധമായ ദേവാസുരയുദ്ധങ്ങളുടെ മാതൃകയാണ്; അതുവഴി രാമരാവണയുദ്ധം ബ്രഹ്മാണ്ഡതലത്തിലുള്ള യുദ്ധമാണെന്നു സൂചിപ്പിക്കുന്നു. ‘ഊർമയഃ’ (തിരമാലകൾ) എന്ന ഉപമ 33-ാം ശ്ലോകത്തിൽ രണ്ടുവട്ടം വരുന്നു — ശരങ്ങളുടെ തിരമാലകൾ, സമുദ്രത്തിലെ തിരമാലകൾ — ഇരുവരുടെയും ഗതിയോടൊപ്പം ശരങ്ങളും തിരകൾപോലെ ഒഴുകുന്നു എന്ന ചിത്രം. ‘സംസക്തഹസ്തഃ’ എന്നത് രാവണന്റെ കൈകൾ ഒരു നിമിഷംപോലും വിശ്രമിക്കുന്നില്ല എന്നതാണ്.
പിന്നീട് ക്രോധം നിറഞ്ഞ രാമൻ മന്ത്രങ്ങൾ ജപിച്ചുകൊണ്ട് രൗദ്രാസ്ത്രം പ്രയോഗിച്ച്, വീണ്ടും ശരങ്ങളെടുത്ത്, മഹാതേജസ്വിയും വീര്യവാനുമായ അവൻ വില്ലു കുലച്ച് വിട്ടു; ഇടവിടാതെ ശരം പൊഴിക്കുന്ന അവൻ ആ ശരങ്ങൾ രാക്ഷസേന്ദ്രന്റെ നേർക്കെറിഞ്ഞു. ആ ശരങ്ങൾ രാക്ഷസേന്ദ്രന്റെ മഹാമേഘംപോലുള്ള, ഭേദിക്കാനാവാത്ത കവചത്തിൽ വീണു; അപ്പോൾ വ്യഥ ഉണ്ടാക്കിയില്ല. വീണ്ടും സർവാസ്ത്രകുശലനായ രാമൻ രഥത്തിലിരിക്കുന്ന രാക്ഷസാധിപനെ നെറ്റിയിൽ പരമാസ്ത്രംകൊണ്ടു പിളർത്തു. രാവണനാൽ തിരിച്ചടിക്കപ്പെട്ട ആ ശരങ്ങൾ ബാണരൂപം ഉപേക്ഷിച്ച്, അഞ്ചുതലയുള്ള സർപ്പങ്ങളെപ്പോലെ ചീറ്റിക്കൊണ്ട് ഭൂമിയിൽ പ്രവേശിച്ചു. രാഘവന്റെ അസ്ത്രം നശിപ്പിച്ച്, ക്രോധത്താൽ മതിമറന്ന രാവണൻ അതിഘോരമായ ആസുരാസ്ത്രം പ്രകടമാക്കി. മഹാതേജസ്വിയായ അവൻ ക്രുദ്ധനായ സർപ്പത്തെപ്പോലെ ചീറ്റിക്കൊണ്ട് മായകളാൽ — സിംഹമുഖവും വ്യാഘ്രമുഖവും ഉള്ളവ, കങ്കമുഖവും ചക്രവാകമുഖവും ഉള്ളവ, കഴുകമുഖവും പരുന്തുമുഖവും ഉള്ളവ, കുറുക്കന്റെ മുഖമുള്ളവ, ഈഹാമൃഗമുഖമുള്ളവ, വായ് പിളർന്ന ഭയാനകമായവ, അഞ്ചു വായുള്ള നക്കുന്നവ, കഴുതമുഖമുള്ളവ, പന്നിമുഖമുള്ളവ, നായയുടെയും കോഴിയുടെയും മുഖമുള്ളവ, മുതലയുടെയും വിഷസർപ്പത്തിന്റെയും മുഖമുള്ളവ — ഇവയും മറ്റു മൂർച്ചയുള്ള ശരങ്ങളും രാമന്റെ നേർക്കു വിട്ടു. ആ ആസുരാസ്ത്രത്താൽ ആക്രമിക്കപ്പെട്ട രഘുശ്രേഷ്ഠൻ, അഗ്നിതുല്യനായ അവൻ, മഹോത്സാഹമുള്ള പാവകാസ്ത്രം (ആഗ്നേയാസ്ത്രം) പ്രയോഗിച്ചു. ഇവിടെ അസ്ത്രയുദ്ധത്തിന്റെ ക്രമം വ്യക്തമാണ് — ആദ്യം രാമന്റെ രൗദ്രാസ്ത്രം രാവണന്റെ കവചത്താൽ തടയപ്പെട്ടു; പിന്നെ രണ്ടാം പ്രഹരം നെറ്റിയിൽ; എന്നാൽ രാവണനാൽ തിരിച്ചടിക്കപ്പെട്ട ആ ബാണങ്ങളും ബാണരൂപം പിളർന്ന് (ഉപേക്ഷിച്ച്) അഞ്ചുതലയുള്ള സർപ്പങ്ങളെപ്പോലെ ചീറ്റിക്കൊണ്ട് ഭൂമിയിൽ പ്രവേശിക്കുന്നു — രാവണന്റെ പ്രതിരോധശക്തി ഇവിടെ വ്യക്തമാണ്. ‘മന്ത്രാൻ അപി ജപൻ’ (മന്ത്രങ്ങൾ ജപിച്ചുകൊണ്ടും) എന്ന പദത്താൽ ദിവ്യാസ്ത്രങ്ങളുടെ പ്രയോഗം മന്ത്രംകൊണ്ടാണ് നടക്കുന്നതെന്നു സൂചിപ്പിക്കുന്നു. രാവണന്റെ കവചം ‘അവധ്യം’ (ഭേദിക്കാനാവാത്തത്) — വരത്താൽ ലഭിച്ച സംരക്ഷണം; അതിനാൽ സാധാരണ ശരങ്ങൾ അതിനെ പിളർക്കുന്നില്ല. ആസുരാസ്ത്രത്തിന്റെ വർണന നാനാവിധ മൃഗപക്ഷിമുഖങ്ങളുള്ള ശരങ്ങളാൽ ഭയാനകരസം ജനിപ്പിക്കുന്നു — സിംഹം, വ്യാഘ്രം, കങ്കപ്പക്ഷി, ചക്രവാകം, കഴുകൻ, പരുന്ത്, കുറുക്കൻ, ഈഹാമൃഗം, കഴുത, പന്നി, നായ, കോഴി, മുതല, സർപ്പം; ഈ പട്ടിക മായയുടെ വൈവിധ്യം കാണിക്കുന്നു. ‘ഈഹാമൃഗം’ ചെന്നായ എന്നു പ്രസിദ്ധം. രാമൻ ആസുരാസ്ത്രത്താൽ ‘സമാവിഷ്ടൻ’ — ആക്രമിക്കപ്പെട്ടവൻ; എങ്കിലും അവൻ അഗ്നിതുല്യൻ; അതിനാൽ ആഗ്നേയമായ പാവകാസ്ത്രംതന്നെ മറുപടി. 41.2-ലെ ‘അസ്ത്രം പ്രാദുശ്ചകാര സഃ’ (അവൻ അസ്ത്രം പ്രകടമാക്കി) എന്നത് സമീക്ഷിതപതിപ്പിലെ ‘അന്യദസ്ത്രം സമാദദേ’ (മറ്റൊരു അസ്ത്രം എടുത്തു) എന്നതിന്റെ പാഠഭേദമാണ്. രാമന്റെ ശ്രമം രണ്ടുവട്ടം — ആദ്യം രൗദ്രാസ്ത്രം കവചത്തിൽ നിഷ്ഫലം, രണ്ടാമതു പരമാസ്ത്രം നെറ്റിയിൽ; രാവണനും രണ്ടുവട്ടം മറുപടി നൽകുന്നു. ഇങ്ങനെ ഈ സർഗത്തിൽ ഒരു പക്ഷത്തിനും നിർണായകവിജയം ലഭിക്കുന്നില്ല; അസ്ത്രങ്ങളുടെ പരസ്പരനിവാരണം മാത്രം. ‘ക്രുദ്ധനായ സർപ്പത്തെപ്പോലെ ചീറ്റിക്കൊണ്ട്’ എന്ന രാവണന്റെ ഉപമ തുടർന്നുവരുന്ന അവന്റെ സർപ്പമുഖശരങ്ങളോടു ചേരുന്നു — അവൻ സ്വയം സർപ്പത്തെപ്പോലെ, അവന്റെ ശരങ്ങളും സർപ്പങ്ങൾ. ‘മായാഭിഃ’ (മായകളാൽ) എന്ന പദത്താൽ ആസുരാസ്ത്രം മായാമയമാണെന്നു വ്യക്തം; രാമന്റെ അസ്ത്രങ്ങളാകട്ടെ മന്ത്രമയമാണ്, മായാമയമല്ല. ആസുരശരങ്ങളുടെ മുഖങ്ങളെല്ലാം ഹിംസ്രജന്തുക്കളുടെയോ മാംസഭോജികളുടെയോ ആണ് — ഇതു രാവണന്റെ സ്വഭാവത്തിന്റെതന്നെ പ്രതിബിംബമാണ്.
