॥वाल्मीकिरामायणम् യുദ്ധകാണ്ഡം · 86-ാം സർഗ്ഗം

യുദ്ധകാണ്ഡം

സർഗ്ഗം

നികുംഭിലായുദ്ധത്തിന്റെ ആരംഭം

വിഭീഷണന്റെ ഉപദേശം, വാനരരാക്ഷസന്മാരുടെ ഘോരയുദ്ധം, ഇന്ദ്രജിത്ത് ഹോമത്തിൽനിന്ന് എഴുന്നേൽക്കുന്നു, ഹനുമാന്റെ പരാക്രമം, ഇന്ദ്രജിത്ത് ഹനുമാന്റെ നേർക്കു ചെല്ലുന്നു, വിഭീഷണൻ ലക്ഷ്മണനു ശത്രുവിനെ ചൂണ്ടിക്കാണിക്കുന്നു

പിന്നെ ആ സന്ദർഭത്തിൽ രാവണാനുജനായ വിഭീഷണൻ ലക്ഷ്മണനോട് ശത്രുക്കൾക്ക് അഹിതവും കാര്യം സാധിക്കുന്നതുമായ വാക്കു പറഞ്ഞു: ‘മേഘംപോലെ കറുത്തു കാണുന്ന ഈ രാക്ഷസസൈന്യത്തോട് പാറകൾ ആയുധമാക്കിയ കപികൾ വേഗം യുദ്ധം ചെയ്യട്ടെ. ലക്ഷ്മണാ, ആ വലിയ സൈന്യത്തെ പിളർക്കാൻ ശ്രമിക്കുക; അതു പിളർന്നാൽ രാക്ഷസേന്ദ്രപുത്രനും ഇവിടെ ദൃശ്യനാകും. ഈ കർമം പൂർത്തിയാകുന്നതിനുമുമ്പ്, ഇന്ദ്രന്റെ വജ്രംപോലുള്ള ശരങ്ങളാൽ ശത്രുക്കളെ മൂടിക്കൊണ്ട്, നീ വേഗം പാഞ്ഞുചെല്ലുക. വീരാ, മായയിൽ മുഴുകിയവനും അധാർമികനും ക്രൂരകർമിയും സർവലോകത്തിനും ഭയമുണ്ടാക്കുന്നവനുമായ ആ ദുരാത്മാവിനെ, രാവണിയെ, കൊല്ലുക.’ വിഭീഷണന്റെ ഉപായം വ്യക്തമാണ് — ഇന്ദ്രജിത്ത് സ്വന്തം സേനയുടെ നടുവിൽ മരങ്ങളുടെ ഇരുട്ടിൽ ഹോമം ചെയ്യുന്നു; അതിനാൽ ആദ്യം സേനയെ പിളർക്കണം, അപ്പോൾ മാത്രമേ അവൻ ദൃശ്യനാകൂ. ‘മേഘശ്യാമം’ (മേഘംപോലെ കറുത്തത്) എന്ന വിശേഷണം രാക്ഷസസേനയുടെ ഇടതൂർച്ചയും വിസ്തൃതിയും സൂചിപ്പിക്കുന്നു — മേഘം സൂര്യനെ മൂടുന്നതുപോലെ ആ സേന ഇന്ദ്രജിത്തിനെ മൂടുന്നു. ‘യാവന്നൈതത് കർമ സമാപ്യതേ’ (ഈ കർമം പൂർത്തിയാകുന്നതിനുമുമ്പ്) എന്നതുകൊണ്ട് സമയത്തിന്റെ തിടുക്കം വീണ്ടും ഓർമിപ്പിക്കുന്നു. ആദ്യത്തെ രണ്ടു ശ്ലോകങ്ങൾ പ്രചാരത്തിലുള്ള പാഠത്തിൽ (വൾഗേറ്റിൽ) മാത്രമുള്ളവയാണ്; അവ സമീക്ഷിതപാഠത്തിൽ കാണുന്നില്ല, അവയ്ക്കു പകരം അവിടെ ആ ഉപദേശം ചുരുക്കി മാത്രമേ പറയുന്നുള്ളൂ. വിഭീഷണന്റെ വാക്കിനെ ‘പരേഷാമഹിതം’ (ശത്രുക്കൾക്ക് അഹിതം) എന്നു വിശേഷിപ്പിച്ചിരിക്കുന്നു, കാരണം ശത്രുനാശത്തിനായാണ് അത് ഉപദേശിച്ചത്; ‘അർഥസാധകം’ (കാര്യം സാധിക്കുന്നത്) എന്നും, കാരണം അതുകൊണ്ടു കാര്യസിദ്ധിയുണ്ടാകും. ഇങ്ങനെ വിഭീഷണൻ യുദ്ധതന്ത്രം നിർദേശിക്കുന്നു; ലക്ഷ്മണൻ അതനുസരിച്ച് കാര്യം ആരംഭിക്കുന്നു.

