സർഗ്ഗം
ലക്ഷ്മണന്റെ നികുംഭിലാപ്രയാണം
രാമന്റെ വീണ്ടുമുള്ള ചോദ്യം, വിഭീഷണന്റെ വിശദമായ ഉപദേശം, ബ്രഹ്മവരത്തിന്റെ രഹസ്യം, രാമന്റെ ആജ്ഞ, ലക്ഷ്മണന്റെ പ്രതിജ്ഞയും പുറപ്പാടും, രാക്ഷസസേനയിലേക്കുള്ള പ്രവേശം
ആ രാക്ഷസന്റെ ആ വാക്കു കേട്ടിട്ടും ശോകത്താൽ തളർന്ന രാഘവന് അവൻ പറഞ്ഞതു വ്യക്തമായി ഗ്രഹിക്കാൻ കഴിഞ്ഞില്ല. ശോകത്തിന്റെ ഭാരം അത്രയ്ക്കായിരുന്നു — വിഭീഷണന്റെ വാക്കുകളുടെ അർഥം ഗ്രഹിക്കാൻപോലും രാമനു കഴിഞ്ഞില്ല; ഇത് അദ്ദേഹത്തിന്റെ മനസ്സിന്റെ അവസ്ഥ സൂചിപ്പിക്കുന്നു. പിന്നെ ശത്രുനഗരങ്ങളെ ജയിക്കുന്ന രാമൻ ധൈര്യം വീണ്ടെടുത്ത്, വാനരന്മാരുടെ അരികിൽ ഇരിക്കുന്ന വിഭീഷണനോടു പറഞ്ഞു: ‘നൈരൃതാധിപനായ വിഭീഷണാ, നീ പറഞ്ഞ ആ വാക്ക് വീണ്ടും കേൾക്കാൻ ഞാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നു; നീ പറയാൻ ഉദ്ദേശിച്ചതു പറയുക.’ ‘നൈരൃതാധിപതേ’ (രാക്ഷസരുടെ അധിപനേ) എന്ന സംബോധനയാൽ രാമൻ വിഭീഷണനെ രാക്ഷസരാജാവായിത്തന്നെ ആദരിക്കുന്നു; ഇത് അദ്ദേഹത്തിന്റെ മുൻപ്രതിജ്ഞയുടെ സ്മരണയാണ്. രാഘവന്റെ വാക്കു കേട്ട് വാക്ചതുരനായ വിഭീഷണൻ മുമ്പു പറഞ്ഞതുതന്നെ വീണ്ടും പറഞ്ഞു: ‘മഹാബാഹോ, അങ്ങ് ആജ്ഞാപിച്ചതുപോലെ ഗുൽമങ്ങളെ നിർത്തുന്ന കാര്യം, വീരാ, അങ്ങയുടെ വാക്കു കേട്ട ഉടൻതന്നെ അങ്ങനെ ചെയ്തുകഴിഞ്ഞു. ആ സൈന്യങ്ങളെല്ലാം ചുറ്റും വിഭജിച്ചു നിർത്തിയിരിക്കുന്നു; യൂഥപന്മാരെയും യഥാന്യായം വിഭാഗങ്ങളായി നിയോഗിച്ചിരിക്കുന്നു. മഹാപ്രഭോ, ഇനി എനിക്ക് അറിയിക്കാനുള്ളതു കേട്ടാലും — അങ്ങ് കാരണമില്ലാതെ ദുഃഖിക്കുമ്പോൾ ഞങ്ങളുടെ ഹൃദയം