॥वाल्मीकिरामायणम् യുദ്ധകാണ്ഡം · 83-ാം സർഗ്ഗം

യുദ്ധകാണ്ഡം

സർഗ്ഗം

രാമന്റെ മോഹാലസ്യവും ലക്ഷ്മണന്റെ അർഥപ്രശംസയും

ജാംബവാനെ സഹായത്തിനയയ്ക്കുന്നു, ഹനുമാൻ സീതാവധം അറിയിക്കുന്നു, രാമന്റെ മോഹാലസ്യം, ധർമം നിഷ്ഫലമാണെന്നും അർഥമാണു പ്രധാനമെന്നും ലക്ഷ്മണന്റെ വാക്കുകൾ, രാവണവധത്തിന്റെ പ്രതിജ്ഞ

രാക്ഷസന്മാരുടെയും വനവാസികളുടെയും ആ വലിയ യുദ്ധാരവം കേട്ട് രാഘവനും ജാംബവാനോടു പറഞ്ഞു: ‘സൗമ്യാ, ഹനുമാൻ തീർച്ചയായും അതിദുഷ്കരമായ ഒരു കർമം ചെയ്തിരിക്കുന്നു; ഭയങ്കരമായ വലിയ ആയുധശബ്ദം കേൾക്കുന്നതുകൊണ്ട് അവിടെ ഘോരയുദ്ധം നടക്കുന്നു. അതിനാൽ ഋക്ഷരാജാവേ, സ്വന്തം സൈന്യത്തോടുകൂടി പോയി, യുദ്ധം ചെയ്യുന്ന ആ കപിശ്രേഷ്ഠനു വേഗം സഹായം ചെയ്യുക.’ ദൂരെനിന്നുതന്നെ ശബ്ദം കേട്ട് രാമൻ ഹനുമാന്റെ ആപത്ത് അനുമാനിച്ചു; അതിനാൽ വൃദ്ധനും പരാക്രമിയുമായ ജാംബവാനെ അയയ്ക്കുന്നു. ‘അങ്ങനെയാകട്ടെ’ എന്നു പറഞ്ഞ് ഋക്ഷരാജൻ സ്വന്തം സൈന്യത്തോടുകൂടി വാനരനായ ഹനുമാൻ ഉണ്ടായിരുന്ന പടിഞ്ഞാറേ ദ്വാരത്തിലേക്കു വന്നു. അപ്പോൾ യുദ്ധം ചെയ്തു കിതയ്ക്കുന്ന വാനരന്മാരാൽ ചുറ്റപ്പെട്ട് ഹനുമാൻ വരുന്നത് ഋക്ഷപതി കണ്ടു. വഴിയിൽ യുദ്ധത്തിനൊരുങ്ങി നിൽക്കുന്ന, നീലമേഘംപോലുള്ള ഭീകരമായ ആ ഋക്ഷസൈന്യത്തെ കണ്ട് ഹനുമാൻ അതിനെ തടഞ്ഞ് പിന്തിരിപ്പിച്ചു — ഇനി യുദ്ധത്തിനു പ്രയോജനമില്ല എന്നായിരുന്നു അവന്റെ അഭിപ്രായം. മഹായശസ്വിയായ അവൻ ആ സൈന്യത്തോടൊപ്പം വേഗം രാമന്റെ അരികിലെത്തി ദുഃഖിതനായി പറഞ്ഞു: ‘യുദ്ധത്തിൽ പൊരുതിക്കൊണ്ടിരുന്ന ഞങ്ങൾ നോക്കിനിൽക്കെത്തന്നെ രാവണപുത്രനായ ഇന്ദ്രജിത്ത് കരഞ്ഞുകൊണ്ടിരുന്ന സീതയെ കൊന്നു. ശത്രുനാശകാ, അതു കണ്ട് മനസ്സു ഭ്രമിച്ച്, വിഷണ്ണനായി, ആ വൃത്താന്തം അങ്ങയെ അറിയിക്കാൻ ഞാൻ വന്നിരിക്കുന്നു.’ ഹനുമാന്റെ വാക്കു ചുരുങ്ങിയതാണ്, പക്ഷേ അതീവ ഗൗരവമുള്ളതാണ് — അവൻ ഒരലങ്കാരവും ചേർക്കുന്നില്ല, കണ്ട സത്യം മാത്രം അറിയിക്കുന്നു. ‘ഉദ്ഭ്രാന്തചിത്തഃ’ (മനസ്സു ഭ്രമിച്ചവൻ) എന്ന പദംകൊണ്ട് അവന്റെ സ്വന്തം അവസ്ഥയും സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു — സുന്ദരകാണ്ഡത്തിൽ എല്ലാം ധൈര്യത്തോടെ ചെയ്തവൻപോലും ഇന്നു വ്യാകുലനാണ്. ജാംബവാന്റെ സൈന്യം യുദ്ധത്തിനു വന്നു; പക്ഷേ ഹനുമാൻ അതിനെ തടയുന്നു — ഈ സന്ദർഭം രണ്ടു സേനാനായകന്മാരുടെയും പരസ്പരവിശ്വാസം കാണിക്കുന്നു. ഈ ഭാഗത്ത് കഥയുടെ ഗതി വേഗമുള്ളതാണ് — രാമൻ ശബ്ദം കേട്ട് സഹായം അയയ്ക്കുന്നു, ജാംബവാൻ പുറപ്പെടുന്നു, ഹനുമാൻ മടങ്ങുന്നു, പിന്നെ വാർത്ത അറിയിക്കപ്പെടുന്നു. കൊല്ലപ്പെട്ട സീത മായ മാത്രമാണെന്നു വായനക്കാരന് അറിയാം; എന്നാൽ രാമനും ഹനുമാനും അറിയില്ല; അതിനാൽ ഇവിടെ നാടകീയമായ വിപര്യയം (വിരോധാഭാസം) കാണാം. ഹനുമാൻ സ്വയം അശോകവനികയിൽ സീതയെ കണ്ടിട്ടുണ്ട്; അതിനാൽ അവന്റെ സാക്ഷ്യം രാമന് അവിശ്വസനീയമാകുന്നില്ല. ഇതുതന്നെയാണ് ഇന്ദ്രജിത്തിന്റെ മായയുടെ വിജയത്തിന്റെ കാരണം — യഥാർഥ സീതയെ അറിഞ്ഞിരുന്നവൻതന്നെ വ്യാജസീതയെ യഥാർഥമെന്നു സ്ഥിരീകരിച്ചു. ഹനുമാന്റെ ‘അരിന്ദമ’ (ശത്രുനാശകാ) എന്ന സംബോധനയും ശ്രദ്ധേയമാണ് — രാമന്റെ ശൗര്യം ഓർമിപ്പിച്ച് അദ്ദേഹത്തിന്റെ മനസ്സ് ഉറപ്പിക്കാൻ അവൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നു.

