സർഗ്ഗം
മകരാക്ഷവധം
വാനരരാക്ഷസന്മാരുടെ യുദ്ധം, വാനരന്മാരുടെ പലായനം, രാമൻ രാക്ഷസരെ തടയുന്നു, മകരാക്ഷന്റെ വെല്ലുവിളിയും രാമന്റെ മറുപടിയും, ദ്വന്ദ്വയുദ്ധം, ശൂലം മുറിക്കപ്പെടുന്നു, പാവകാസ്ത്രത്താൽ മകരാക്ഷന്റെ വധം
മകരാക്ഷൻ പുറപ്പെട്ടതു കണ്ട് ആ വാനരശ്രേഷ്ഠന്മാരെല്ലാം പെട്ടെന്നു ചാടിയെഴുന്നേറ്റ് യുദ്ധം ചെയ്യാനാഗ്രഹിച്ച് അണിനിരന്നു — യുദ്ധത്തിനു സജ്ജരായി. പിന്നെ നിശാചരന്മാരോടൊപ്പം വാനരന്മാരുടെ അതിമഹത്തും രോമാഞ്ചമുണ്ടാക്കുന്നതുമായ ആ യുദ്ധം ആരംഭിച്ചു, ദേവന്മാർക്കു ദാനവന്മാരോടുള്ള യുദ്ധമെന്നപോലെ. മരങ്ങളുടെയും ശൂലങ്ങളുടെയും പ്രഹരങ്ങളാലും ഗദകളും പരിഘങ്ങളും വീഴ്ത്തിയും കപികളും നിശാചരന്മാരും അപ്പോൾ പരസ്പരം മർദിച്ചുകൊണ്ടിരുന്നു. നിശാചരന്മാർ ശക്തികൾ, വാളുകൾ, ഗദകൾ, കുന്തങ്ങൾ, തോമരങ്ങൾ, പട്ടിശങ്ങൾ, ഭിന്ദിപാലങ്ങൾ, ബാണവർഷങ്ങൾ എന്നിവയാലും എല്ലാവശത്തും പാശങ്ങൾ, മുദ്ഗരങ്ങൾ, ദണ്ഡങ്ങൾ, നിർഘാതങ്ങൾ എന്നിവയാലും മറ്റ് ആയുധങ്ങളാലും വാനരസിംഹങ്ങളെ സംഹരിച്ചു. ഇവിടെ ആയുധങ്ങളുടെ ദീർഘമായ പട്ടിക രാക്ഷസന്മാരുടെ യുദ്ധസാമഗ്രി കാണിക്കുന്നു — വാനരന്മാർക്കു മരങ്ങളും പാറകളും, രാക്ഷസന്മാർക്കാകട്ടെ നിർമിതമായ നാനാവിധ ശസ്ത്രങ്ങൾ. ‘കദനം’ എന്ന പദം വലിയ വിനാശത്തെ സൂചിപ്പിക്കുന്നു. യുദ്ധത്തിന്റെ ആരംഭം രാക്ഷസന്മാർക്ക് അനുകൂലമാണ്, കാരണം അവരുടെ ശസ്ത്രങ്ങൾ കൂടുതലാണ്. ദേവദാനവയുദ്ധത്തിന്റെ ഉപമ യുദ്ധത്തിന്റെ മഹത്ത്വവും ഭീകരതയും കാണിക്കുന്നു, കാരണം ആ യുദ്ധം പുരാണങ്ങളിൽ അത്യന്തം പ്രസിദ്ധമാണ്. ഓരോ പക്ഷവും മറ്റേതിനെ മർദിക്കുന്നു, ആരും പിന്മാറുന്നില്ല. മകരാക്ഷന്റെ ആഗമനം കണ്ട് വാനരന്മാർ ഭയപ്പെടുന്നില്ല, തൽക്ഷണം യുദ്ധത്തിനു സജ്ജരാകുന്നു — മുൻസർഗങ്ങളിൽ നേടിയ വിജയങ്ങളാൽ അവരുടെ ഉത്സാഹം വർധിച്ചിരിക്കുന്നു. എന്നാൽ രാക്ഷസന്മാരുടെ ശസ്ത്രബലം വലുതാണ്, അതിനാൽ യുദ്ധാരംഭത്തിൽ വാനരന്മാരുടെ നഷ്ടം കൂടുതലാണ്.
ഖരപുത്രനായ മകരാക്ഷന്റെ ബാണക്കൂട്ടങ്ങളാൽ പീഡിതരായി, മനസ്സു പരിഭ്രമിച്ച്, ഭയപീഡിതരായ വാനരന്മാരെല്ലാം ഓടിപ്പോയി. ഓടിപ്പോകുന്ന ആ വനവാസികളെ കണ്ട് രാക്ഷസന്മാരെല്ലാം ജിതകാശികളായി — വിജയത്താൽ ഗർവിതരായി — ദർപ്പത്തോടെ സിംഹങ്ങളെപ്പോലെ ഗർജിച്ചു. അപ്പോൾ വാനരന്മാർ എല്ലാവശത്തും ഓടിപ്പോയിക്കൊണ്ടിരിക്കെ രാമൻ ശരവർഷത്താൽ ആ രാക്ഷസന്മാരെ തടഞ്ഞു. രാക്ഷസന്മാർ തടയപ്പെട്ടതു കണ്ട് നിശാചരനായ മകരാക്ഷൻ കോപാഗ്നി ആവേശിച്ചവനായി ഈ വാക്കു പറഞ്ഞു. ഇവിടെ യുദ്ധത്തിന്റെ ദിശ വീണ്ടും മാറുന്നു — വാനരന്മാർ ഓടുന്നു, രാക്ഷസന്മാർ ഹർഷിക്കുന്നു, പിന്നെ രാമൻ സ്വയം ഇടപെടുന്നു. രാമന്റെ ഒറ്റ ശരവർഷംതന്നെ എല്ലാ രാക്ഷസന്മാരെയും തടയുന്നു. അതിനാൽ മകരാക്ഷൻ കുപിതനാകുന്നു, കാരണം അവന്റെ വിജയം ക്ഷണികം മാത്രമായിരുന്നു. ‘കോപാനലസമാവിഷ്ടഃ’ (കോപാഗ്നി ആവേശിച്ചവൻ) എന്ന രൂപകം ക്രോധത്തെ അഗ്നിയോടു തുലനം ചെയ്യുന്നു. സമീക്ഷിതപതിപ്പിൽ ‘ക്രോധാനല’ എന്നാണു പാഠം. വാനരന്മാരുടെ പലായനം അവരുടെ ദൗർബല്യമല്ല, മകരാക്ഷന്റെ ബാണവർഷത്തിന്റെ തീവ്രതയാണ് കാണിക്കുന്നത്. രാക്ഷസന്മാരുടെ സിംഹനാദം അവരുടെ ഗർവം സൂചിപ്പിക്കുന്നു, എന്നാൽ ആ ഗർവം അൽപകാലത്തേക്കു മാത്രമാണ്. സ്വന്തം സേനയെ രക്ഷിക്കാൻ രാമൻ സ്വയം മുന്നോട്ടുവരുന്നു — ഇതാണ് നേതാവിന്റെ ധർമം.
‘രാമാ, നിൽക്ക്; എന്നോടൊപ്പം ദ്വന്ദ്വയുദ്ധം നടക്കും. വില്ലിൽനിന്നു വിടുന്ന മൂർച്ചയുള്ള ശരങ്ങളാൽ ഞാൻ നിന്നെക്കൊണ്ട് പ്രാണൻ ത്യജിപ്പിക്കും. അന്നു ദണ്ഡകാരണ്യത്തിൽ നീ എന്റെ പിതാവായ ഖരനെ കൊന്നതിനാൽ, സ്വന്തം കർമത്തിൽ — രാക്ഷസവധത്തിൽ — ഉറച്ചുനിൽക്കുന്ന നിന്നെ മുന്നിൽ കണ്ട് ഓർക്കുമ്പോൾ എന്റെ രോഷം വർധിക്കുന്നു. ദുരാത്മാവായ രാഘവാ, അന്ന് ആ മഹാവനത്തിൽവെച്ച് ഞാൻ നിന്നെ കാണാതിരുന്നതിനാൽ എന്റെ അവയവങ്ങൾ അത്യന്തം എരിയുന്നു. രാമാ, ഭാഗ്യവശാൽ ഇവിടെ നീ എന്റെ കണ്ണിൽപ്പെട്ടു; വിശന്നുവലയുന്ന സിംഹത്തിന് മറ്റൊരു മൃഗമെന്നപോലെ നീ എനിക്ക് ആഗ്രഹിക്കപ്പെട്ടവനാണ്. ഇന്ന് എന്റെ ബാണവേഗത്താൽ പ്രേതരാജനായ യമന്റെ ലോകത്തിലെത്തി, നീ കൊന്ന ശൂരന്മാരോടൊപ്പം നീ വസിക്കും. ഇതിൽ കൂടുതൽ പറഞ്ഞിട്ടെന്ത്? രാമാ, എന്റെ വാക്കു കേൾക്കുക — സകലലോകങ്ങളും യുദ്ധക്കളത്തിൽ നിന്നെയും എന്നെയും കാണട്ടെ. അസ്ത്രങ്ങൾകൊണ്ടോ ഗദകൊണ്ടോ കൈകൾകൊണ്ടോ — ഏതിലാണോ നിനക്കു പരിശീലനം, അതുകൊണ്ടുതന്നെ യുദ്ധം നടക്കട്ടെ.’ മകരാക്ഷന്റെ വാക്ക് പിതൃശോകവും പ്രതികാരവും നിറഞ്ഞതാണ്. അവൻ രാമനെ എല്ലാവിധ യുദ്ധത്തിനും വെല്ലുവിളിക്കുന്നു, ഇത് അവന്റെ ആത്മവിശ്വാസം സൂചിപ്പിക്കുന്നു. എന്നാൽ അവന്റെ വാക്കുകളിലെ ഗർവവും അതിരുകടന്നതാണ് — അവൻ രാമനെ മൃഗമായും തന്നെത്തന്നെ സിംഹമായും കരുതുന്നു. ‘പ്രേതരാഡ്വിഷയം’ എന്ന പദത്താൽ യമലോകം സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു. ഈ പ്രസംഗത്തിൽ ക്രോധവും ദുഃഖവും ദർപ്പവും കലർന്നിരിക്കുന്നു. മകരാക്ഷൻ തന്റെ പിതാവായ ഖരന്റെ വധം ഓർക്കുന്നു — ജനസ്ഥാനത്തിൽ രാമൻ ഒറ്റയ്ക്ക് പതിനാലായിരം രാക്ഷസന്മാരോടൊപ്പം ഖരനെയും ദൂഷണനെയും ത്രിശിരസ്സിനെയും കൊന്നു. അന്നു മകരാക്ഷൻ അവിടെ ഉണ്ടായിരുന്നില്ല, അതിനാൽ പിതാവിനെ രക്ഷിക്കാൻ അവനു കഴിഞ്ഞില്ല — അവന്റെ ദുഃഖം അതിൽനിന്നാണ്. ഇപ്പോൾ ആ കടം വീട്ടാൻ അവൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നു. എല്ലാ ലോകങ്ങളും കാണട്ടെ എന്ന് അവൻ പറയുന്നു, കാരണം തന്റെ വിജയം എല്ലാവർക്കും കാണിക്കാൻ അവൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നു.