നീറുന്നു. രാജാവേ, വെറുതെ വന്നുചേർന്ന ഈ ശോകവും സന്താപവും ഉപേക്ഷിക്കുക; ശത്രുക്കളുടെ സന്തോഷം വർധിപ്പിക്കുന്ന ഈ ചിന്ത വെടിയുക. വീരാ, സീതയെ വീണ്ടെടുക്കണമെന്നും നിശാചരന്മാരെ കൊല്ലണമെന്നും ഉണ്ടെങ്കിൽ ഉദ്യമം ചെയ്യുക, ഉത്സാഹം കൈക്കൊള്ളുക.’ ആദ്യം വിഭീഷണൻ സൈന്യവ്യവസ്ഥയെക്കുറിച്ച് അറിയിക്കുന്നു — രാമന്റെ മനസ്സ് രാജകാര്യത്തിലേക്കു തിരിയാൻ; പിന്നെ ശോകത്തിന്റെ നിരർഥകത കാണിക്കുന്നു. ‘ശത്രുഹർഷവിവർധിനീ’ (ശത്രുക്കളുടെ സന്തോഷം വർധിപ്പിക്കുന്നത്) എന്ന വിശേഷണം ഓർമിപ്പിക്കുന്നത് രാമന്റെ ശോകം ശത്രുക്കളുടെ സന്തോഷത്തിനു കാരണമാകുന്നു എന്നാണ് — ഇതുതന്നെയായിരുന്നു ഇന്ദ്രജിത്തിന്റെ ലക്ഷ്യം. ‘ഉദ്യമഃ’, ‘ഹർഷഃ’ (ഉദ്യമം, ഉത്സാഹം) എന്ന രണ്ടു പദങ്ങളാൽ അവൻ കർത്തവ്യത്തിന്റെ വഴി കാണിക്കുന്നു. ഈ ഭാഗത്ത് വിഭീഷണന്റെ വാഗ്മിത കാണാം — കവി അവനെ ‘വാക്യവിശാരദൻ’ എന്നു വിളിക്കുന്നു. അവന് രഹസ്യം അറിയാമെന്നു മാത്രമല്ല, അത് എങ്ങനെ, ഏതു ക്രമത്തിൽ പറയണമെന്നും അറിയാം. ശോകാർത്തനായ ശ്രോതാവിനെ ആദ്യം ശാന്തനാക്കിയശേഷം മാത്രമാണ് കാര്യത്തിലേക്കു കടക്കുന്നത്. മുൻസർഗത്തിൽ അവൻ ചുരുക്കിപ്പറഞ്ഞു; ഇവിടെ രാമന്റെ ചോദ്യത്തിനുശേഷം വിസ്തരിച്ചു പറയുന്നു, കാരണം ഇപ്പോൾ രാമനു കേൾക്കാൻ കഴിയും. ‘അകാരണസന്തപ്തേ’ (കാരണമില്ലാതെ ദുഃഖിക്കുമ്പോൾ) എന്ന പദംകൊണ്ട് സീത ജീവിച്ചിരിക്കുന്നുവെന്നും അതിനാൽ രാമന്റെ ശോകത്തിനു കാരണംതന്നെ ഇല്ലെന്നും അവൻ വീണ്ടും ഓർമിപ്പിക്കുന്നു; ഈ വാക്യം കേട്ടപ്പോൾത്തന്നെ രാമന്റെ മനസ്സിൽ പ്രത്യാശ വീണ്ടും ഉദിച്ചു.