അവന്റെ ആ വാക്കു കേട്ട് ശോകത്താൽ മോഹാലസ്യപ്പെട്ട രാഘവൻ വേരറ്റ മരംപോലെ അപ്പോൾ നിലത്തു വീണു. ദേവതുല്യനായ ആ രാഘവൻ നിലത്തു വീണതു കണ്ട് കപിശ്രേഷ്ഠന്മാർ എല്ലാ ഭാഗത്തുനിന്നും ചാടിവന്ന് അടുത്തെത്തി. പെട്ടെന്നു ജ്വലിച്ചുയർന്ന, കെടുത്താനാവാത്ത അഗ്നിപോലെ എരിയുന്ന അദ്ദേഹത്തെ അവർ താമരയുടെയും നീലോൽപ്പലത്തിന്റെയും സുഗന്ധമുള്ള ജലംകൊണ്ടു നനച്ചു. രാമന്റെ ശോകം അഗ്നിപോലെ അദ്ദേഹത്തെത്തന്നെ ദഹിപ്പിക്കുന്നു; അതിനാൽ വാനരന്മാർ തണുത്ത വെള്ളംകൊണ്ട് അതു ശമിപ്പിക്കാൻ ശ്രമിക്കുന്നു. പിന്നെ അതീവ ദുഃഖിതനായ ലക്ഷ്മണൻ അസ്വസ്ഥനായ രാമനെ കൈകളാൽ ആലിംഗനം ചെയ്ത് യുക്തിയും അർഥവും നിറഞ്ഞ വാക്കു പറഞ്ഞു. വേരറ്റ മരത്തിന്റെ ഉപമ ഏറ്റവും ഉചിതമാണ് — വേരറ്റാൽ മരം പെട്ടെന്നു വീഴുന്നതുപോലെ, സീതാവധം കേട്ടപ്പോൾ രാമന്റെ ജീവിതത്തിന്റെ ആധാരംതന്നെ അറ്റുപോയതുപോലെയായി. ലക്ഷ്മണന്റെ അടുത്ത വാക്ക് ‘ഹേത്വർഥസംയുതം’ (യുക്തിയും അർഥവും നിറഞ്ഞത്) ആണെന്ന് കവി മുൻകൂട്ടിത്തന്നെ നിർദേശിക്കുന്നു — അതു വൈകാരികമല്ല, യുക്തിപ്രധാനമാണ്. വാനരന്മാരുടെ ശുശ്രൂഷ രാമനോടുള്ള അവരുടെ സ്നേഹം കാണിക്കുന്നു — അവർ സ്വയം ദുഃഖിതരാണ്; എന്നിട്ടും ആദ്യം യജമാനന്റെ രക്ഷ നോക്കുന്നു.

‘ആര്യാ, ശുഭമാർഗത്തിൽ നിലകൊള്ളുന്ന ജിതേന്ദ്രിയനായ അങ്ങയെ അനർഥങ്ങളിൽനിന്നു രക്ഷിക്കാൻ ധർമത്തിനു കഴിയുന്നില്ല; അതിനാൽ അതു നിരർഥകമാണ്. സ്ഥാവരങ്ങളും ജംഗമങ്ങളുമായ ഭൂതങ്ങളെ കാണാൻ കഴിയുന്നതുപോലെ ധർമത്തെ കാണാൻ കഴിയുന്നില്ല; അതിനാൽ ധർമം ഇല്ല എന്നാണ് എന്റെ അഭിപ്രായം. സ്ഥാവരവും ജംഗമവും വ്യക്തമായിരിക്കുന്നതുപോലെ ഈ (ധർമം എന്ന) വസ്തു യുക്തിസഹമല്ല — അല്ലെങ്കിൽ അങ്ങയെപ്പോലൊരാൾ ആപത്തിൽപ്പെടുമായിരുന്നില്ല. അധർമം ഒരു യഥാർഥവസ്തുവായിരുന്നെങ്കിൽ രാവണൻ നരകത്തിൽ പോകുമായിരുന്നു; ധർമനിഷ്ഠനായ അങ്ങ് ആപത്തിൽ പെടുകയുമില്ലായിരുന്നു. അവന് ആപത്തില്ലാതിരിക്കുകയും