മകരാക്ഷന്റെ വാക്കു കേട്ട് ദശരഥപുത്രനായ രാമൻ ചിരിച്ചുകൊണ്ട്, വാക്കിനുമേൽ വാക്കു പറയുന്ന — ഏറെ സംസാരിക്കുന്ന — ആ രാക്ഷസനോട് ഈ വാക്കു പറഞ്ഞു — ‘രാക്ഷസാ, എന്തിനു വെറുതെ വീമ്പുപറയുന്നു? നിന്റെ വാക്കുകൾ പലതും അനുചിതമാണ്. യുദ്ധക്കളത്തിൽ യുദ്ധം ചെയ്യാതെ വാഗ്ബലംകൊണ്ടു മാത്രം ജയിക്കാനാവില്ല. പതിനാലായിരം രാക്ഷസന്മാരെയും നിന്റെ പിതാവായ ഖരനെയും ത്രിശിരസ്സിനെയും ദൂഷണനെയും — എല്ലാവരെയും ഞാൻ ദണ്ഡകത്തിൽവെച്ചു കൊന്നു. പാപീ, ഇന്ന് കൂർത്ത കൊക്കുകളും അങ്കുശംപോലെയുള്ള നഖങ്ങളുമുള്ള കഴുകന്മാരും കുറുക്കന്മാരും കാക്കകളും നിന്റെ മാംസംകൊണ്ട് നന്നായി ഭക്ഷിച്ചു തൃപ്തരാകും.’ രാമന്റെ മറുപടി സംക്ഷിപ്തമാണെങ്കിലും തീക്ഷ്ണമാണ്. അവൻ ചിരിക്കുന്നു, കാരണം ശത്രുവിന്റെ ഗർവം അവനു ചിരിക്കു വകയാണ്. മകരാക്ഷന്റെ പിതാവിന്റെ വധം അവൻ മറച്ചുവെക്കുന്നില്ല, വ്യക്തമായി സമ്മതിക്കുന്നു, അതുവഴി അവന്റെ പുത്രന്റെ വിധിയും സൂചിപ്പിക്കുന്നു. ‘വിനാ യുദ്ധേന വാഗ്ബലാത്’ (യുദ്ധം കൂടാതെ വാഗ്ബലംകൊണ്ട്) എന്ന വാക്ക് ഗർവിഷ്ഠരായ എല്ലാ വാചാലന്മാർക്കുമുള്ള ഉപദേശമാണ്. 18-ാം ശ്ലോകം സമീക്ഷിതപതിപ്പിലില്ല. രാമന്റെ ശാന്തത മകരാക്ഷന്റെ ക്രോധത്തോടു വിരുദ്ധമാണ്. ശത്രുവിന്റെ പിതാവിന്റെ വധം ഓർമിപ്പിച്ചുകൊണ്ട് രാമൻ അവന്റെ ഗർവം തകർക്കുന്നു.
രാഘവൻ ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞപ്പോൾ മഹാബലനായ മകരാക്ഷൻ യുദ്ധക്കളത്തിൽ രാഘവന്റെ നേരെ ബാണക്കൂട്ടങ്ങൾ വിട്ടു. രാമൻ ശരവർഷംകൊണ്ട് ആ ശരങ്ങളെ പല കഷണങ്ങളായി മുറിച്ചു; മുറിക്കപ്പെട്ട സ്വർണപ്പുംഖമുള്ള ആയിരക്കണക്കിനു ബാണങ്ങൾ ഭൂമിയിൽ വീണു. അവിടെ ഖരരാക്ഷസന്റെ പുത്രനും ദശരഥന്റെ പുത്രനും പരസ്പരം ഓജസ്സോടെ ഏറ്റുമുട്ടി ആ യുദ്ധം നടന്നു. ആകാശത്തിൽ രണ്ടു മേഘങ്ങളുടേതുപോലെ അവരുടെ ഞാണും കൈത്തലവും തമ്മിൽ തട്ടുന്ന ശബ്ദവും വില്ലുകളിൽനിന്നു പുറപ്പെടുന്ന പരസ്പരമുള്ള നാദവും യുദ്ധക്കളത്തിൽ കേട്ടുകൊണ്ടിരുന്നു. ദേവന്മാരും