‘രഘുനന്ദനാ, ഞാൻ പറയാം; എന്റെ ഹിതകരമായ വാക്കു കേട്ടാലും — ഈ സൗമിത്രി വലിയ സൈന്യത്തോടുകൂടി ചെല്ലട്ടെ, നികുംഭിലയിലെത്തിയ രാവണിയെ യുദ്ധത്തിൽ കൊല്ലാൻ. സമിതിഞ്ജയനും മഹാധനുർധരനുമായ ഇവൻ, വില്ലിന്റെ വട്ടത്തിൽനിന്നു പുറപ്പെടുന്ന, സർപ്പവിഷംപോലുള്ള ശരങ്ങളാൽ രാവണിയെ കൊല്ലാൻ സമർഥനാണ്. ആ വീരൻ തപസ്സിലൂടെ സ്വയംഭൂവിന്റെ (ബ്രഹ്മാവിന്റെ) വരദാനത്താൽ ബ്രഹ്മശിരസ്സ് എന്ന അസ്ത്രവും ഇഷ്ടമുള്ളിടത്തു പോകുന്ന കുതിരകളും നേടിയിട്ടുണ്ട്. അവൻ ഇപ്പോൾ സൈന്യത്തോടൊപ്പം നികുംഭിലയിൽ എത്തിയിരിക്കുന്നുവത്രേ; കർമം പൂർത്തിയാക്കി അവൻ എഴുന്നേൽക്കുകയാണെങ്കിൽ നമ്മളെല്ലാം കൊല്ലപ്പെട്ടുകഴിഞ്ഞു എന്ന് അറിയുക. മഹാബാഹോ, സർവലോകേശ്വരൻ ഇങ്ങനെയാണ് വരം നൽകിയത് — ‘ഇന്ദ്രശത്രോ, നികുംഭിലയിൽ എത്താത്തവനും അഗ്നിഹോമം പൂർത്തിയാക്കാത്തവനുമായ, ആക്രമണത്തിനൊരുങ്ങിയ നിന്നെ ഏതു ശത്രു കൊല്ലുന്നുവോ, അവനാണ് നിന്റെ മരണം.’ രാജാവേ, ഇങ്ങനെയാണ് ആ ബുദ്ധിമാന്റെ വധം വിധിക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നത്. രാമാ, ഇന്ദ്രജിത്തിന്റെ വധത്തിനായി മഹാബലനായ (ലക്ഷ്മണനെ) നിയോഗിക്കുക; അവൻ കൊല്ലപ്പെട്ടാൽ സുഹൃദ്ഗണത്തോടുകൂടിയ രാവണൻ കൊല്ലപ്പെട്ടതായി അറിയുക.’ ഇവിടെ ബ്രഹ്മാവിന്റെ വരത്തിന്റെ സ്വരൂപം വ്യക്തമാണ് — ഹോമം പൂർത്തിയാക്കിയാൽ ഇന്ദ്രജിത്ത് യുദ്ധത്തിൽ അജയ്യനാണ്; എന്നാൽ ഹോമത്തിനുമുമ്പുതന്നെ ആരെങ്കിലും അവനെ നേരിട്ടാൽ അവൻ വധ്യനാണ്. അതിനാൽ സമയമാണ് നിർണായകം. ‘ആതതായിനം’ (ആക്രമണത്തിനൊരുങ്ങിയവനെ) എന്ന പദം സൂചിപ്പിക്കുന്നത് ഇന്ദ്രജിത്ത് സ്വയം ആക്രമകനാണെന്നും അവന്റെ വധം ധർമസമ്മതമാണെന്നുമാണ്. ഈ വരത്തിന്റെ രഹസ്യം വിഭീഷണനു മാത്രമേ അറിയൂ, കാരണം അവൻ രാവണന്റെ വീട്ടിലാണ് വളർന്നത്; ഇത് അവൻ രാമപക്ഷത്തേക്കു