അങ്ങേക്ക് ആപത്തു വരികയും ചെയ്യുന്നതിനാൽ ധർമവും അധർമവും പരസ്പരവിരുദ്ധങ്ങളായിത്തീരുന്നു — ഫലം വിപരീതമായി കാണപ്പെടുന്നു. ധർമംകൊണ്ടു ധർമഫലവും അധർമംകൊണ്ട് അധർമഫലവും ലഭിക്കുമെങ്കിൽ, അധർമം ഉറച്ചിരിക്കുന്നവർ അധർമഫലത്തോടു ചേരണം; അധർമരുചികളായ ജനങ്ങൾ (ദുഃഖം വെടിഞ്ഞ്) ധർമഫലം അനുഭവിക്കരുത്; ധർമമാചരിക്കുന്നവർക്കു ധർമഫലം ഉണ്ടാകണം. എന്നാൽ അധർമം ഉറച്ചിരിക്കുന്നവരുടെ സമ്പത്തു വർധിക്കുന്നു, ധർമശീലർ ക്ലേശിക്കുന്നു; അതിനാൽ ഇവ രണ്ടും നിരർഥകമാണ്. രാഘവാ, പാപകർമികൾ അധർമത്താൽ വധിക്കപ്പെടുന്നുവെങ്കിൽ, വധകർമംകൊണ്ടുതന്നെ ഹതമായ അധർമം സ്വയം നശിച്ചുപോകുന്നു; പിന്നെ അത് ആരെ കൊല്ലും? അഥവാ വിധിയാൽ നിശ്ചയിക്കപ്പെട്ടതനുസരിച്ച് ഒരുവൻ കൊല്ലപ്പെടുകയും അവൻ മറ്റൊരുവനെ കൊല്ലുകയും ചെയ്യുന്നുവെങ്കിൽ, ആ പാപം വിധിയെത്തന്നെയാണ് ബാധിക്കുന്നത്, ആ പുരുഷനെയല്ല. ശത്രുകർഷകാ, പ്രതിവിധി കാണാനാവാത്തതും അവ്യക്തവും ഉണ്ടെങ്കിലും ഇല്ലാത്തതുപോലുള്ളതുമായ ധർമംകൊണ്ട് പരമമായ ഫലം നേടുന്നത് എങ്ങനെ? സജ്ജനങ്ങളിൽ മുഖ്യനേ, ധർമം യഥാർഥമായിരുന്നെങ്കിൽ അങ്ങേക്ക് ഒരു ദോഷവും ഉണ്ടാകുമായിരുന്നില്ല; അങ്ങേക്ക് ഇത്തരമൊരു അവസ്ഥ വന്നതിനാൽ അതു യുക്തിസഹമാകുന്നില്ല.’ ഇവിടെ ലക്ഷ്മണന്റെ വാക്ക് ഒരു നാസ്തികവാദിയുടേതുപോലെ തോന്നുന്നു; എന്നാൽ അതിന്റെ ഉദ്ദേശ്യം ശോകഗ്രസ്തനായ ജ്യേഷ്ഠനെ കർമത്തിലേക്കു പ്രേരിപ്പിക്കുക മാത്രമാണ്. ധർമത്തിനു പ്രത്യക്ഷഫലമില്ലെന്നു കാണിച്ച് അവൻ രാമന്റെ മനസ്സിനെ ദുഃഖത്തിൽനിന്നു ക്രോധത്തിലേക്കു നയിക്കുന്നു. ഈ വാദങ്ങൾ ശോകാവേശത്തിൽ പറഞ്ഞവയാണ്, സിദ്ധാന്തമായിട്ടല്ല എന്ന് ഹിന്ദിഭാഷ്യവും ഇവിടെ ഒരു ടിപ്പണിയായി സൂചിപ്പിക്കുന്നു. ഈ ഭാഗത്ത് ലക്ഷ്മണൻ മൂന്നു വികല്പങ്ങൾ പരിശോധിക്കുന്നു — ധർമം പ്രത്യക്ഷമല്ല; ധർമത്തിന്റെ ഫലം വിപരീതമായി കാണപ്പെടുന്നു; വിധിയാണ് കർത്താവെങ്കിൽ പുരുഷന് ദോഷമില്ല. ലക്ഷ്മണന്റെ ഈ വാദം രാമായണത്തിൽ വിരളമാണ് — മറ്റെല്ലായിടത്തും ധർമത്തിന്റെ പ്രാധാന്യം സ്ഥാപിക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു; ഇവിടെയാകട്ടെ ലക്ഷ്മണൻ അതിനെ എതിർക്കുന്നു. അവന്റെ വാക്കുകൾ ഭ്രാതൃസ്നേഹത്തിന്റെയും ശോകത്തിന്റെയും മിശ്രണത്തിൽനിന്ന് ഉണ്ടായവയാണ്. ധർമം സത്യമാണെങ്കിൽ ധർമാത്മാവായ രാമൻ എന്തിനു ദുഃഖിക്കുന്നു, പാപിയായ രാവണൻ എന്തിനു സുഖിക്കുന്നു — ഈ ചോദ്യം എക്കാലത്തേക്കുമുള്ളതാണ്. ലക്ഷ്മണൻ ഈ ചോദ്യത്തിന് ഉത്തരം നൽകുന്നില്ല, അതു മൂർച്ചയോടെ ഉന്നയിക്കുക മാത്രം ചെയ്യുന്നു. മുന്നോട്ട് രാമൻ തന്നെ സ്വകർമംകൊണ്ട് ഈ ചോദ്യത്തിന് ഉത്തരം നൽകും — ധർമം കൈവിടാതെതന്നെ രാവണനെ വധിച്ചുകൊണ്ട്. അതിനാൽ ഈ ശ്ലോകങ്ങൾ പൂർവപക്ഷമായിട്ടാണ് വായിക്കേണ്ടത്, സിദ്ധാന്തമായിട്ടല്ല. ‘വിധിഃ സ ലിപ്യതേ തേന’ (ആ പാപം വിധിയെ ബാധിക്കുന്നു) എന്ന വാക്ക് ദൈവവാദത്തിന്റെ ഖണ്ഡനമാണ് — എല്ലാം വിധിക്ക് അധീനമാണെങ്കിൽ പാപഫലം വിധിതന്നെ അനുഭവിക്കട്ടെ, പുരുഷനല്ല. ഇങ്ങനെ ലക്ഷ്മണൻ ധർമവാദത്തെയും ദൈവവാദത്തെയും ഒരേസമയം ആക്ഷേപിക്കുന്നു.

‘അഥവാ ധർമം ദുർബലവും ക്ലീബവുമാണ്, ബലത്തെയാണ് അതു പിന്തുടരുന്നത്; ദുർബലവും മര്യാദ നഷ്ടപ്പെട്ടതുമായ ആ ധർമം സേവിക്കേണ്ടതല്ല എന്നാണ് എന്റെ അഭിപ്രായം. ധർമം പരാക്രമത്തോടൊപ്പം ബലത്തിന്റെ ഒരു ഗുണം മാത്രമാണെങ്കിൽ, ധർമം ഉപേക്ഷിച്ച്, ധർമത്തിൽ എന്നപോലെ ബലത്തിൽ നിലകൊള്ളുക. പരന്തപാ, സത്യവചനമാണ് ധർമമെങ്കിൽ, അങ്ങ് പിതാവിന്റെ വാക്കു പാലിക്കാതിരുന്നെങ്കിൽ അത് അസത്യമാകുമായിരുന്നു; അങ്ങുനിമിത്തംതന്നെയല്ലേ പിതാവ് സത്യപാശത്താൽ ബന്ധിക്കപ്പെട്ടത്? പരന്തപാ, ധർമമോ അധർമമോ ഒരു യഥാർഥവസ്തുവായിരുന്നെങ്കിൽ വജ്രധാരിയായ ശതക്രതു (ഇന്ദ്രൻ) ഒരു മുനിയെ കൊന്നിട്ട് യജ്ഞം ചെയ്യുമായിരുന്നില്ല. രാഘവാ, അധർമത്തെ ആശ്രയിച്ച ധർമം നാശമുണ്ടാക്കുന്നു; കാകുത്സ്ഥാ, മനുഷ്യൻ ഇതെല്ലാം തന്റെ ഇഷ്ടംപോലെ ചെയ്യുന്നു. പ്രിയ രാഘവാ, എന്റെ അഭിപ്രായവും ഇതാണ് — ഇതാണ് ധർമം; അങ്ങനെയെങ്കിൽ രാജ്യം ഉപേക്ഷിച്ചപ്പോൾ അങ്ങ് ധർമത്തിന്റെ വേരുതന്നെ അറുത്തുകളഞ്ഞു.’ ഇന്ദ്രന്റെ ഉദാഹരണം വിശ്വരൂപവധത്തിന്റെ കഥ ഓർമിപ്പിക്കുന്നു — മുനിയെ കൊന്നിട്ടും ഇന്ദ്രൻ യജ്ഞം ചെയ്തു, ദേവരാജനായി തുടരുകയും ചെയ്തു; അതിനാൽ ധർമാധർമങ്ങളുടെ ഫലം നിയതമല്ല എന്നാണ് ലക്ഷ്മണന്റെ ആശയം. രാജ്യത്യാഗംതന്നെയാണ് എല്ലാ ദുഃഖത്തിന്റെയും മൂലം എന്ന് അവൻ കുറ്റപ്പെടുത്തുന്നു, കാരണം രാജ്യവും ധനവുമാണ് ധർമത്തിന്റെ ആധാരം. ഇവിടെ ഹിന്ദിഭാഷ്യത്തിൽ വിസ്തൃതമായ ഒരു ടിപ്പണിയുണ്ട്; ലക്ഷ്മണന്റെ വാക്കുകൾ പൂർവപക്ഷമാണെന്ന് അതു വ്യക്തമാക്കുന്നു. സത്യവചനത്തെക്കുറിച്ചുള്ള ലക്ഷ്മണന്റെ വാക്ക് ദശരഥന്റെ പ്രതിജ്ഞ ഓർമിപ്പിക്കുന്നു — പിതാവിന്റെ സത്യം കാക്കാൻ രാമൻ വനത്തിൽ പോയി; എന്നിട്ടും അതിന്റെ ഫലം ദുഃഖം മാത്രമായിരുന്നു. അതിനാൽ അവൻ ചോദിക്കുന്നു — സത്യം കാത്തതുകൊണ്ട് എന്തു നേട്ടമുണ്ടായി?

‘അവിടെയുമിവിടെയുംനിന്നു സമാഹരിച്ചു വളർന്ന സമ്പത്തിൽനിന്ന് എല്ലാ കർമങ്ങളും ഒഴുകിവരുന്നു, പർവതങ്ങളിൽനിന്നു നദികളെന്നപോലെ. സമ്പത്തു നഷ്ടപ്പെട്ട അൽപബുദ്ധിയായ മനുഷ്യന്റെ എല്ലാ കർമങ്ങളും വേനലിലെ ചെറുപുഴകൾപോലെ മുറിഞ്ഞുപോകുന്നു. സുഖത്തിൽ വളർന്ന അവൻ സമ്പത്ത് ഉപേക്ഷിച്ചശേഷം സുഖം ആഗ്രഹിച്ച് പാപം ചെയ്യാൻ തുടങ്ങുന്നു; അപ്പോൾ ദോഷം ഉണ്ടാകുന്നു. ആർക്കു സമ്പത്തുണ്ടോ അവനു മിത്രങ്ങളുണ്ട്; ആർക്കു സമ്പത്തുണ്ടോ അവനു ബന്ധുക്കളുണ്ട്; ആർക്കു സമ്പത്തുണ്ടോ അവനാണ് ലോകത്തിൽ പുരുഷൻ; ആർക്കു സമ്പത്തുണ്ടോ അവനാണ് പണ്ഡിതൻ. ആർക്കു സമ്പത്തുണ്ടോ അവൻ പരാക്രമിയാണ്, അവൻ ബുദ്ധിമാനാണ്, അവൻ മഹാഭാഗ്യവാനാണ്, അവൻ ഗുണാധികനാണ്. ധീരാ, രാജ്യം ഉപേക്ഷിക്കാൻ അങ്ങ് തീരുമാനിച്ചപ്പോഴുണ്ടായ ആ സമ്പത്ത്യാഗത്തിന്റെ ദോഷങ്ങളാണ് ഞാൻ ഇപ്പോൾ പറഞ്ഞത്. ആർക്കു സമ്പത്തുണ്ടോ അവനു ധർമവും