സർഗ്ഗം
മായാസീതാവധം
ഇന്ദ്രജിത്തിന്റെ വീണ്ടുമുള്ള പുറപ്പാട്, മായാസീതയുടെ നിർമാണം, ഹനുമാന്റെ ശകാരം, വാനരന്മാരുടെ മുമ്പിൽ മായാസീതയുടെ വധം, വാനരന്മാരുടെ വിഷാദം
‘ഒരുവൻ നിമിത്തം സകല രാക്ഷസന്മാരെയും കൊല്ലരുത്’ എന്ന് മുൻസർഗത്തിൽ രാമൻ പറഞ്ഞു; അവനെത്തന്നെ വധിക്കാൻ നിശ്ചയിക്കുകയും ചെയ്തു. മഹാത്മാവായ രാഘവന്റെ ആ മനോഭാവം മനസ്സിലാക്കി ഇന്ദ്രജിത്ത് ആ യുദ്ധത്തിൽനിന്നു പിന്മാറി ലങ്കാപുരിയിൽ പ്രവേശിച്ചു. അവിടെ കൊല്ലപ്പെട്ട കരുത്തരായ രാക്ഷസന്മാരുടെ വധം ഓർത്ത് ആ ശൂരൻ ക്രോധത്താൽ കണ്ണുകൾ ചുവന്നവനായി, വീണ്ടും യുദ്ധത്തിനു പുറപ്പെട്ടു. പൗലസ്ത്യകുലത്തിൽ ജനിച്ചവനും ദേവന്മാർക്കു മുള്ളായവനുമായ ആ മഹാവീര്യൻ രാക്ഷസന്മാരാൽ ചുറ്റപ്പെട്ട് പടിഞ്ഞാറേ ദ്വാരത്തിലൂടെ പുറത്തിറങ്ങി. യുദ്ധത്തിനു തയ്യാറായി നിൽക്കുന്ന വീരസഹോദരന്മാരായ രാമലക്ഷ്മണന്മാരെ കണ്ട് അവൻ മായ പ്രകടമാക്കി. മായാമയിയായ ഒരു സീതയെ നിർമിച്ച് രഥത്തിലിരുത്തി, വലിയ സൈന്യത്താൽ അവളെ വലയം ചെയ്ത്, അവളെ വധിക്കാൻ അവൻ ആഗ്രഹിച്ചു. എല്ലാവരെയും മോഹിപ്പിക്കാൻവേണ്ടിത്തന്നെയാണ് ആ ദുർബുദ്ധി ഈ ആശയം ഉണ്ടാക്കിയത്. സീതയെ കൊല്ലാൻ നിശ്ചയിച്ച് അവൻ വാനരന്മാരുടെ നേർക്കു ചെന്നു. ഇവിടെ കവി ഇന്ദ്രജിത്തിന്റെ കപടത്തിന്റെ മൂലം വ്യക്തമാക്കുന്നു — നേർക്കുനേരെയുള്ള യുദ്ധത്തിൽ രാമന്റെ അസ്ത്രത്തെ ഭയന്ന അവൻ ശത്രുക്കളുടെ മനസ്സുതന്നെ തകർക്കാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നു. സീതയുടെ നാശം കേട്ടാൽ രാമന്റെ യുദ്ധോത്സാഹംതന്നെ നശിക്കും എന്നാണ് അവന്റെ ഉദ്ദേശ്യം. ‘മോഹനാർഥം’ (മോഹിപ്പിക്കാൻവേണ്ടി) എന്ന പദമാണ് ഈ പ്രസംഗത്തിന്റെ മുഴുവൻ താക്കോൽ — ഈ വധം സത്യമല്ല, മോഹിപ്പിക്കാനുള്ള ഉപായമാണ്. ആദ്യശ്ലോകത്തിലെ ‘വിജ്ഞായ’ (മനസ്സിലാക്കി) എന്ന പദം പ്രധാനമാണ് — രാമന്റെ വാക്കു കേട്ടിട്ടോ മുഖഭാവം കണ്ട് അനുമാനിച്ചിട്ടോ, രാമൻ ഇപ്പോൾ തന്റെ വധത്തിൽത്തന്നെ ലക്ഷ്യമുറപ്പിച്ചിരിക്കുന്നുവെന്ന് ഇന്ദ്രജിത്ത് അറിഞ്ഞു. അതിനാൽ അവൻ ഉടൻ യുദ്ധക്കളത്തിൽനിന്നു