॥वाल्मीकिरामायणम् യുദ്ധകാണ്ഡം · 49-ാം സർഗ്ഗം

യുദ്ധകാണ്ഡം

സർഗ്ഗം

രാമവിലാപം

രാമൻ ബോധം വീണ്ടെടുക്കുന്നു, ലക്ഷ്മണനെച്ചൊല്ലിയുള്ള വിലാപം, അമ്മമാരെക്കുറിച്ചുള്ള ചിന്ത, ലക്ഷ്മണന്റെ ഗുണസ്മരണ, സുഗ്രീവനു മടങ്ങിപ്പോകാനുള്ള അനുമതി, വിഭീഷണന്റെ ആഗമനവും വാനരന്മാരുടെ പലായനവും

ഘോരമായ ശരബന്ധനത്താൽ ബന്ധിക്കപ്പെട്ട ദശരഥപുത്രന്മാർ സർപ്പങ്ങളെപ്പോലെ നിശ്വസിച്ചുകൊണ്ട് ചോരയിൽ കുളിച്ചു കിടക്കുകയായിരുന്നു. സുഗ്രീവനോടുകൂടിയ മഹാബലരായ എല്ലാ വാനരശ്രേഷ്ഠന്മാരും ആ മഹാത്മാക്കളെ ചുറ്റി ശോകത്തിൽ മുങ്ങിനിന്നു. ഇതിനിടയിൽ വീര്യവാനായ രാമൻ, ശരങ്ങളാൽ ബന്ധിക്കപ്പെട്ടിരുന്നിട്ടും, തന്റെ സ്ഥൈര്യവും സത്ത്വബലവുംകൊണ്ട് ബോധം വീണ്ടെടുത്തു. തുടർന്ന് ചോരയിൽ കുളിച്ച്, തളർന്നുകിടക്കുന്ന, ശരങ്ങൾ ആഴത്തിൽ തറച്ച, ദീനമുഖനായ സഹോദരനെ കണ്ട് ആതുരനായ അവൻ വിലപിച്ചു. രാമന്റെ ബോധോദയം അവന്റെ ആത്മബലത്തിന്റെ ഫലമാണ് — ‘സ്ഥൈര്യംകൊണ്ടും സത്ത്വയോഗംകൊണ്ടും’ എന്നു കവി കാരണം വ്യക്തമായി പറയുന്നു. ശരീരം ബന്ധിതമാണ്, എന്നാൽ മനസ്സ് ദൃഢമാണ്; അതിനാൽ അവൻ ആദ്യം ബോധം വീണ്ടെടുക്കുന്നു. ലക്ഷ്മണനോ ഇപ്പോഴും ബോധമറ്റുകിടക്കുന്നു; അവന്റെ മുഖം ദീനമാണ്. ഉണർന്ന രാമന്റെ ആദ്യചിന്ത സ്വന്തം ദശയല്ല, സഹോദരന്റെ ദശയാണ് — ഇത് അവന്റെ ഭ്രാതൃസ്നേഹത്തിന്റെ ആഴം കാണിക്കുന്നു. ‘ഗാഢമർപ്പിതം’ (ആഴത്തിൽ തറച്ച) എന്ന പദം ലക്ഷ്മണന്റെ ശരീരത്തിൽ ബാണങ്ങൾ ആഴത്തിൽ തുളച്ചുകയറിയിരിക്കുന്നു എന്നു സൂചിപ്പിക്കുന്നു. വാനരന്മാരുടെ ശോകവും വർണിക്കപ്പെടുന്നു; അതിലൂടെ സ്വാമിയിലുള്ള അവരുടെ ഭക്തി പ്രകാശിക്കുന്നു. ‘സർപ്പങ്ങളെപ്പോലെ നിശ്വസിക്കുന്ന’ എന്ന ഉപമ കഴിഞ്ഞ സർഗത്തിൽനിന്നു തുടരുന്നതാണ്; നാഗപാശത്തെ ഓർമിപ്പിക്കുന്നതും.