കാമവും അർഥവും എല്ലാം അനുകൂലമാണ്; ധനമില്ലാത്തവന് അർഥം ആഗ്രഹിച്ച് അന്വേഷിച്ചാലും അതു നേടാനാവില്ല. നരാധിപാ, ഹർഷം, കാമം, ദർപ്പം, ധർമം, ക്രോധം, ശമം, ദമം — ഇവയെല്ലാം സമ്പത്തിൽനിന്നാണ് ഉണ്ടാകുന്നത്. ഏതൊന്നില്ലെങ്കിൽ ധർമം ആചരിച്ചു നടക്കുന്നവർക്കും ഈ ലോകം നഷ്ടപ്പെടുന്നുവോ, ആ സമ്പത്തുകൾ മേഘാവൃതമായ ദിവസങ്ങളിലെ ഗ്രഹങ്ങളെപ്പോലെ അങ്ങയിൽ കാണപ്പെടുന്നില്ല.’ ഈ ഭാഗത്ത് ‘യസ്യാർഥാഃ’ (ആർക്കു സമ്പത്തുണ്ടോ) എന്ന പദത്തിന്റെ ആവർത്തനത്താൽ വക്താവിന്റെ ആവേശം പ്രകടമാണ്. അർഥത്തിന്റെ ഈ പ്രശംസ അർഥശാസ്ത്രത്തിന്റെ ലൗകികദൃഷ്ടിയെ പിന്തുടരുന്നു — ധർമവും കാമവും അർഥത്തിന് അധീനമാണ്. മേഘാവൃതദിനങ്ങളിലെ ഗ്രഹങ്ങളുടെ ഉപമ അതിസുന്ദരമാണ് — മേഘം മൂടിയ ആകാശത്തിൽ ഗ്രഹങ്ങൾ ഉണ്ടെങ്കിലും കാണപ്പെടുന്നില്ല; അതുപോലെ രാമന്റെ വനവാസത്തിൽ അദ്ദേഹത്തിന്റെ ഐശ്വര്യം മറഞ്ഞിരിക്കുന്നു. ലക്ഷ്മണൻ ഇവിടെ അർഥത്തിന്റെ ഏഴു ഫലങ്ങൾ എണ്ണുന്നു — മിത്രങ്ങൾ, ബന്ധുക്കൾ, പുരുഷത്വം, പാണ്ഡിത്യം, പരാക്രമം, ബുദ്ധി, മഹാഭാഗ്യം. ലോകത്തിൽ ധനവാനെയാണ് സർവഗുണസമ്പന്നനായി കരുതുന്നത്; നിർധനൻ ഗുണവാനായാലും ഉപേക്ഷിക്കപ്പെടുന്നു — ഇതൊരു ലൗകികാനുഭവമാണ്. ‘പർവതങ്ങളിൽനിന്നു നദികളെന്നപോലെ’ എന്ന ഉപമ അർഥത്തിന്റെ മൂലത്വം കാണിക്കുന്നു — പർവതങ്ങൾ നദികളുടെ ഉദ്ഭവസ്ഥാനമായിരിക്കുന്നതുപോലെ അർഥം എല്ലാ കർമങ്ങളുടെയും ഉദ്ഭവസ്ഥാനമാണ്. വേനലിൽ ചെറുപുഴകൾ വറ്റുന്നതുപോലെ നിർധനന്റെ കാര്യങ്ങൾ മുറിഞ്ഞുപോകുന്നു. ഇങ്ങനെ ലക്ഷ്മണൻ രാമന്റെ രാജ്യത്യാഗത്തെ വീണ്ടും വീണ്ടും ദുഃഖത്തിന്റെ മൂലമായി കാണിക്കുന്നു — രാമൻ ഇനി രാജ്യത്തിലേക്കും ശത്രുവിജയത്തിലേക്കും പ്രേരിതനാകാൻ. ഹർഷം, കാമം, ദർപ്പം, ധർമം, ക്രോധം, ശമം, ദമം എന്നിവ അർഥത്തിൽനിന്നുതന്നെ ഉണ്ടാകുന്നു എന്ന വാക്കുകൊണ്ട് അവൻ ധർമത്തെയും അർഥത്തിന്റെ ഫലമായി കാണിക്കുന്നു; അതാണ് മുൻവാദത്തിന്റെ ഉപസംഹാരം.