പിന്മാറി — ഭയംകൊണ്ടല്ല, പുതിയൊരു ഉപായം ചിന്തിക്കാൻ. നഗരത്തിൽ പ്രവേശിച്ച് മുമ്പു കൊല്ലപ്പെട്ട കുംഭകർണൻ മുതലായ വീരന്മാരെ അവൻ ഓർത്തു; അതിനാൽ അവന്റെ ക്രോധം വീണ്ടും ജ്വലിച്ചു. ‘പശ്ചിമേന ദ്വാരേണ’ (പടിഞ്ഞാറേ ദ്വാരത്തിലൂടെ) എന്നു പറഞ്ഞതിനാൽ പുറപ്പാടിന്റെ ദിക്കും നിർദേശിക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു — ഹനുമാൻ നിലയുറപ്പിച്ചിരുന്നത് അവിടെയാണ്. ‘ദേവകണ്ടകഃ’ (ദേവന്മാർക്കു മുള്ളായവൻ) എന്ന വിശേഷണം അവന്റെ മുൻപരാക്രമം ഓർമിപ്പിക്കുന്നു — അവൻ ഇന്ദ്രനെപ്പോലും ജയിച്ചു; അതുകൊണ്ടുതന്നെയാണ് ഇന്ദ്രജിത്ത് എന്നു പ്രസിദ്ധനായത്. ഈ ശത്രു ബലവാൻ മാത്രമല്ല, ബുദ്ധിമാനും കപടിയുമാണ്, ശത്രുവിന്റെ മനസ്സിൽ ആഘാതമേൽപ്പിക്കാൻ അറിയുന്നവനാണ് എന്ന് കവി ഇങ്ങനെ കാണിക്കുന്നു.
അവൻ പുറപ്പെടുന്നതു കണ്ട് സകല വനവാസികളും അത്യന്തം ക്രുദ്ധരായി, കൈകളിൽ പാറകളുമായി, യുദ്ധം ചെയ്യാനുള്ള ആവേശത്തോടെ ചാടിയെഴുന്നേറ്റു. അവരുടെ മുമ്പിൽ കപികുഞ്ജരനായ ഹനുമാൻ ആർക്കും അടുക്കാനാവാത്ത ഒരു വലിയ പർവതശൃംഗം കൈയിലെടുത്തു നടന്നു. ഇന്ദ്രജിത്തിന്റെ രഥത്തിൽ ആനന്ദം നഷ്ടപ്പെട്ട സീതയെ അവൻ കണ്ടു — ഒറ്റ ജട ധരിച്ചവളും ദീനയും ഉപവാസത്താൽ മെലിഞ്ഞ മുഖമുള്ളവളും മുഷിഞ്ഞ ഒറ്റവസ്ത്രം ധരിച്ചവളും കുളിക്കാത്തവളും എല്ലാ അവയവങ്ങളിലും പൊടിയും അഴുക്കും പുരണ്ടവളുമായ രാഘവപ്രിയയായ ആ ഉത്തമസ്ത്രീയെ. ഒരു നിമിഷം അവളെ നോക്കി അവൻ അതു മൈഥിലിതന്നെ എന്ന് ഉറപ്പിച്ചു; കാരണം ആ ജനകാത്മജയെ അവൻ അധികം മുമ്പല്ലാതെ കണ്ടിരുന്നു — അശോകവനികയിൽ കുറച്ചുകാലം മുമ്പുമാത്രമാണ് അവൻ അവളെ കണ്ടത്. രഥത്തിലിരിക്കുന്നവളും ദീനയും രാക്ഷസേന്ദ്രപുത്രന്റെ പിടിയിലായവളും ശോകാർത്തയും ആനന്ദമറ്റവളുമായ ആ തപസ്വിനിയെ കണ്ട് ‘ഇവൻ എന്താണ് ഉദ്ദേശിക്കുന്നത്’ എന്നു ചിന്തിച്ചുകൊണ്ട് ആ മഹാകപി ആ വാനരശ്രേഷ്ഠന്മാരോടൊപ്പം രാവണിയുടെ നേർക്കു പാഞ്ഞു. ഇവിടെ മായയുടെ സൂക്ഷ്മത ശ്രദ്ധിക്കേണ്ടതാണ് — അശോകവനികയിൽ ഹനുമാൻ കണ്ട രൂപംതന്നെയാണ് ഇന്ദ്രജിത്ത് നിർമിച്ചത്; അതിനാൽ അവളെ അറിയുന്നവനായിട്ടും അവൻ മോഹിതനായി. പന്ത്രണ്ടാം ശ്ലോകത്തിൽ ‘അബ്രവീത്’ (പറഞ്ഞു) എന്ന പദം അച്ചടിയിൽ കാണുന്നു; എന്നാൽ അർഥംകൊണ്ട് അവിടെ ഹനുമാന്റെ ചിന്തയാണ് പ്രധാനം, വാക്ക് പിന്നീടാണു വരുന്നത്. ഇവിടെ ഹനുമാന്റെ ചിത്രീകരണം വിശേഷിച്ചും ഹൃദയസ്പർശിയാണ്. എല്ലാ വാനരന്മാരിലും അവൻ മാത്രമാണ് സീതയെ നേരിട്ടു കണ്ടത്; അവൻ തന്നെയാണ് രാമന് അവളുടെ സന്ദേശവും ചൂഡാമണിയും കൊണ്ടുവന്നത്. അതിനാൽ അവനെ സംബന്ധിച്ചിടത്തോളം ഈ നിമിഷം അതീവ ദുസ്സഹമാണ് — ആരെ രക്ഷിക്കാൻ അവൻ സമുദ്രം കടന്നുവോ, അവൾ ഇപ്പോൾ ശത്രുവിന്റെ രഥത്തിൽ ബന്ധിതയായി കാണപ്പെടുന്നു. മായാസീതയുടെ വർണന സുന്ദരകാണ്ഡത്തിൽ അശോകവനികയിൽ കണ്ട സീതയുടെ വർണനയ്ക്കു തുല്യമാണ് — ഒറ്റജട, മുഷിഞ്ഞ ഒറ്റവസ്ത്രം, ഉപവാസത്താൽ മെലിഞ്ഞ മുഖം, പൊടിയും അഴുക്കും പുരണ്ട അവയവങ്ങൾ. ഈ സാദൃശ്യത്താൽ ഹനുമാന്റെ വിശ്വാസം ദൃഢമായി. ‘കിം സമർഥിതമസ്യ’ (ഇവൻ എന്താണ് ഉദ്ദേശിക്കുന്നത്) എന്ന അവന്റെ ചോദ്യം കാണിക്കുന്നത് ശത്രുവിന്റെ ഉദ്ദേശ്യം അവനു മനസ്സിലാകുന്നില്ലെന്നാണ്; എന്നിട്ടും അവൻ നിഷ്ക്രിയനായി നിൽക്കുന്നില്ല, ഉടൻതന്നെ വാനരശ്രേഷ്ഠന്മാരോടൊപ്പം രാവണിയുടെ നേർക്കു പായുന്നു. ഇങ്ങനെ അവന്റെ ഭക്തിയും ശൗര്യവും ഒരേസമയം പ്രകടമാകുന്നു.
ആ വാനരസൈന്യത്തെ കണ്ട് ക്രോധംകൊണ്ടു മതിമറന്ന രാവണി വാൾ ഉറയിൽനിന്ന് ഊരി സീതയെ തലമുടിയിൽ പിടിച്ചു വലിച്ചു. അവർ നോക്കിനിൽക്കെത്തന്നെ, മായയാൽ രഥത്തിലിരുത്തിയ, ‘രാമാ, രാമാ’ എന്നു നിലവിളിക്കുന്ന ആ സ്ത്രീയെ ആ രാക്ഷസൻ അടിച്ചു. അവളെ മുടിക്കു പിടിച്ചിരിക്കുന്നതു കണ്ട് ഹനുമാൻ ദീനനായി, കണ്ണുകളിൽനിന്നു ദുഃഖാശ്രു ചൊരിഞ്ഞു. സർവാംഗസുന്ദരിയും രാമന്റെ പ്രിയപത്നിയുമായ അവളെ കണ്ട് അവൻ ക്രോധത്തോടെ രാക്ഷസാധിപപുത്രനോടു പരുഷമായി പറഞ്ഞു: ‘ദുരാത്മാവേ, സ്വന്തം നാശത്തിനായിട്ടാണ് നീ ഇവളുടെ കേശപാശത്തിൽ കൈവച്ചിരിക്കുന്നത്. ബ്രഹ്മർഷിമാരുടെ കുലത്തിൽ ജനിച്ചിട്ടും നീ രാക്ഷസയോനി ആശ്രയിച്ചു. ഇത്തരം ബുദ്ധിയുള്ള പാപാചാരിയായ നിന്നെ ധിക്കാരം! ക്രൂരാ, അനാര്യാ, ദുർവൃത്താ, നീചാ, പാപപരാക്രമാ, ഇത് അനാര്യന്റെ കർമമാണ്; നിർദയാ, നിനക്കു ദയയില്ല. വീട്ടിൽനിന്നും രാജ്യത്തിൽനിന്നും രാമന്റെ കൈകളിൽനിന്നും വേർപെട്ടുപോയ ഈ മൈഥിലി നിന്നോട് എന്തു തെറ്റു ചെയ്തു, നിർദയാ, നീ ഇവളെ കൊല്ലാൻ? സീതയെ കൊന്നിട്ട് നീ അധികകാലം ജീവിക്കില്ല; വധാർഹനേ, ആ കർമംകൊണ്ട് നീ എന്റെ കൈയിൽ അകപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു. സ്ത്രീഘാതകർക്കു ലഭിക്കുന്ന, ലോകം വധിക്കേണ്ടവരായി കരുതുന്നവർപോലും നിന്ദിക്കുന്ന ലോകങ്ങൾ — അവയാണ് ഇവിടെ ജീവൻ വെടിഞ്ഞ് മരണാനന്തരം നീ പ്രാപിക്കുക.’ ഇവിടെ ഹനുമാന്റെ വാക്കുകളിൽ ധർമരോഷം പ്രകടമാണ് — ഇന്ദ്രജിത്തിന്റെ കുലത്തിന്റെ ഉന്നതി ഓർമിപ്പിച്ച് അവൻ അവന്റെ കർമത്തിന്റെ നീചത കാണിക്കുന്നു; പുലസ്ത്യന്റെ വംശജനായിട്ടും അവൻ സ്ത്രീവധം ചെയ്യുന്നു. ‘വധാർഹ’ (വധിക്കപ്പെടേണ്ടവനേ) എന്ന സംബോധന ഭാവിയെ സൂചിപ്പിക്കുന്നു — ഈ പാപത്തിന്റെ ഫലം എന്റെ കൈകൊണ്ടുണ്ടാകും എന്ന്. ഹനുമാന്റെ കരച്ചിലും കവി മറച്ചുവയ്ക്കുന്നില്ല — മഹാബലനായ വാനരൻപോലും സീതയുടെ മുടിക്കു പിടിക്കുന്നതു കണ്ട് കണ്ണീർ പൊഴിച്ചു. എന്നാൽ അവന്റെ ദുഃഖം വേഗം ക്രോധമായി മാറി; വാക്കുകൾകൊണ്ടുതന്നെ അവൻ ശത്രുവിനെ പ്രഹരിക്കുന്നു. അവന്റെ ശകാരത്തിൽ മൂന്നു ഭാഗങ്ങൾ കാണാം — ഒന്ന്, കുലസ്മരണ, കാരണം പുലസ്ത്യൻ ബ്രഹ്മർഷിയായിരുന്നു; രണ്ട്, കർമനിന്ദ, കാരണം സ്ത്രീവധം എല്ലായിടത്തും ഗർഹിതമാണ്; മൂന്ന്, ഭാവിസൂചന, കാരണം ഈ പാപത്തിന്റെ ശിക്ഷ നിശ്ചയമായും ഉണ്ടാകും. ‘ച്യുതാ ഗൃഹാച്ച രാജ്യാച്ച രാമഹസ്താച്ച’ (വീട്ടിൽനിന്നും രാജ്യത്തിൽനിന്നും രാമന്റെ കൈകളിൽനിന്നും വേർപെട്ടവൾ) എന്ന വാക്കിൽ സീതയുടെ എല്ലാ ദുഃഖവും സംക്ഷേപിച്ചു പറഞ്ഞിരിക്കുന്നു — അവൾ പിതൃഗൃഹവും രാജ്യവും ഭർത്താവിന്റെ സാമീപ്യവും വെടിഞ്ഞു; എന്നിട്ടും ഒരു തെറ്റും ചെയ്തില്ല. ഇങ്ങനെ നിരപരാധിയായ ഒരു സ്ത്രീയുടെ വധം എല്ലാ പാപങ്ങളിലും വച്ച് ഏറ്റവും ഗുരുതരമാണെന്ന് ഹനുമാൻ കാണിക്കുന്നു.
ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞുകൊണ്ട്, ആയുധമേന്തിയ വാനരന്മാരാൽ ചുറ്റപ്പെട്ട ഹനുമാൻ അത്യന്തം ക്രുദ്ധനായി രാക്ഷസേന്ദ്രപുത്രന്റെ നേർക്കു പാഞ്ഞു. പാഞ്ഞുവരുന്ന ആ മഹാവീര്യമുള്ള വനവാസിസൈന്യത്തെ അവൻ ഭീകരകോപികളായ രാക്ഷസരുടെ സൈന്യംകൊണ്ടു തടഞ്ഞു. ആയിരം ബാണങ്ങളാൽ ആ വാനരസേനയെ ഇളക്കിമറിച്ച് ഇന്ദ്രജിത്ത് വാനരശ്രേഷ്ഠനായ ഹനുമാനോടു മറുപടി പറഞ്ഞു: ‘സുഗ്രീവനും നീയും രാമനും ഏതൊരുവൾക്കുവേണ്ടി ഇവിടെ വന്നുവോ, ആ വൈദേഹിയെ ഇന്നുതന്നെ നീ നോക്കിനിൽക്കെ ഞാൻ കൊല്ലും. ഇവളെ കൊന്നിട്ട് പിന്നെ രാമനെയും ലക്ഷ്മണനെയും നിന്നെയും സുഗ്രീവനെയും അനാര്യനായ വിഭീഷണനെയും ഞാൻ കൊല്ലും. വാനരാ, സ്ത്രീകളെ കൊല്ലരുത് എന്നു നീ പറയുന്നതിന് എന്റെ മറുപടി ഇതാണ് — ശത്രുക്കൾക്കു പീഡയുണ്ടാക്കുന്നതെന്തോ അതു ചെയ്യുകതന്നെ വേണം.’ ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞ് അവൻ കരഞ്ഞുകൊണ്ടിരുന്ന ആ മായാമയിയായ സീതയെ മൂർച്ചയുള്ള വാളുകൊണ്ട് സ്വയം വെട്ടിക്കൊന്നു. പൂണൂലിന്റെ വഴിയിലൂടെ — ചുമലിൽനിന്നു കുറുകെ — വെട്ടേറ്റ, വിശാലമായ നിതംബമുള്ളവളും കാണാൻ സുന്ദരിയുമായ ആ തപസ്വിനി ഭൂമിയിൽ വീണു. ഇന്ദ്രജിത്തിന്റെ വാക്ക് രാക്ഷസനീതിയുടെ സ്വരൂപം കാണിക്കുന്നു — അവനെ സംബന്ധിച്ചിടത്തോളം ധർമം ഒരു ഉപകരണം മാത്രമാണ്, ശത്രുപീഡനംതന്നെയാണ് ലക്ഷ്യം. ‘യജ്ഞോപവീതമാർഗേണ’ (പൂണൂലിന്റെ വഴിയിലൂടെ) എന്ന പദംകൊണ്ട് കവി വധത്തിന്റെ ക്രൂരത സൂചിപ്പിക്കുന്നു — ചുമലിൽനിന്നു കുറുകെയുള്ള വെട്ടായിരുന്നു അത്. മായാസീതയും ‘രാമാ, രാമാ’ എന്നു നിലവിളിക്കുന്നു; അതിനാൽ കാണുന്നവരുടെ മോഹം പൂർണമാകുന്നു. ഇന്ദ്രജിത്തിന്റെ മറുപടി ഹനുമാന്റെ ആക്ഷേപത്തിനുള്ള വ്യക്തമായ പ്രത്യുത്തരമാണ് — ‘സ്ത്രീകളെ കൊല്ലരുത്’ എന്ന ധർമശാസ്ത്രവചനം അവന് അറിയാം; എന്നിട്ടും യുദ്ധത്തിൽ ശത്രുപീഡനമാണ് പരമധർമം എന്ന് അവൻ കരുതുന്നു. അവന്റെ പ്രതിജ്ഞയും വലുതാണ് — സീതയെ കൊന്ന് രാമനെയും ലക്ഷ്മണനെയും ഹനുമാനെയും സുഗ്രീവനെയും വിഭീഷണനെയും കൊല്ലും എന്ന്. വിഭീഷണനെക്കുറിച്ചുള്ള ‘അനാര്യ’ എന്ന വിശേഷണം അവന്റെ ഗൃഹദ്രോഹത്തെച്ചൊല്ലിയുള്ള രോഷം കാണിക്കുന്നു. വധത്തിന്റെ നിമിഷത്തിൽ മായാസീത കരയുകയും ‘രാമാ, രാമാ’ എന്നു നിലവിളിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു; അതിനാൽ വാനരന്മാർ അവളെ യഥാർഥ സീതതന്നെയെന്നു കരുതുന്നു. ‘പൃഥുശ്രോണീ പ്രിയദർശനാ തപസ്വിനീ’ (വിശാലനിതംബയും സുന്ദരിയും തപസ്വിനിയും) എന്ന മൂന്നു വിശേഷണങ്ങളാൽ കവി അവളുടെ സൗന്ദര്യവും ദുഃഖവും ഒരേസമയം ഓർമിപ്പിക്കുന്നു; അതിനാൽ വധത്തിന്റെ കരുണം കൂടുതൽ വർധിക്കുന്നു.