ദാനവന്മാരും ഗന്ധർവന്മാരും കിന്നരന്മാരും മഹാസർപ്പങ്ങളുമെല്ലാം ആ അദ്ഭുതകരമായ യുദ്ധം കാണാനാഗ്രഹിച്ച് അന്തരീക്ഷത്തിൽ എത്തി. പരസ്പരം അവയവങ്ങളിൽ എയ്യപ്പെട്ടപ്പോൾ അവരുടെ ബലം ഇരട്ടിയായി വർധിച്ചുകൊണ്ടിരുന്നു; അവർ യുദ്ധക്കളത്തിൽ പരസ്പരം പ്രഹരവും പ്രതിപ്രഹരവും ചെയ്തുകൊണ്ടിരുന്നു. രാമൻ വിട്ട ബാണക്കൂട്ടങ്ങളെ രാക്ഷസൻ യുദ്ധത്തിൽ മുറിച്ചു, രാക്ഷസൻ വിട്ടവയെ രാമനും ശരങ്ങളാൽ പല കഷണങ്ങളായി മുറിച്ചു. ബാണക്കൂട്ടങ്ങളാൽ എല്ലാ ദിക്കുകളും ഉപദിക്കുകളും നിറഞ്ഞു, ഭൂമി എല്ലാവശത്തും മൂടപ്പെട്ട് കാണാതായി. ഇവിടെ യുദ്ധം തുല്യബലത്തിലാണെന്നു തോന്നുന്നു — ഇരുവരും മുറിക്കുന്നു, ഇരുവരും എയ്യുന്നു. ആകാശത്തിൽ ദേവന്മാർ മുതലായവരുടെ സാന്നിധ്യം യുദ്ധത്തിന്റെ മഹത്ത്വം വർധിപ്പിക്കുന്നു. ‘വിദ്ധം… ദ്വിഗുണം വർധതേ ബലം’ (എയ്യപ്പെട്ടപ്പോൾ ബലം ഇരട്ടിയായി വർധിക്കുന്നു) എന്ന വാക്ക്, മുറിവ് വീരന്മാരുടെ ക്രോധവും ബലവും കുറയ്ക്കുകയല്ല, വർധിപ്പിക്കുകയാണെന്നു സൂചിപ്പിക്കുന്നു. ബാണങ്ങളാൽ മൂടപ്പെട്ട ഭൂമി കാണുന്നില്ല — ഈ അതിശയോക്തി ബാണങ്ങളുടെ എണ്ണം കാണിക്കുന്നു. മകരാക്ഷൻ ആദ്യം ബാണങ്ങൾ വിടുന്നു, രാമൻ അവയെല്ലാം മുറിക്കുന്നു — ഓരോ ബാണത്തെയും ശരവർഷംകൊണ്ടുതന്നെ തടുക്കുന്നു. സ്വർണപ്പുംഖമുള്ള ബാണങ്ങൾ ആയിരക്കണക്കിനു ഭൂമിയിൽ വീഴുന്നു, അതോടെ യുദ്ധഭൂമി സ്വർണംകൊണ്ടു മൂടിയതുപോലെയാകുന്നു. രണ്ടു വില്ലുകളുടെയും ശബ്ദം രണ്ടു മേഘങ്ങളുടെ ഗർജനംപോലെ — ഇവിടെ ‘ജ്യാതല’ എന്ന പദം ഞാണും കൈത്തലവും തമ്മിൽ തട്ടുന്ന ശബ്ദത്തെ സൂചിപ്പിക്കുന്നു. മഹോത്സവത്തിൽ ജനങ്ങൾ ഒരുമിച്ചുകൂടുന്നതുപോലെ ദേവന്മാർ മുതലായ കാഴ്ചക്കാർ അന്തരീക്ഷത്തിൽ നിൽക്കുന്നു. ഈ യുദ്ധം രണ്ടു വീരന്മാർ തമ്മിലുള്ളതു മാത്രമല്ല, ധർമവും അധർമവും തമ്മിലുള്ളതുമാണെന്ന് അവരുടെ സാന്നിധ്യം സൂചിപ്പിക്കുന്നു. രാമന്റെ ധൈര്യം ഇവിടെ വ്യക്തമാണ് — ശത്രുവിന്റെ ഓരോ പ്രഹരവും അവൻ ശാന്തചിത്തനായി തടുക്കുന്നു.
പിന്നെ കുപിതനായ മഹാബാഹു രാഘവൻ യുദ്ധത്തിൽ മകരാക്ഷന്റെ വില്ല് മുറിച്ചു, എട്ടു നാരാചങ്ങളാൽ സാരഥിയെ എയ്തു. രാമൻ ശരങ്ങളാൽ രഥം പിളർന്ന്, കുതിരകളെ കൊന്നു വീഴ്ത്തി; അതോടെ ആ നിശാചരനായ മകരാക്ഷൻ രഥമില്ലാത്തവനായി ഭൂമിയിൽ നിന്നു. ഭൂമിയിൽ നിന്നുകൊണ്ട് ആ രാക്ഷസൻ എല്ലാ ജീവികളെയും ഭയപ്പെടുത്തുന്നതും യുഗാന്താഗ്നിക്കു തുല്യം പ്രഭയുള്ളതുമായ ഒരു ശൂലം കൈയിലെടുത്തു. ആ വലിയ ശൂലം നേടാൻ അതിപ്രയാസമുള്ളതും ദുർലഭവും രുദ്രൻ നൽകിയതും ഭയങ്കരവും ആകാശത്തിൽ ജ്വലിക്കുന്നതുമായ മറ്റൊരു സംഹാരാസ്ത്രംപോലെയായിരുന്നു. അതു കണ്ട് എല്ലാ ദേവതകളും ഭയാർത്തരായി ദിക്കുകളിലേക്ക് ഓടിപ്പോയി. പിന്നെ ആ നിശാചരൻ ജ്വലിക്കുന്ന ആ വലിയ ശൂലം ചുഴറ്റി — എന്ന വാക്യം അടുത്ത ശ്ലോകത്തിലാണ് പൂർത്തിയാകുന്നത്. രാമൻ ക്രമത്തിൽ ശത്രുവിന്റെ എല്ലാ സാധനങ്ങളും നശിപ്പിക്കുന്നു — ആദ്യം വില്ല്, പിന്നെ സാരഥി, പിന്നെ രഥവും കുതിരകളും. ഈ ക്രമം ആലോചിച്ചുറച്ചതാണ് — വില്ലില്ലാത്ത ശത്രുവിനു ദൂരെനിന്നു യുദ്ധം ചെയ്യാനാവില്ല, രഥമില്ലാത്തവനു വേഗത്തിൽ സഞ്ചരിക്കാനാവില്ല. എന്നാൽ മകരാക്ഷന്റെ പക്കൽ ദേവന്മാരെപ്പോലും ഭയപ്പെടുത്തുന്ന, രുദ്രൻ നൽകിയ ശൂലമുണ്ട്. ‘തത്തിഷ്ഠദ്’ എന്നാണ് അച്ചടിയിലെ പാഠം — ‘തത് തിഷ്ഠത് രക്ഷഃ’ എന്ന് നപുംസകലിംഗത്തിലുള്ള ‘രക്ഷഃ’ എന്നതിനോടു ചേരുന്നു; സമീക്ഷിതപതിപ്പിൽ ‘അതിഷ്ഠദ്’. രുദ്രൻ നൽകിയ ശൂലത്തിന്റെ വർണന അതിന്റെ ദൈവികബലം കാണിക്കുന്നു — ഇതു സാധാരണ ആയുധമല്ല, ശിവന്റെ പ്രസാദമാണ്. അതിനാൽ അതിനെ മുറിക്കുന്നത് കൂടുതൽ പ്രാധാന്യമുള്ളതാണ്.
അവൻ ക്രോധത്തോടെ ആ മഹായുദ്ധത്തിൽ ആ ശൂലം രാഘവന്റെ നേരെ എറിഞ്ഞു. ഖരപുത്രന്റെ കൈയിൽനിന്നു വിട്ട് ജ്വലിച്ചുകൊണ്ടു പാഞ്ഞുവരുന്ന ആ ശൂലത്തെ രാഘവൻ ആകാശത്തുവെച്ചുതന്നെ നാലു ബാണങ്ങളാൽ മുറിച്ചു. ദിവ്യമായ സ്വർണംകൊണ്ട് അലങ്കരിച്ച ആ ശൂലം രാമബാണങ്ങളേറ്റ് പല കഷണങ്ങളായി പിളർന്ന് വലിയൊരു കൊള്ളിമീൻപോലെ ഭൂമിയിൽ ചിതറിവീണു. അനായാസം മഹത്തായ കർമം ചെയ്യുന്ന രാമൻ ആ ശൂലം നശിപ്പിച്ചതു കണ്ട് ആകാശത്തിലുണ്ടായിരുന്ന ഭൂതങ്ങൾ ‘നന്നായി, നന്നായി’ എന്നു പറഞ്ഞുകൊണ്ടിരുന്നു. ദേവന്മാരെപ്പോലും ഭയപ്പെടുത്തുന്ന ശൂലം രാമൻ അനായാസം മുറിക്കുന്നു — ഇതുവഴി അവന്റെ ദിവ്യസാമർഥ്യം പ്രകടമാകുന്നു. മുമ്പു ഭയന്ന ദേവന്മാർ ഇപ്പോൾ ഹർഷത്തോടെ പ്രശംസിക്കുന്നു. സമീക്ഷിതപതിപ്പിൽ ‘ത്രിഭിർബാണൈഃ’ (മൂന്നു ബാണങ്ങളാൽ) എന്നാണ്, അച്ചടിയിലും ഹിന്ദിഭാഷ്യത്തിലും ‘നാലു ബാണങ്ങൾ’ എന്നും — അച്ചടിയിലേതു നിലനിർത്തിയിരിക്കുന്നു. 35-ാം ശ്ലോകം ആറു പാദമുള്ളതാണ്. വലിയ കൊള്ളിമീനിന്റെ ഉപമ ശൂലത്തിന്റെ ദീപ്തിയും പതനവും കാണിക്കുന്നു.