വിഭീഷണന്റെ വാക്കു കേട്ട് ശുഭലക്ഷണനായ ലക്ഷ്മണൻ രാക്ഷസേന്ദ്രപുത്രന്റെ നേർക്കു ശരവർഷം ചൊരിഞ്ഞു. ശ്രേഷ്ഠമായ മരങ്ങൾകൊണ്ടു പൊരുതുന്ന ഋക്ഷന്മാരും വാനരന്മാരും ഒന്നിച്ച് നിലയുറപ്പിച്ചിരുന്ന ആ സൈന്യത്തിന്റെ നേർക്കു പാഞ്ഞു. കപിസൈന്യത്തെ കൊല്ലാനാഗ്രഹിച്ച രാക്ഷസന്മാരും മൂർച്ചയുള്ള ബാണങ്ങളോടും വാളുകളോടും ശക്തികളോടും തോമരങ്ങളോടുംകൂടി യുദ്ധത്തിൽ നേരിട്ടു. വലിയ ശബ്ദത്താൽ ലങ്കയെ എല്ലാ വശത്തും മുഴക്കിക്കൊണ്ട് കപികളും രാക്ഷസരും തമ്മിൽ ഘോരമായ ഏറ്റുമുട്ടലുണ്ടായി. പലതരം ആകൃതിയുള്ള ശസ്ത്രങ്ങളാലും മൂർച്ചയുള്ള ബാണങ്ങളാലും മരങ്ങളാലും ഉയർത്തിയ ഘോരമായ ഗിരിശിഖരങ്ങളാലും ആകാശം മൂടപ്പെട്ടു. വികൃതമായ മുഖങ്ങളും കൈകളുമുള്ള രാക്ഷസന്മാർ വാനരപ്രമുഖന്മാരിൽ ശസ്ത്രങ്ങൾ തറച്ച് വലിയ ഭയം ഉണ്ടാക്കി. അതുപോലെ വാനരന്മാരും മുഴുവൻ മരങ്ങളാലും ഗിരിശിഖരങ്ങളാലും യുദ്ധത്തിൽ സകല രാക്ഷസന്മാരെയും പ്രഹരിക്കുകയും കൊല്ലുകയും ചെയ്തു. മഹാകായരും മഹാബലരുമായ ഋക്ഷവാനരമുഖ്യന്മാരോടു പൊരുതിക്കൊണ്ടിരുന്ന രാക്ഷസന്മാർക്കു വലിയ ഭയമുണ്ടായി. ഈ വർണനയിൽ കവി ഇരുപക്ഷത്തിന്റെയും ആയുധങ്ങൾ വൈരുധ്യത്തോടെ കാണിക്കുന്നു — രാക്ഷസന്മാർക്ക് ഇരുമ്പുകൊണ്ടുള്ള ശസ്ത്രങ്ങൾ, വാനരന്മാർക്ക് പ്രകൃതിദത്തമായ മരങ്ങളും പാറകളും. എന്നിട്ടും വാനരന്മാരുടെ ബലം കുറവല്ല, കാരണം ഒടുവിൽ ഭയമുണ്ടായത് രാക്ഷസന്മാർക്കുതന്നെയാണ്. ‘ലങ്കാം നാദയൻ’ (ലങ്കയെ മുഴക്കിക്കൊണ്ട്) എന്ന വാക്കുകൊണ്ട് യുദ്ധത്തിന്റെ ആരവം നഗരത്തിനുള്ളിലും കേട്ടു എന്നു സൂചിപ്പിക്കുന്നു; അതുകൊണ്ടുതന്നെ ഇന്ദ്രജിത്തിന് ഹോമം ഉപേക്ഷിച്ച് എഴുന്നേൽക്കേണ്ടിവരും. ‘വികൃതാനനബാഹവഃ’ (വികൃതമായ മുഖങ്ങളും കൈകളുമുള്ളവർ) എന്ന വിശേഷണം രാക്ഷസന്മാരുടെ ഭീകരരൂപം ചിത്രീകരിക്കുന്നു. ലക്ഷ്മണന്റെ ശരവർഷമാണ് യുദ്ധത്തിന്റെ ആരംഭബിന്ദു; പിന്നെ വാനരന്മാരും ഋക്ഷന്മാരും അവനെ പിന്തുടർന്ന് ആക്രമിക്കുന്നു. ഈ യുദ്ധത്തിന്റെ ലക്ഷ്യം വിശേഷമാണ് — ഇതു ശത്രുവധത്തിനു മാത്രമല്ല, ഇന്ദ്രജിത്തിന്റെ ഹോമം മുടക്കാനുമാണ്. രാക്ഷസസേന പരാജയപ്പെട്ടാൽ അവനു രക്ഷകരില്ലാതാകും; അവൻ സ്വയം യുദ്ധത്തിനു വരാൻ നിർബന്ധിതനാകും. അതിനാൽ വാനരന്മാരും ഋക്ഷന്മാരും സർവശക്തിയോടെ ആക്രമിക്കുന്നു. ഇവിടെ ‘അഭിജഘ്നുഃ നിജഘ്നുശ്ച’ (പ്രഹരിക്കുകയും കൊല്ലുകയും ചെയ്തു) എന്ന രണ്ടു ക്രിയകളാൽ പ്രഹരവും വധവും തമ്മിലുള്ള ഭേദം സൂചിപ്പിക്കുന്നു — ചിലർക്കു പ്രഹരമേറ്റു, ചിലർ കൊല്ലപ്പെട്ടു. ഇങ്ങനെ കുറച്ചു ശ്ലോകങ്ങൾകൊണ്ടുതന്നെ കവി ഒരു മഹായുദ്ധത്തിന്റെ സമ്പൂർണചിത്രം അവതരിപ്പിക്കുന്നു. ശബ്ദം, ശസ്ത്രങ്ങൾ, മരങ്ങൾ, പാറകൾ എന്നിവയുടെ വർണനയാൽ ആകാശംതന്നെ മൂടപ്പെട്ടു എന്ന് കവി പറയുന്നു; അതിനാൽ യുദ്ധത്തിന്റെ വ്യാപ്തി കാണാം.