വന്നതിന്റെ പ്രാധാന്യം വീണ്ടും കാണിക്കുന്നു. ‘അവൻ കൊല്ലപ്പെട്ടാൽ രാവണൻ കൊല്ലപ്പെട്ടതായി അറിയുക’ എന്ന വാക്യത്താൽ രാവണനു ഇന്ദ്രജിത്തിനുള്ള പ്രാധാന്യം പ്രകടമാകുന്നു — അവനാണ് അവന്റെ അവസാനത്തെ പ്രത്യാശ. ഇവിടെ ബ്രഹ്മശിരസ്സ് എന്ന അസ്ത്രത്തെയും ഇഷ്ടാനുസരണം സഞ്ചരിക്കുന്ന കുതിരകളെയും കുറിച്ചുള്ള പരാമർശം ഇന്ദ്രജിത്തിന്റെ ശക്തിയുടെ മൂലം കാണിക്കുന്നു — ഇവയെല്ലാം തപസ്സുകൊണ്ടു നേടിയവയാണ്. അതിനാൽ അവന്റെ പരാജയം സാധാരണ ശൗര്യംകൊണ്ടു സാധ്യമല്ല; വരത്തിലെ പഴുത് അന്വേഷിച്ചുതന്നെ വേണം. വിഭീഷണൻ ലക്ഷ്മണന്റെ പേര് പ്രത്യേകം നിർദേശിക്കുന്നു, കാരണം രാമൻ സേനാപതിയാണ്, അദ്ദേഹത്തിന്റെ സ്ഥാനത്ത് സേനയെ കാക്കേണ്ടതുണ്ട്; ലക്ഷ്മണനാകട്ടെ ധനുർധരന്മാരിൽ ശ്രേഷ്ഠനുമാണ്. വരത്തിലെ ‘ആതതായിനം’ എന്ന വാക്കും പ്രധാനമാണ് — ഹോമത്തിനു പോകുമ്പോഴും യുദ്ധത്തിനൊരുങ്ങിയവൻ ആതതായി (ആക്രമകൻ) തന്നെ; അതിനാൽ അവനെ വധിക്കുന്നതിൽ ദോഷമില്ല.
വിഭീഷണന്റെ വാക്കു കേട്ട് രാമൻ പിന്നെ പറഞ്ഞു: ‘സത്യപരാക്രമാ, ആ ഘോരന്റെ മായ എനിക്കറിയാം. ബുദ്ധിമാനും ബ്രഹ്മാസ്ത്രമറിയുന്നവനും മഹാമായാവിയും മഹാബലനുമായ അവൻ യുദ്ധത്തിൽ വരുണനോടുകൂടിയ ദേവന്മാരെപ്പോലും ബോധംകെടുത്തുന്നു. മഹായശസ്സേ, വീരാ, ആകാശത്തിൽ രഥത്തോടെ സഞ്ചരിക്കുന്ന അവന്റെ ഗതി, മേഘങ്ങൾ കൂട്ടംകൂടുമ്പോൾ സൂര്യന്റേതെന്നപോലെ, അറിയാൻ കഴിയുന്നില്ല.’ മുമ്പ് രാമൻ ഇന്ദ്രജിത്തിന്റെ നാഗപാശത്താൽ ബന്ധിതനായിട്ടുണ്ട്; അതിനാൽ അവന്റെ മായാശക്തി സ്വാനുഭവത്താൽ അദ്ദേഹത്തിന് അറിയാം. പിന്നെ ദുരാത്മാവായ ശത്രുവിന്റെ മായാവീര്യം അറിഞ്ഞ രാഘവൻ കീർത്തിമാനായ ലക്ഷ്മണനോട് ഈ വാക്കു പറഞ്ഞു: ‘ലക്ഷ്മണാ, വാനരേന്ദ്രന്റെ മുഴുവൻ സൈന്യത്താലും ചുറ്റപ്പെട്ട്, ഹനുമാൻ മുതലായ യൂഥപന്മാരോടൊപ്പം, ഋക്ഷപതിയായ ജാംബവാനാലും അവന്റെ സൈന്യത്താലും ചുറ്റപ്പെട്ട്, മായാബലമുള്ള ആ രാക്ഷസപുത്രനെ കൊല്ലുക. അവന്റെ മായകൾ അറിയുന്ന മഹാത്മാവായ ഈ രജനീചരൻ സചിവന്മാരോടൊപ്പം നിന്നെ പിന്നിൽ അനുഗമിക്കും.’ രാഘവന്റെ വാക്കു കേട്ട് ഭീമപരാക്രമിയായ ലക്ഷ്മണൻ, വിഭീഷണനോടൊപ്പം, മറ്റൊരു ശ്രേഷ്ഠമായ വില്ലെടുത്തു. പടച്ചട്ടയണിഞ്ഞ്, കവചവും വാളും ശരങ്ങളും ഇടതുകൈയിൽ വില്ലുമായി സന്നദ്ധനായ സൗമിത്രി രാമന്റെ പാദങ്ങൾ തൊട്ട് സന്തോഷത്തോടെ പറഞ്ഞു. രാമന്റെ ആജ്ഞയിൽ എല്ലാ പ്രമുഖന്മാരുടെയും പേരുകൾ നിർദേശിക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു — ഹനുമാൻ, ജാംബവാൻ, വിഭീഷണൻ; ഇതുകൊണ്ടു കാര്യത്തിന്റെ ഗൗരവം സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു. വിഭീഷണൻ ‘മായകൾ അറിയുന്നവൻ’ ആണ് — അതാണ് അവന്റെ പ്രത്യേക പ്രയോജനം; ഇന്ദ്രജിത്തിന്റെ മായകൾ തകർക്കാനുള്ള വഴി അവൻ കാണിക്കും. ‘അന്യത് കാർമുകശ്രേഷ്ഠം’ (മറ്റൊരു ശ്രേഷ്ഠമായ വില്ല്) എന്ന പദം സൂചിപ്പിക്കുന്നത് ഈ മഹായുദ്ധത്തിനു യോജിച്ച ഒരു പ്രത്യേക വില്ലാണ് ലക്ഷ്മണൻ എടുത്തതെന്നാണ്. രാമന്റെ പാദസ്പർശം പുറപ്പാടിനുമുമ്പ് ജ്യേഷ്ഠന്റെ ആശീർവാദം സ്വീകരിക്കുന്നതിന്റെ സൂചനയാണ്. രാമന്റെ വാക്കുകളിൽ ശത്രുവിനോടുള്ള ആദരവും കാണാം — അദ്ദേഹം ഇന്ദ്രജിത്തിനെ ‘ബുദ്ധിമാൻ’, ‘മഹാമായാവി’, ‘മഹാബലൻ’ എന്നു വർണിക്കുന്നു, നിസ്സാരനാക്കുന്നില്ല. മേഘങ്ങൾ കൂട്ടംകൂടുമ്പോഴത്തെ സൂര്യനെപ്പോലെ അവന്റെ ഗതി അറിയാനാവില്ല എന്ന ഉപമ അവന്റെ അദൃശ്യയുദ്ധത്തിന്റെ കൗശലം കാണിക്കുന്നു. അതുകൊണ്ടുതന്നെ രാമൻ എല്ലാ പ്രമുഖന്മാരെയും ലക്ഷ്മണനോടൊപ്പം അയയ്ക്കുന്നു — അവൻ ഒറ്റയ്ക്കാകാതിരിക്കാൻ. ഇങ്ങനെ രാമൻ ശോകം വെടിഞ്ഞ് വീണ്ടും സേനാപതിയുടെ ഭൂമിക ഏറ്റെടുക്കുന്നു, വ്യക്തമായ ആജ്ഞകൾ നൽകുന്നു.
‘ഇന്ന് എന്റെ വില്ലിൽനിന്നു പുറപ്പെടുന്ന ശരങ്ങൾ രാവണിയെ പിളർന്ന്, ഹംസങ്ങൾ താമരപ്പൊയ്കയിലേക്കെന്നപോലെ, ലങ്കയിൽ ചെന്നുവീഴും. ഇന്നുതന്നെ മഹാചാപത്തിന്റെ ഞാണിൽനിന്നു പുറപ്പെടുന്ന എന്റെ ശരങ്ങൾ ആ ഘോരന്റെ ശരീരം പിളർന്ന് അവനെ നശിപ്പിക്കും.’ ജ്യേഷ്ഠന്റെ മുമ്പിൽ ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞ്, രാവണിയുടെ വധം ആഗ്രഹിക്കുന്ന തേജസ്വിയായ ലക്ഷ്മണൻ വേഗം പുറപ്പെട്ടു. ഗുരുവിന്റെ (ജ്യേഷ്ഠന്റെ) പാദങ്ങളിൽ നമസ്കരിച്ച് പ്രദക്ഷിണം വച്ച്, അവൻ രാവണി കാക്കുന്ന നികുംഭില എന്ന ചൈത്യത്തിലേക്കു ചെന്നു. ജ്യേഷ്ഠൻ സ്വസ്ത്യയനം (മംഗളാശംസ) ചെയ്ത പ്രതാപവാനായ രാജകുമാരൻ ലക്ഷ്മണൻ വിഭീഷണനോടൊപ്പം വേഗം പോയി. അനേകായിരം വാനരന്മാരാൽ ചുറ്റപ്പെട്ട ഹനുമാനും അമാത്യന്മാരോടുകൂടിയ വിഭീഷണനും വേഗം ലക്ഷ്മണനെ പിന്തുടർന്നു. വലിയ വാനരസൈന്യത്താൽ വേഗത്തോടെ ചുറ്റപ്പെട്ട അവൻ വഴിയിൽ നിലയുറപ്പിച്ചിരുന്ന ഋക്ഷരാജന്റെ സൈന്യത്തെയും കണ്ടു. ഹംസങ്ങൾ താമരപ്പൊയ്കയിലേക്കെന്നപോലെ എന്ന ഉപമ അതിസുന്ദരമാണ് — ഹംസങ്ങൾ നിർഭയമായി സരോവരത്തിൽ ഇറങ്ങുന്നതുപോലെ ലക്ഷ്മണന്റെ ശരങ്ങൾ ശത്രുവിനെ പിളർന്ന് ലങ്കയിൽ ചെന്നുവീഴും. രാമന്റെ സ്വസ്ത്യയനം ഒരു മംഗളാചരണമാണ്; അതിനാൽ ലക്ഷ്മണന്റെ പുറപ്പാട് ശുഭമാകുന്നു. ‘ഗുരു’ എന്നതുകൊണ്ട് രാമനെത്തന്നെയാണ് ഉദ്ദേശിക്കുന്നത് — ജ്യേഷ്ഠസഹോദരൻ പിതൃതുല്യനാണ്. ‘ത്വരിതം’ (വേഗം) എന്ന പദത്തിന്റെ ആവർത്തിച്ചുള്ള പ്രയോഗം കാര്യത്തിന്റെ തിടുക്കം സൂചിപ്പിക്കുന്നു, കാരണം ഹോമം തീരുന്നതിനുമുമ്പുതന്നെ അവിടെ എത്തണം. സേനയുടെ വർണനയിൽ വാനരന്മാരും ഋക്ഷന്മാരും രാക്ഷസന്മാരും — മൂന്നു വർഗങ്ങളും — ഒന്നിച്ചുചേർന്നിരിക്കുന്നു; ഇത് എല്ലാവരും ചേർന്ന ഒരു സംയുക്തസേനയാണ്. ലക്ഷ്മണന്റെ പ്രതിജ്ഞ മുൻസർഗങ്ങളിലെ അവന്റെ രോഷത്തിന്റെ സ്വാഭാവികപരിണാമമാണ് — ‘അദ്യൈവ’ (ഇന്നുതന്നെ) എന്ന പദത്തിന്റെ ആവർത്തനത്താൽ അവന്റെ നിശ്ചയത്തിന്റെ ദൃഢത സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു. രാമന്റെ പാദങ്ങളിൽ നമസ്കരിച്ച് പ്രദക്ഷിണം വച്ചുള്ള പുറപ്പാട് ഭാരതീയപാരമ്പര്യത്തിൽ ശുഭകാര്യം ആരംഭിക്കുന്നതിന്റെ രീതിയാണ്. ജാംബവാന്റെ ഋക്ഷസേന മുമ്പേതന്നെ വഴിയിൽ നിലയുറപ്പിച്ചിരുന്നു; അതിനോടു ചേർന്നപ്പോൾ ലക്ഷ്മണന്റെ സേന കൂടുതൽ ബലവത്തായി. ‘ഹംസങ്ങൾ താമരപ്പൊയ്കയിലേക്കെന്നപോലെ’ എന്ന ഉപമയിൽ ശരങ്ങളുടെ വെള്ളനിറവും സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നുണ്ടാകാം; അവ ലങ്കയുടെ ദുർഗത്തിൽ നിർഭയമായി പ്രവേശിക്കുന്നു. ഇങ്ങനെ ലക്ഷ്മണന്റെ പുറപ്പാട് മുഴുവൻ സേനയുടെയും ഒരു ഉത്സവംപോലെ വർണിക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു.