ശൂലം നശിച്ചതു കണ്ട് നിശാചരനായ മകരാക്ഷൻ മുഷ്ടി ഉയർത്തി കാകുത്സ്ഥനോട് ‘നിൽക്ക്, നിൽക്ക്’ എന്നു പറഞ്ഞു. പാഞ്ഞടുക്കുന്ന അവനെ കണ്ട് രഘുനന്ദനനായ രാമൻ ചിരിച്ചുകൊണ്ട് വില്ലിൽ പാവകാസ്ത്രം (ആഗ്നേയാസ്ത്രം) തൊടുത്തു. അപ്പോൾ യുദ്ധത്തിൽ കാകുത്സ്ഥന്റെ ആ അസ്ത്രമേറ്റ ആ രാക്ഷസൻ ഹൃദയം പിളർന്ന് അവിടെ വീണു മരിച്ചു. മകരാക്ഷന്റെ പതനം കണ്ട് ആ രാക്ഷസന്മാരെല്ലാം രാമബാണങ്ങളെക്കുറിച്ചുള്ള ഭയത്താൽ പീഡിതരായി ലങ്കയിലേക്കുതന്നെ ഓടിപ്പോയി. ദശരഥരാജപുത്രന്റെ ബാണവേഗങ്ങളാൽ വധിക്കപ്പെട്ട, വജ്രമേറ്റു ചിതറിയ പർവതംപോലെയുള്ള ആ രാത്രിഞ്ചരനായ ഖരപുത്രനെ ദേവതകൾ ഹർഷഭരിതരായി കണ്ടു. ഒടുവിൽ എല്ലാ ആയുധങ്ങളും നശിച്ചതു കണ്ടിട്ടും മകരാക്ഷൻ മുഷ്ടികൊണ്ടു യുദ്ധം ചെയ്യാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നു — അവന്റെ ശൗര്യം നശിച്ചിട്ടില്ല. രാമൻ വീണ്ടും ചിരിക്കുന്നു, കാരണം ശസ്ത്രമില്ലാത്തവന്റെ മുഷ്ടി അവന്റെ മുന്നിൽ ഒന്നുമല്ല. പാവകാസ്ത്രം അഗ്നിയുടെ ദിവ്യാസ്ത്രമാണ്; അതുകൊണ്ട് ഹൃദയം പിളർന്നു. ഇങ്ങനെ പിതാവായ ഖരന്റെ വഴിതന്നെ പുത്രനും പിന്തുടർന്നു — രാമന്റെ പ്രവചനം സത്യമായി. അവസാനശ്ലോകം പുഷ്പിതാഗ്രാവൃത്തത്തിലാണ്. രാക്ഷസന്മാരുടെ പലായനം സർഗാരംഭത്തിലെ വാനരന്മാരുടെ പലായനത്തിന്റെ വിപരീതമാണ് — ആരംഭത്തിൽ വാനരന്മാർ ഭയന്നു, അവസാനം രാക്ഷസന്മാർ. ഇങ്ങനെ കവി സർഗരചനയിൽ സമത സാധിക്കുന്നു. വജ്രമേറ്റ പർവതംപോലെ വീണ മകരാക്ഷൻ — ഈ ഉപമ അവന്റെ വിശാലമായ ശരീരവും പൂർണമായ പരാജയവും കാണിക്കുന്നു.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये युद्धकाण्डे एकोनाशीतितमः सर्गः॥ ७९॥