‘യുദ്ധത്തിൽ തോൽപ്പിക്കപ്പെട്ടു കിടക്കുന്ന സഹോദരനെ ഇന്നു കാണുന്ന എനിക്ക് സീതയെ വീണ്ടെടുത്തിട്ടോ ജീവിച്ചിട്ടോ എന്തു പ്രയോജനം? മനുഷ്യലോകത്തിൽ തിരഞ്ഞാൽ സീതയ്ക്കു തുല്യയായ ഒരു സ്ത്രീയെ ലഭിച്ചേക്കാം; എന്നാൽ ലക്ഷ്മണനു തുല്യനായ, മന്ത്രിയും യുദ്ധസഹായിയുമായ ഒരു സഹോദരനെ ലഭിക്കില്ല. സുമിത്രയുടെ ആനന്ദം വർധിപ്പിക്കുന്നവൻ മരണം പ്രാപിച്ചുവെങ്കിൽ വാനരന്മാർ നോക്കിനിൽക്കെ ഞാൻ പ്രാണൻ ഉപേക്ഷിക്കും. അമ്മ കൗസല്യയോടു ഞാൻ എന്തു പറയും? കൈകേയിയോട് എന്തു പറയും? പുത്രനെ കാണാൻ കൊതിക്കുന്ന അമ്മ സുമിത്രയോട് എങ്ങനെ പറയും? കിടാവു നഷ്ടപ്പെട്ട് വിറയ്ക്കുന്ന പശുവിനെപ്പോലെ, കുരരപ്പക്ഷിയെപ്പോലെ വിറയ്ക്കുന്ന അവളെ, അവനില്ലാതെ ഞാൻ ചെന്നാൽ, എങ്ങനെ ആശ്വസിപ്പിക്കും? യശസ്വിയായ ശത്രുഘ്നനോടും ഭരതനോടും ഞാൻ എങ്ങനെ പറയും — “അവൻ എന്നോടൊപ്പം കാട്ടിലേക്കു പോന്നു; അവനില്ലാതെ ഞാൻ മടങ്ങിവന്നു” എന്ന്? അമ്മ സുമിത്രയുടെ കുറ്റപ്പെടുത്തൽ സഹിക്കാൻ എനിക്കാവില്ല; ഇവിടെത്തന്നെ ഞാൻ ദേഹം ഉപേക്ഷിക്കും; ജീവിക്കാൻ എനിക്ക് ഉത്സാഹമില്ല.’ ഇവിടെ രാമന്റെ വാക്കു പ്രസിദ്ധമാണ് — ‘സീതയ്ക്കു തുല്യയായ സ്ത്രീയെ ലഭിച്ചേക്കാം, ലക്ഷ്മണനു തുല്യനായ സഹോദരനെ ലഭിക്കില്ല.’ ഇതു സീതയെ അവമാനിക്കലല്ല, ശോകത്തിന്റെ ആധിക്യത്താൽ പറഞ്ഞതാണ്; ഇവിടെ ഭ്രാതൃസ്നേഹമാണു പ്രധാനം. ‘സാമ്പരായികൻ’ എന്ന പദത്താൽ ലക്ഷ്മണൻ യുദ്ധത്തിൽ സഹായി എന്നു പ്രത്യേകം പറയപ്പെടുന്നു. അമ്മമാരെക്കുറിച്ചുള്ള ചിന്ത രാമന്റെ കർത്തവ്യബോധം കാണിക്കുന്നു — കഴിഞ്ഞ സർഗത്തിൽ സീത കൗസല്യയെ ഓർത്തതുപോലെ, സ്വന്തം ദുഃഖത്തെക്കാൾ അമ്മമാരുടെ ദുഃഖമാണ് അവൻ ചിന്തിക്കുന്നത്. ‘കിടാവു നഷ്ടപ്പെട്ട് വിറയ്ക്കുന്ന’ എന്ന ഉപമ കിടാവില്ലാത്ത തള്ളപ്പശുവിന്റെ ദശയെ ഓർമിപ്പിക്കുന്നു. സുമിത്രയുടെ കുറ്റപ്പെടുത്തലാണ് പ്രത്യേകിച്ചും ഭയപ്പെടുത്തുന്നത്, കാരണം അവൾതന്നെയാണ് ലക്ഷ്മണനെ രാമനോടൊപ്പം കാട്ടിലേക്കയച്ചത്. കൈകേയിയുടെ പേരും എടുത്തുപറയുന്നു — രാമന്റെ മനസ്സിൽ അവളോടു വിദ്വേഷമില്ല; അവളും അമ്മതന്നെ. രാമന്റെ ഈ ശോകം അവന്റെ മാനുഷികവശം പ്രകാശിപ്പിക്കുന്നു — അവതാരമായിട്ടും അവൻ മനുഷ്യനെപ്പോലെ ദുഃഖം അനുഭവിക്കുന്നു. ‘ഞാൻ പ്രാണൻ ഉപേക്ഷിക്കും’ എന്ന വാക്ക് നിരാശയുടെ പരകോടിയാണ്; എന്നാൽ ‘എങ്കിൽ’ എന്ന പദത്താൽ അവൻ ഇപ്പോഴും സംശയം നിലനിർത്തുന്നു — ലക്ഷ്മണൻ മരിച്ചുവോ ഇല്ലയോ എന്ന്.