‘വീരാ, ഗുരുവിന്റെ വാക്കിൽ ഉറച്ചുനിന്ന് അങ്ങ് വനത്തിലേക്കു പുറപ്പെട്ടപ്പോൾ, പ്രാണനെക്കാൾ പ്രിയപ്പെട്ട അങ്ങയുടെ ഭാര്യയെ രാക്ഷസൻ അപഹരിച്ചു. വീരാ, ഇന്ന് ഇന്ദ്രജിത്ത് ഉണ്ടാക്കിയ ആ വലിയ ദുഃഖം ഞാൻ കർമംകൊണ്ടു നീക്കിക്കളയും; അതിനാൽ രാഘവാ, എഴുന്നേൽക്കുക. നരശാർദൂലാ, ദീർഘബാഹോ, വ്രതം കാക്കുന്നവനേ, എഴുന്നേൽക്കുക; മഹാത്മാവായ അങ്ങയുടെ ആത്മാവിനെ അങ്ങ് സ്വയം എന്തുകൊണ്ട് തിരിച്ചറിയുന്നില്ല? അനഘാ, അങ്ങയുടെ പ്രിയത്തിനുവേണ്ടിയാണ് ഞാൻ ഇതെല്ലാം പറഞ്ഞത്; ജനകപുത്രിയുടെ മരണം കണ്ട് രോഷാകുലനായ ഞാൻ രഥങ്ങളോടും ആനകളോടും കുതിരകളോടും രാക്ഷസേന്ദ്രനോടുംകൂടിയ ലങ്കയെ ബാണങ്ങളാൽ പൂർണമായി തകർത്തുവീഴ്ത്തും.’ ഇങ്ങനെ ലക്ഷ്മണന്റെ നീണ്ട വാദം ഒടുവിൽ കർമത്തിൽ ചെന്നവസാനിക്കുന്നു. ഒരു ദർശനശാസ്ത്രം സ്ഥാപിക്കലല്ല അവന്റെ ഉദ്ദേശ്യം; രാമന്റെ മോഹം നീക്കലും സ്വന്തം ക്രോധം പ്രകടിപ്പിക്കലുമാണ്. ‘കിമാത്മാനം മഹാത്മാനമാത്മാനം നാവബുധ്യസേ’ (മഹാത്മാവായ അങ്ങയുടെ ആത്മാവിനെ അങ്ങ് എന്തുകൊണ്ട് തിരിച്ചറിയുന്നില്ല) എന്ന നാല്പത്തിമൂന്നാം ശ്ലോകം പ്രചാരത്തിലുള്ള പാഠത്തിൽ (വൾഗേറ്റിൽ) മാത്രമുള്ളതാണ്, സമീക്ഷിതപാഠത്തിലില്ല — അതുകൊണ്ട് രാമന്റെ ദിവ്യസ്വരൂപം ഓർമിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു. അവസാനശ്ലോകം പുഷ്പിതാഗ്രാവൃത്തത്തിലാണ്; അതിൽ ലക്ഷ്മണന്റെ രോഷവും പ്രതിജ്ഞയും ഒന്നുചേരുന്നു. ‘അയമനഘ തവോദിതഃ പ്രിയാർഥം’ (അനഘാ, അങ്ങയുടെ പ്രിയത്തിനുവേണ്ടിയാണ് ഇതു പറഞ്ഞത്) എന്ന വാക്യത്താൽ, മുമ്പു പറഞ്ഞ വാദങ്ങൾ രാമന്റെ പ്രിയത്തിനുവേണ്ടി — അദ്ദേഹത്തിന്റെ ശോകം നീക്കാൻ — പറഞ്ഞവയാണെന്ന് അവൻതന്നെ സമ്മതിക്കുന്നു. ഇവിടെ ലക്ഷ്മണന്റെ രോഷം സീതാവധത്തെച്ചൊല്ലിയാണ്.

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये युद्धकाण्डे त्र्यशीतितमः सर्गः॥ ८३॥

തെറ്റ് അറിയിക്കുക

മൂലശ്ലോകങ്ങളോടും പദവിവരണത്തോടും കൂടി വായിക്കുക