മിത്രങ്ങളെ ആനന്ദിപ്പിക്കുന്ന ആ സൗമിത്രി വളരെ ദൂരം വഴി താണ്ടിയശേഷം, വ്യൂഹം ചമച്ചുനിൽക്കുന്ന രാക്ഷസേന്ദ്രന്റെ സൈന്യത്തെ ദൂരെനിന്നു കണ്ടു. ശത്രുനാശകനായ ആ രഘുനന്ദനൻ കൈയിൽ വില്ലുമായി, മായാപ്രയോഗത്തിലേർപ്പെട്ടവനെ നേരിട്ടു ജയിക്കാൻ, ബ്രഹ്മാവിന്റെ വിധിയനുസരിച്ച് നിലയുറപ്പിച്ചു. ഇവിടെ ‘ബ്രഹ്മവിധാനേന’ (ബ്രഹ്മാവിന്റെ വിധിയനുസരിച്ച്) എന്ന പദം സൂചിപ്പിക്കുന്നത്, ബ്രഹ്മാവിന്റെ വരത്തിലെ നിയമം പിന്തുടർന്ന് — ഹോമത്തിനുമുമ്പുതന്നെ ഇന്ദ്രജിത്തിനെ പ്രാപിക്കാൻ — ലക്ഷ്മണൻ സജ്ജനാണെന്നാണ്. വിഭീഷണനോടും വീരനായ അംഗദനോടും അനിലപുത്രനായ ഹനുമാനോടുംകൂടി ആ പ്രതാപവാനായ രാജകുമാരൻ നിന്നു; ‘വിഭീഷണനോടൊപ്പം’ എന്ന പാദം മുപ്പതാം ശ്ലോകത്തിലും വന്നിട്ടുണ്ട്, ഇവിടെ വീണ്ടും ആവർത്തിക്കുന്നു. പലതരം തിളങ്ങുന്ന ശസ്ത്രങ്ങളാൽ പ്രകാശിക്കുന്നതും കൊടികളാലും മഹാരഥങ്ങളാലും നിബിഡവും അതിഭീകരവും അളവറ്റ വേഗമുള്ളതുമായ ശത്രുസൈന്യത്തിൽ അവൻ ഇരുട്ടിലേക്കെന്നപോലെ പ്രവേശിച്ചു. അവസാനശ്ലോകം പുഷ്പിതാഗ്രാവൃത്തത്തിലാണ്; അതിൽ ശത്രുസേന ഇരുട്ടുപോലെയും ലക്ഷ്മണൻ അതിനെ പിളർക്കാൻ പ്രവേശിക്കുന്ന സൂര്യനെപ്പോലെയുമാണ് എന്ന ധ്വനിയുണ്ട്. മുപ്പത്തഞ്ചാം ശ്ലോകം പ്രചാരത്തിലുള്ള പാഠത്തിൽ (വൾഗേറ്റിൽ) മാത്രമുള്ളതാണ്; അതിൽ അംഗദന്റെ പേരും ചേർത്തിരിക്കുന്നു.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये युद्धकाण्डे पञ्चाशीतितमः सर्गः॥ ८५॥