ആ സ്ത്രീയെ കൊന്നിട്ട് ഇന്ദ്രജിത്ത് ഹനുമാനോടു പറഞ്ഞു: ‘ഞാൻ ശസ്ത്രംകൊണ്ടു കൊന്നുവീഴ്ത്തിയ രാമന്റെ ഈ പ്രിയയെ നോക്കൂ. ഈ വൈദേഹി വെട്ടിക്കൊല്ലപ്പെട്ടു; നിങ്ങളുടെ പരിശ്രമം നിഷ്ഫലമായി.’ പിന്നെ വലിയ വാളുകൊണ്ട് അവളെ സ്വയം കൊന്ന് സന്തുഷ്ടനായ അവൻ രഥത്തിലിരുന്ന് ഉച്ചത്തിൽ ഗർജിച്ചു. അധികം ദൂരെയല്ലാതെ നിലയുറപ്പിച്ചിരുന്ന വാനരന്മാർ, ആ ദുർഗം ആശ്രയിച്ചുനിന്ന്, വായ് പിളർന്നു ഗർജിക്കുന്ന അവന്റെ ശബ്ദം കേട്ടു. ഇങ്ങനെ സീതയെ കൊന്ന് ദുർബുദ്ധിയായ രാവണി അത്യന്തം സന്തുഷ്ടമനസ്കനായി; സന്തോഷഭാവത്തിലുള്ള അവനെ കണ്ട് വിഷണ്ണരായ വാനരന്മാർ ഓടിപ്പോയി. സർഗാന്ത്യം വംശസ്ഥവൃത്തത്തിലാണ്; അതിനാൽ ശോകത്തിന്റെ ഗാംഭീര്യം വർധിക്കുന്നു. ഇന്ദ്രജിത്തിന്റെ സന്തോഷവും വാനരന്മാരുടെ വിഷാദവും പരസ്പരവിരുദ്ധമായി ചിത്രീകരിക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു. ‘നിഷ്ഫലഃ വഃ പരിശ്രമഃ’ (നിങ്ങളുടെ പരിശ്രമം നിഷ്ഫലം) എന്ന വാക്ക് സേതുബന്ധനം മുതലുള്ള മുഴുവൻ യുദ്ധത്തിന്റെയും പ്രയോജനം നിരർഥകമാണെന്നു കാണിക്കാനാണ് പറഞ്ഞത്; അതിനാൽ വാനരന്മാരുടെ മനോബലം തകർന്നു. ‘ഏഷാ വിശസ്താ വൈദേഹീ’ (ഈ വൈദേഹി വെട്ടിക്കൊല്ലപ്പെട്ടു) എന്ന മൂന്നാമത്തെ അർധശ്ലോകം പ്രചാരത്തിലുള്ള പാഠത്തിൽ (വൾഗേറ്റിൽ) മാത്രമേ കാണുന്നുള്ളൂ, സമീക്ഷിതപതിപ്പിലില്ല; അതുകൊണ്ട് ഇന്ദ്രജിത്തിന്റെ പരിഹാസം കൂടുതൽ മൂർച്ചയുള്ളതാകുന്നു. വാനരന്മാർ നിന്നിരുന്നിടത്തുനിന്ന് അധികം ദൂരെയല്ലാതെ ദുർഗം ആശ്രയിച്ചുനിന്ന് അവൻ ഗർജിച്ചു; അതിനാൽ അവന്റെ ശബ്ദം എല്ലാവരും കേട്ടു.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये युद्धकाण्डे एकाशीतितमः सर्गः॥ ८१॥