അഗ്നിപോലെ ജ്വലിക്കുന്ന മുഖമുള്ളവ, സൂര്യമുഖമുള്ളവ, ചന്ദ്രന്റെയും അർധചന്ദ്രന്റെയും മുഖമുള്ളവ, ധൂമകേതുമുഖമുള്ളവ, ഗ്രഹനക്ഷത്രങ്ങളുടെ നിറമുള്ളവ, മഹോൽക്കയുടെ മുഖമുള്ളവ, മിന്നൽനാവുപോലുള്ളവ — ഇങ്ങനെ നാനാവിധ ശരങ്ങൾ അവൻ അവിടെ വിട്ടു. രാഘവാസ്ത്രമേറ്റ രാവണന്റെ ആ ഘോരശരങ്ങൾ ആകാശത്തിൽ ലയിച്ചുപോയി; ആയിരക്കണക്കിനു കൊന്നൊടുക്കുകയും ചെയ്തു. അനായാസം കർമം ചെയ്യുന്ന രാമനാൽ ആ അസ്ത്രം നശിപ്പിക്കപ്പെട്ടതു കണ്ട്, കാമരൂപികളായ എല്ലാ വീരകപികളും ഹർഷംപൂണ്ട്, സുഗ്രീവനെ മുന്നിൽനിർത്തി രാഘവനെ ചുറ്റിനിന്ന് ആർത്തു. പിന്നീട് രാവണന്റെ കൈയിൽനിന്നു പുറപ്പെട്ട ആ അസ്ത്രത്തെ ബലമായി നശിപ്പിച്ച് ദാശരഥിയായ മഹാത്മാവ് രാഘവൻ സന്തുഷ്ടനായി; സന്തുഷ്ടരായ വാനരേശ്വരന്മാർ ഉറക്കെ ആർത്തു. രാമന്റെ ആഗ്നേയാസ്ത്രത്തിലെ ശരങ്ങളെല്ലാം തേജോമയവസ്തുക്കളുടെ മുഖങ്ങൾ ധരിക്കുന്നു — അഗ്നി, സൂര്യൻ, ചന്ദ്രൻ, ധൂമകേതു, ഗ്രഹങ്ങൾ, നക്ഷത്രങ്ങൾ, ഉൽക്ക, മിന്നൽ. ഇങ്ങനെ രാവണന്റെ മൃഗമുഖശരങ്ങൾ (അന്ധകാരത്തിന്റെയും ഹിംസയുടെയും പ്രതീകങ്ങൾ) രാമന്റെ ജ്യോതിർമുഖശരങ്ങളാൽ (പ്രകാശത്തിന്റെ പ്രതീകങ്ങളാൽ) നശിക്കുന്നു — ഈ വർണനയിൽ പ്രകാശവും അന്ധകാരവും തമ്മിലുള്ള യുദ്ധമെന്നപോലെ കവി സൂചിപ്പിക്കുന്നു. നാല്പത്തേഴാം ശ്ലോകം മൂന്ന് അർധങ്ങളിലാണ്. ‘അക്ലിഷ്ടകർമണാ’ (അനായാസം കർമം ചെയ്യുന്നവനാൽ) എന്ന രാമന്റെ വിശേഷണം അവന്റെ സഹജമായ സാമർഥ്യം കാണിക്കുന്നു — മഹത്തായ കർമംപോലും അവൻ ക്ലേശമില്ലാതെ ചെയ്യുന്നു. വാനരന്മാർ സുഗ്രീവനെ മുന്നിൽനിർത്തി രാഘവനെ ചുറ്റിനിൽക്കുന്നു — ഇത് അവരുടെ സൈന്യത്തിന്റെ പുനഃക്രമീകരണമാണ്. അവസാനശ്ലോകം വംശസ്ഥവിഭാഗത്തിലുള്ള ഒരു ദീർഘവൃത്തത്തിലാണ്; അതു വൾഗേറ്റിൽ മാത്രമുള്ളതുമാണ്. ഈ സർഗം രാമരാവണന്മാരുടെ ആദ്യത്തെ നേരിട്ടുള്ള യുദ്ധത്തിന്റെ ആരംഭമാണ്; അടുത്ത സർഗത്തിൽ രാവണൻ മയൻ നിർമിച്ച മറ്റൊരു അസ്ത്രം പ്രയോഗിക്കും; ലക്ഷ്മണൻ ശക്തിയേറ്റു വീഴുകയും ചെയ്യും.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये युद्धकाण्डे एकोनशततमः सर्गः॥ ९९॥