ശത്രുക്കളാൽ പീഡിതവും വിഷണ്ണവുമായ തന്റെ സൈന്യത്തെക്കുറിച്ചു കേട്ട്, ആർക്കും എതിർക്കാനാവാത്ത അവൻ കർമം പൂർത്തിയാക്കാതെതന്നെ എഴുന്നേറ്റു. ക്രോധം ജനിച്ച ആ രാവണി മരങ്ങളുടെ ഇരുട്ടിൽനിന്നു പുറത്തുവന്ന്, മുമ്പേ കുതിരകളെ പൂട്ടി ഒരുക്കിനിർത്തിയിരുന്ന സജ്ജമായ രഥത്തിൽ കയറി. ഭീകരമായ വില്ലും ശരങ്ങളുമുള്ളവനും കറുത്ത അഞ്ജനക്കൂമ്പാരംപോലുള്ളവനും ചുവന്ന മുഖവും കണ്ണുകളുമുള്ളവനുമായ ആ ഭീകരൻ അന്തകനായ മൃത്യുവിനെപ്പോലെ ശോഭിച്ചു. രഥത്തിലിരിക്കുന്ന അവനെ കണ്ടമാത്രയിൽ ഭീമവേഗരായ രാക്ഷസന്മാരുടെ ആ സൈന്യം ലക്ഷ്മണനോടു യുദ്ധം ചെയ്യാനാഗ്രഹിച്ച് തിരിഞ്ഞുനിന്നു. ഇവിടെ വിഭീഷണന്റെ ഉപായം വിജയിച്ചു — സേനയെ പീഡിപ്പിച്ചതിനാൽ ഇന്ദ്രജിത്ത് ഹോമം പൂർത്തിയാക്കാതെതന്നെ എഴുന്നേറ്റു. ‘കർമണി അനനുഷ്ഠിതേ’ (കർമം പൂർത്തിയാക്കാതെ) എന്ന രണ്ടു പദങ്ങൾ കഥയുടെ നിർണായകബിന്ദു സൂചിപ്പിക്കുന്നു — ബ്രഹ്മാവിന്റെ വരമനുസരിച്ച് ഇപ്പോൾ അവൻ വധ്യനാണ്. മരങ്ങളുടെ ഇരുട്ട് എന്നത് നികുംഭിലയിലെ ആൽമരത്തിന്റെ (ന്യഗ്രോധത്തിന്റെ) കനത്ത നിഴലാണ്; അവിടെ മറഞ്ഞിരുന്നാണ് അവൻ ഹോമം ചെയ്തിരുന്നത്. അവന്റെ ചുവന്ന മുഖവും കണ്ണുകളും അവന്റെ ക്രോധവും മൃത്യുസദൃശമായ രൂപവും കാണിക്കുന്നു. അവന്റെ സേനയും അവനെ കണ്ട് വീണ്ടും ഉത്സാഹം നേടി ലക്ഷ്മണനോടു യുദ്ധം ചെയ്യാൻ തിരിഞ്ഞു. ‘പൂർവയുക്തം’ (മുമ്പേ പൂട്ടിയത്) എന്ന പദം സൂചിപ്പിക്കുന്നത് അവൻ യുദ്ധത്തിനു മുമ്പേതന്നെ സജ്ജനായിരുന്നു എന്നാണ്. അതുകൊണ്ടുതന്നെ അവന്റെ സേനയും വീണ്ടും സംഘടിച്ച് ലക്ഷ്മണന്റെ മുമ്പിൽ നിലയുറപ്പിച്ചു.

ആ സമയത്ത് പർവതംപോലുള്ളവനും ശത്രുനാശകനുമായ ഹനുമാൻ ആർക്കും അടുക്കാനാവാത്ത ഒരു മഹാവൃക്ഷം പിഴുതെടുത്തു. ആ വാനരൻ കാലാഗ്നിപോലെ ആ രാക്ഷസസൈന്യത്തെ ദഹിപ്പിച്ചുകൊണ്ട്, അനേകം മരങ്ങളാൽ യുദ്ധത്തിൽ അതിനെ ബോധംകെടുത്തി. വേഗത്തിൽ നശിപ്പിച്ചുകൊണ്ടിരുന്ന ആ പവനാത്മജനെ കണ്ടമാത്രയിൽ ആയിരക്കണക്കിനു രാക്ഷസന്മാർ ഹനുമാന്റെ മേൽ ആയുധവർഷം ചൊരിഞ്ഞു. മൂർച്ചയുള്ള ശൂലമേന്തിയവർ ശൂലങ്ങളാലും, വാളേന്തിയവർ വാളുകളാലും, ശക്തിയേന്തിയവർ ശക്തികളാലും, പട്ടിശമേന്തിയവർ പട്ടിശങ്ങളാലും, പരിഘങ്ങൾ, ഗദകൾ, കാണാൻ ഭംഗിയുള്ള കുന്തങ്ങൾ എന്നിവയാലും, നൂറുകണക്കിനു ശതഘ്നികളാലും ഇരുമ്പുമുദ്ഗരങ്ങളാലും, ഘോരമായ പരശുക്കളാലും ഭിന്ദിപാലങ്ങളാലും, വജ്രതുല്യമായ മുഷ്ടികളാലും ഇടിമിന്നൽപോലുള്ള കൈത്തലങ്ങളാലും രാക്ഷസന്മാർ എല്ലാ വശത്തുനിന്നും അടുത്തുചെന്ന് പർവതംപോലുള്ള അവനെ പ്രഹരിച്ചു. അത്യന്തം ക്രുദ്ധനായ അവൻ അവരുടെയും വലിയ സംഹാരം നടത്തി. ശത്രുനാശകനായ ഇന്ദ്രജിത്ത്, പർവതംപോലെ അചഞ്ചലനും ഭയമില്ലാത്തവനും ശത്രുക്കളെ കൊന്നൊടുക്കുന്നവനുമായ കപിശ്രേഷ്ഠനായ പവനാത്മജനെ കണ്ടു. ഇവിടെ ആയുധങ്ങളുടെ നീണ്ട പട്ടിക ഹനുമാന്റെ പരാക്രമത്തിന്റെ പശ്ചാത്തലമാണ് — ഇത്രയും ആയുധങ്ങളേറ്റിട്ടും അവൻ പർവതംപോലെ അചഞ്ചലനാണ്. ‘അചലോപമം’, ‘പർവതോപമം’ (പർവതംപോലുള്ളവൻ) എന്ന രണ്ട് ഉപമകൾ അവന്റെ സ്ഥൈര്യംതന്നെയാണ് പ്രകാശിപ്പിക്കുന്നത്. കാലാഗ്നിയുടെ ഉപമ പ്രളയകാലത്ത് എല്ലാം നശിപ്പിക്കുന്ന അഗ്നിയെ ഓർമിപ്പിക്കുന്നു — അത് എല്ലാം ദഹിപ്പിക്കുന്നതുപോലെ ഹനുമാൻ രാക്ഷസസേനയെ ദഹിപ്പിക്കുന്നു. ഹനുമാന്റെ ഈ പരാക്രമം ഇന്ദ്രജിത്തിന്റെ ശ്രദ്ധ തന്നിലേക്ക് ആകർഷിക്കുന്നു; അതിനാൽ ലക്ഷ്മണന്റെ കാര്യം എളുപ്പമാകും. ‘അസംത്രസ്തം’ (ഭയമില്ലാത്തവൻ) എന്ന പദം കാണിക്കുന്നത് ആയിരക്കണക്കിനു രാക്ഷസന്മാരാൽ ചുറ്റപ്പെട്ടിട്ടും ഹനുമാൻ ഭയപ്പെട്ടില്ല എന്നാണ്. ഈ ഭാഗം ഹനുമാന്റെ ശൗര്യത്തിന്റെ വിശിഷ്ടചിത്രമാണ് — രാക്ഷസന്മാർ അവനെ ചുറ്റിവളഞ്ഞ് എല്ലാ ആയുധങ്ങളാലും പ്രഹരിക്കുന്നു; അവനോ എല്ലാം സഹിച്ചുകൊണ്ടുതന്നെ അവരെ നശിപ്പിക്കുന്നു. സുന്ദരകാണ്ഡത്തിൽ അശോകവനികാഭംഗത്തിലും അവൻ ഇങ്ങനെതന്നെ അനേകം രാക്ഷസന്മാരെ കൊന്നിരുന്നു; അതിനാൽ രാക്ഷസന്മാർക്ക് അവനെ മുമ്പേ അറിയാം; അവനോടുള്ള ഭയംകൊണ്ടുതന്നെയാണ് ആയിരക്കണക്കിന് ഒന്നിച്ച് ആക്രമിക്കുന്നത്. ഇന്ദ്രജിത്തിന്റെ ദൃഷ്ടിയും അവനിൽത്തന്നെ പതിഞ്ഞു, കാരണം രാക്ഷസന്മാരുടെ വലിയ സംഹാരകൻ അവനാണ്. ‘ശുഭദർശനൈഃ കുന്തൈഃ’ (കാണാൻ ഭംഗിയുള്ള കുന്തങ്ങൾ) എന്ന വിശേഷണം ആയുധങ്ങളുടെ ശോഭയും ‘വജ്രകല്പൈഃ മുഷ്ടിഭിഃ’ (വജ്രതുല്യമായ മുഷ്ടികൾ) എന്നത് രാക്ഷസന്മാരുടെ ബാഹുബലവും സൂചിപ്പിക്കുന്നു. ഇന്ദ്രജിത്ത് ഹനുമാനെ ‘ഭയമില്ലാത്തവനായി’ കാണുന്നു; അവന്റെ പരാക്രമം കണ്ട് സ്വയം അവന്റെ നേർക്കു ചെല്ലാൻ നിശ്ചയിക്കുന്നു. ഇങ്ങനെ ഹനുമാന്റെ പരാക്രമംതന്നെയാണ് ഇന്ദ്രജിത്തിനെ ലക്ഷ്മണന്റെ ദൃഷ്ടിപഥത്തിലേക്കു കൊണ്ടുവരുന്നത്.

അവൻ സാരഥിയോട് ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞു: ‘ഈ വാനരൻ എവിടെയോ അവിടേക്കു പോകുക; ഇവനെ അവഗണിച്ചാൽ ഇവൻ നമ്മുടെ രാക്ഷസന്മാരുടെ നാശംതന്നെ വരുത്തും.’ അവൻ ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞപ്പോൾ സാരഥി അത്യന്തം ദുർധർഷനായ ഇന്ദ്രജിത്തിനെ രഥത്തിൽ വഹിച്ചുകൊണ്ട് ആ മാരുതി എവിടെയോ അവിടേക്കു ചെന്നു. ദുർധർഷനായ ആ രാക്ഷസൻ അടുത്തുചെന്ന് കപിയുടെ തലയിൽ ശരങ്ങളും വാളുകളും പട്ടിശങ്ങളും പരശുക്കളും വർഷിച്ചു. ആ ഘോരശസ്ത്രങ്ങൾ ഏറ്റുവാങ്ങി, വലിയ രോഷം ബാധിച്ച ആ മാരുതി ഈ വാക്കു പറഞ്ഞു: ‘ദുർബുദ്ധിയായ രാവണപുത്രാ, ശൂരനാണെങ്കിൽ യുദ്ധം ചെയ്യുക; വായുപുത്രനെ നേരിട്ടശേഷം നീ ജീവനോടെ മടങ്ങുകയില്ല. യുദ്ധത്തിൽ എന്നോടു ദ്വന്ദ്വയുദ്ധം ആഗ്രഹിക്കുന്നുവെങ്കിൽ കൈകൾകൊണ്ടു പൊരുതുക; ദുർബുദ്ധേ, എന്റെ വേഗം സഹിക്കുക; അപ്പോൾ നീ രാക്ഷസരിൽ ശ്രേഷ്ഠനാകും.’ വില്ലുയർത്തി ഹനുമാനെ കൊല്ലാനൊരുങ്ങുന്ന രാവണപുത്രനെ വിഭീഷണൻ ലക്ഷ്മണനു ചൂണ്ടിക്കാണിച്ചു: ‘ഇന്ദ്രനെ ജയിച്ച, രാവണന്റെ സ്വന്തം പുത്രനായ അവൻ — ഇവനാണ് രഥത്തിൽ കയറി ഹനുമാനെ കൊല്ലാനൊരുങ്ങുന്നത്. സൗമിത്രേ, അതുല്യമായ ആകൃതിയുള്ളവയും ശത്രുക്കളെ തടയുന്നവയും ജീവനൊടുക്കുന്നവയുമായ ഘോരശരങ്ങളാൽ ആ രാവണിയെ കൊല്ലുക.’ ശത്രുക്കൾക്കു ഭയമുണ്ടാക്കുന്ന വിഭീഷണൻ ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞപ്പോൾ മഹാത്മാവായ ലക്ഷ്മണൻ പർവതംപോലുള്ളവനും ഭീമബലനും ദുരാസദനുമായ, രഥത്തിലിരിക്കുന്ന അവനെ കണ്ടു. ഹനുമാന്റെ വെല്ലുവിളി മല്ലയുദ്ധത്തിനാണ് — ശസ്ത്രങ്ങൾകൊണ്ടല്ല, കൈകൾകൊണ്ടുതന്നെ യുദ്ധം ചെയ്യാൻ അവൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നു; ഇത് അവന്റെ ആത്മവിശ്വാസം കാണിക്കുന്നു. ‘തതസ്ത്വം രക്ഷസാം വരഃ’ (അപ്പോൾ നീ രാക്ഷസരിൽ ശ്രേഷ്ഠൻ) എന്ന വാക്കിൽ പരിഹാസമുണ്ട് — എന്റെ വേഗം സഹിച്ചാൽ മാത്രമേ നിന്നെ ശ്രേഷ്ഠനായി കരുതാനാകൂ. വിഭീഷണന്റെ ‘വാസവനിർജേതാ’ (ഇന്ദ്രനെ ജയിച്ചവൻ) എന്ന പരിചയപ്പെടുത്തൽ ശത്രുവിന്റെ മഹത്ത്വം ഓർമിപ്പിക്കുന്നു. ‘അരിവിഭീഷണേന വിഭീഷണേന’ (ശത്രുക്കൾക്കു ഭീഷണനായ വിഭീഷണനാൽ) എന്ന പദക്രീഡ സർഗാന്ത്യത്തിൽ കവിയുടെ കൗശലം കാണിക്കുന്നു; അവസാനശ്ലോകം ഉപജാതിവൃത്തത്തിലാണ്. ഇങ്ങനെ ലക്ഷ്മണനും ഇന്ദ്രജിത്തും മുഖാമുഖം വരുന്നു; അടുത്ത സർഗത്തിൽ അവരുടെ സംഭാഷണം നടക്കും. ‘ക്ഷയമേവ ഹി നഃ കുര്യാത്’ (നമ്മുടെ നാശംതന്നെ വരുത്തും) എന്ന ഇന്ദ്രജിത്തിന്റെ വാക്കിൽ സ്വന്തം സേനയുടെ നാശത്തെക്കുറിച്ചുള്ള ആശങ്ക പ്രകടമാണ്; അതിനാൽ ഹോമം ഉപേക്ഷിച്ചിട്ടും ആദ്യം ഹനുമാനെ തടയാൻ അവൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നു. അവൻ ഹനുമാന്റെ തലയിൽ ശസ്ത്രവർഷം നടത്തുന്നു; എന്നാൽ ഹനുമാൻ അവയെ ‘ഏറ്റുവാങ്ങി’ സഹിക്കുന്നു — ഈ പദം അവന്റെ ദൃഢത സൂചിപ്പിക്കുന്നു. വിഭീഷണന്റെ നിർദേശത്തിൽ ശരങ്ങൾക്കുള്ള മൂന്നു വിശേഷണങ്ങൾ — അതുല്യമായ ആകൃതിയുള്ളവ, ശത്രുക്കളെ തടയുന്നവ, ജീവനൊടുക്കുന്നവ — ലക്ഷ്മണന്റെ അസ്ത്രങ്ങളുടെ ശ്രേഷ്ഠത കാണിക്കുന്നു. ഇനിമുതൽ യുദ്ധത്തിന്റെ കേന്ദ്രം ഹനുമാനിൽനിന്നു ലക്ഷ്മണനിലേക്കു നീങ്ങുന്നു, കാരണം ബ്രഹ്മവരമനുസരിച്ച് ലക്ഷ്മണനാണ് ഇന്ദ്രജിത്തിനെ കൊല്ലുക. ‘വായുപുത്രനെ നേരിട്ടശേഷം നീ ജീവനോടെ മടങ്ങുകയില്ല’ എന്നു പറയുമ്പോൾ ഹനുമാനും സ്വന്തം പിതാവിന്റെ പേര് ഓർക്കുന്നു; അതിനാൽ അവന്റെ അഭിമാനവും ആത്മവിശ്വാസവും പ്രകടമാകുന്നു.

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये युद्धकाण्डे षडशीतितमः सर्गः॥ ८६॥

തെറ്റ് അറിയിക്കുക

മൂലശ്ലോകങ്ങളോടും പദവിവരണത്തോടും കൂടി വായിക്കുക