‘ദുഷ്കർമിയും അനാര്യനുമായ ഞാൻ നിന്ദ്യൻതന്നെ! എന്നുമൂലമാണല്ലോ ഈ ലക്ഷ്മണൻ ജീവനറ്റവനെപ്പോലെ ശരശയ്യയിൽ വീണുകിടക്കുന്നത്. ലക്ഷ്മണാ, അത്യന്തം വിഷണ്ണനായ എന്നെ നീ എന്നും ആശ്വസിപ്പിക്കാറുണ്ടായിരുന്നു; ഇന്നു ജീവനറ്റ നിനക്ക് ആർത്തനായ എന്നോടു സംസാരിക്കാൻ കഴിയുന്നില്ല. ഇന്നു യുദ്ധത്തിൽ അനേകം രാക്ഷസന്മാരെ ആർ ഭൂമിയിൽ കൊന്നുവീഴ്ത്തിയോ, ആ ശൂരനായ നീ അതേ ഭൂമിയിൽ പതുക്കെ വീഴ്ത്തപ്പെട്ടു കിടക്കുന്നു. ഈ ശരശയ്യയിൽ ചോരയിൽ കുളിച്ച്, ശരങ്ങൾ നിറഞ്ഞു കിടക്കുന്ന നീ അസ്തമിക്കുന്ന സൂര്യനെപ്പോലെ ശോഭിക്കുന്നു. ബാണങ്ങൾ മർമങ്ങളിൽ ഏറ്റതിനാൽ നിനക്കിവിടെ സംസാരിക്കാനാവുന്നില്ല; വേദനകൊണ്ടു മിണ്ടാനാവാത്ത നിന്റെ ഭാവം കണ്ണുകളിലെ ചുവപ്പിനാൽ സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു. കാട്ടിലേക്കു പോകുന്ന എന്നെ മഹാതേജസ്വിയായ അവൻ പിന്തുടർന്നതുപോലെ ഞാനും അവനെ യമലോകത്തിലേക്കു പിന്തുടരും. ബന്ധുജനങ്ങൾക്കു പ്രിയനും എന്നും എന്നെ അനുസരിച്ചവനുമായ അവൻ അനാര്യനായ എന്റെ ദുർനയങ്ങൾകൊണ്ട് ഈ അവസ്ഥയിലെത്തി. അത്യന്തം ക്രുദ്ധനായിരുന്നപ്പോൾപോലും വീരനായ ലക്ഷ്മണൻ പരുഷമോ അപ്രിയമോ ആയ ഒരു വാക്ക് എന്നെ കേൾപ്പിച്ചതായി എനിക്ക് ഓർമയില്ല. ഒറ്റ ആവേഗത്തിൽ അഞ്ഞൂറു ബാണങ്ങൾ എയ്ത ഈ ലക്ഷ്മണൻ ധനുർവിദ്യയിൽ കാർത്തവീര്യനെക്കാളും മികച്ചവനാണ്. മഹാത്മാവായ ശക്രന്റെ അസ്ത്രങ്ങളെപ്പോലും സ്വന്തം അസ്ത്രങ്ങളാൽ നശിപ്പിക്കാൻ കഴിവുള്ളവൻ, വിലയേറിയ ശയ്യയ്ക്ക് അർഹനായ ഇവൻ, ഭൂമിയിൽ കൊല്ലപ്പെട്ടു കിടക്കുന്നു.’ ഈ ഭാഗത്ത് ലക്ഷ്മണന്റെ മൂന്നു ഗുണങ്ങൾ സ്തുതിക്കപ്പെടുന്നു — ആശ്വസിപ്പിക്കാനുള്ള കഴിവ്, അനുസരണ, അസ്ത്രപരാക്രമം. ‘പരുഷമോ അപ്രിയമോ കേൾപ്പിച്ചിട്ടില്ല’ എന്ന വാക്ക് ലക്ഷ്മണന്റെ വിനയത്തിന്റെ പരമമായ തെളിവാണ് — ക്രുദ്ധനായിരിക്കുമ്പോഴും അവൻ ജ്യേഷ്ഠനോടു കയ്പായൊന്നും പറഞ്ഞില്ല. രാമൻ തന്നെത്തന്നെ ‘ദുഷ്കർമിയും അനാര്യനും’ എന്നു നിന്ദിക്കുന്നു, കാരണം അവൻ നിമിത്തമാണ് സഹോദരൻ കാട്ടിലേക്കു പോയത്. ‘അസ്തമിക്കുന്ന സൂര്യൻ’ എന്ന ഉപമ — അസ്തമയത്തിൽ ചുവന്ന സൂര്യൻ ശോഭിക്കുന്നതുപോലെ ചോരയിൽ കുളിച്ച ലക്ഷ്മണൻ. ആയിരം കൈകളുള്ള കാർത്തവീര്യാർജുനൻ പ്രസിദ്ധനായ ധനുർധരനാണ്; അവനെക്കാളും മികച്ചവൻ എന്നാണു സ്തുതി. ‘ശനൈഃ’ (പതുക്കെ) എന്ന പദം മുദ്രിതപാഠത്തിലുണ്ട്, സമീക്ഷിതപാഠത്തിൽ ‘പരൈഃ’ (ശത്രുക്കളാൽ) എന്നാണെങ്കിലും. ‘അത്യന്തം വിഷണ്ണനായ എന്നെ നീ എന്നും ആശ്വസിപ്പിക്കാറുണ്ടായിരുന്നു’ എന്ന വാക്കിലൂടെ വനവാസത്തിലെ എല്ലാ സന്ദർഭങ്ങളും ഓർമിക്കപ്പെടുന്നു — സീതാപഹരണത്തിലും ജടായുവിന്റെ മരണത്തിലും പമ്പാതീരത്തും ലക്ഷ്മണൻതന്നെയാണ് രാമനെ ആശ്വസിപ്പിച്ചത്. ഇന്ന് അവൻതന്നെ മൗനിയാണ്; അതിനാൽ രാമന്റെ ദുഃഖം ഇരട്ടിയാണ്. ‘വേദനകൊണ്ടു മിണ്ടാനാവാത്ത’ എന്ന വർണന സൂക്ഷ്മമാണ് — ലക്ഷ്മണനു സംസാരിക്കാനാവില്ല, എന്നാൽ അവന്റെ കണ്ണുകളിലെ ചുവപ്പ് അവന്റെ വേദന പറയുന്നു. ‘അവൻ എന്നെ പിന്തുടർന്നതുപോലെ ഞാൻ അവനെ പിന്തുടരും’ എന്ന പ്രതിജ്ഞ ഭ്രാതൃധർമത്തിന്റെ പരസ്പരതയെ കാണിക്കുന്നു. ധനുർവിദ്യയിൽ ലക്ഷ്മണന്റെ ശ്രേഷ്ഠത വീണ്ടും വീണ്ടും പറയുന്നു; അതിലൂടെ അവന്റെ പതനത്തിന്റെ ആശ്ചര്യം വർധിക്കുന്നു — ഇത്തരമൊരു വീരൻപോലും മായയാൽ വീഴ്ത്തപ്പെട്ടു. ‘വിലയേറിയ ശയ്യയ്ക്ക് അർഹൻ’ എന്ന വാക്കിൽ രാജകുമാരന്റെ സുഖത്തിന്റെ ഓർമയും നിലത്തുകിടക്കുന്നതിന്റെ വിരോധവുമുണ്ട്.

‘രാക്ഷസരാജ്യത്തിൽ വിഭീഷണനെ ഞാൻ രാജാവാക്കിയില്ല എന്നതുകൊണ്ട്, ഞാൻ പറഞ്ഞ ആ വാക്കു വ്യർഥമായത് എന്നെ ദഹിപ്പിക്കും, സംശയമില്ല. സുഗ്രീവാ, ഈ മുഹൂർത്തത്തിൽത്തന്നെ നീ ഇവിടെനിന്നു മടങ്ങിപ്പോകണം; രാജാവേ, ഞാനില്ലാത്തവനായി നിന്നെ കണ്ട് രാവണൻ നിന്നെ ആക്രമിക്കും. സുഗ്രീവാ, അംഗദനെ മുന്നിൽ നിർത്തി സൈന്യത്തോടും പരിവാരത്തോടും നീലനോടും നളനോടുംകൂടി സാഗരം കടക്കുക. മറ്റുള്ളവർക്കു ദുഷ്കരമായ അതിമഹത്തായ കർമം യുദ്ധത്തിൽ ചെയ്തുകഴിഞ്ഞു; ഋക്ഷരാജനിലും ഗോലാംഗൂലാധിപനിലും ഞാൻ സന്തുഷ്ടനാണ്. അംഗദനും മൈന്ദനും ദ്വിവിദനും കർമം ചെയ്തു; കേസരിയും സമ്പാതിയും ഘോരയുദ്ധം ചെയ്തു. ഗവയനും ഗവാക്ഷനും ശരഭനും ഗജനും എനിക്കുവേണ്ടി ജീവൻ ത്യജിക്കാൻ തയ്യാറായ മറ്റു വാനരന്മാരും യുദ്ധം ചെയ്തു. സുഗ്രീവാ, മനുഷ്യർക്കു ദൈവത്തെ മറികടക്കാനാവില്ല. ഒരു സഖാവിനോ സുഹൃത്തിനോ ചെയ്യാൻ കഴിയുന്ന പരമമായതെല്ലാം ധർമഭീരുവായ നീ ചെയ്തുകഴിഞ്ഞു. വാനരശ്രേഷ്ഠരേ, നിങ്ങൾ ഈ മിത്രകാര്യം ചെയ്തുതീർത്തു; ഞാൻ അനുവദിക്കുന്നു, നിങ്ങൾക്കെല്ലാം ഇഷ്ടംപോലെ പോകാം.’ അവന്റെ ആ വിലാപം കേട്ട വാനരന്മാരെല്ലാം ചുവന്ന കണ്ണുകളിൽനിന്നു കണ്ണീരൊഴുക്കി. ഈ ഭാഗത്ത് രാമന്റെ കൃതജ്ഞതയാണു പ്രധാനം — ശോകസമയത്തും ഓരോ സഹായിയുടെയും പേരെടുത്തു പറഞ്ഞ് അവൻ നന്ദി അറിയിക്കുന്നു. വിഭീഷണനോടുള്ള പ്രതിജ്ഞ നിറവേറ്റാത്തത് അവന്റെ മനസ്സിൽ ദാഹമാണ് — സത്യപ്രതിജ്ഞനായ രാമനു വാക്കിന്റെ വൈഫല്യം മരണത്തെക്കാൾ വലിയ ദുഃഖമാണ്. സുഗ്രീവന്റെ രക്ഷയെക്കുറിച്ചുള്ള ചിന്തയും കാണാം — ദുർബലനായ സുഗ്രീവനെ രാവണൻ ആക്രമിച്ചേക്കും എന്ന്. ‘ദൈവത്തെ മറികടക്കാനാവില്ല’ എന്ന രാമന്റെ സ്വീകാരം അവന്റെ മാനുഷഭാവത്തിന്റെ സൂചകമാണ്. മുപ്പത്തിയൊന്നാം ശ്ലോകം ഒരു അർധം മാത്രമുള്ളതാണ് — ‘വർതയാംചക്രിരേഽശ്രൂണി…’ എന്നത്. ‘ആ വാക്കു വ്യർഥമായത്’ എന്ന വാക്ക് സമുദ്രതീരത്ത് വിഭീഷണൻ ശരണം പ്രാപിച്ചപ്പോൾ രാമൻ നടത്തിയ ലങ്കാരാജ്യാഭിഷേകത്തെ ഓർമിപ്പിക്കുന്നു; അന്ന് രാമൻ സമുദ്രജലംകൊണ്ട് അവനെ അഭിഷേകം ചെയ്തിരുന്നു. അംഗദനെ മുന്നിൽ നിർത്തുന്നതും അർഥവത്താണ് — സുഗ്രീവനുശേഷം അവനാണ് വാനരരാജ്യത്തിന്റെ അവകാശി. നീലന്റെയും നളന്റെയും പേരുകൾ എടുത്തുപറയുന്നത് സേതുനിർമാണത്തെ ഓർമിപ്പിക്കുന്നു; ആ സേതുവിലൂടെത്തന്നെയാണ് മടക്കയാത്ര സാധ്യമാകുന്നത്. ഋക്ഷരാജനായ ജാംബവാൻ, ഗോലാംഗൂലാധിപനായ ഗവാക്ഷൻ, ഹനുമാന്റെ പിതാവായ കേസരി, സമ്പാതി — എല്ലാവരെയും ക്രമമായി എണ്ണിപ്പറയുന്നു; രാമൻ ആരുടെയും സേവനം മറക്കുന്നില്ല. ‘മിത്രകാര്യം’ എന്ന പദത്താൽ വാനരന്മാരുടെ സഹായം മൈത്രിയുടെ ഫലമായാണ്, കടമായല്ല, അവൻ കാണുന്നത്. മുപ്പതാം ശ്ലോകം രണ്ട് അർധങ്ങളുള്ളതാണെങ്കിലും രണ്ടു വാക്യങ്ങളെ യോജിപ്പിക്കുന്നു — രാമന്റെ അനുമതിയും വാനരന്മാരുടെ ശ്രവണവും. വാനരന്മാരുടെ കണ്ണീർ അവരുടെ പ്രേമത്തിനു തെളിവാണ് — രാമനെ ഉപേക്ഷിച്ചുപോകാൻ അവർ ആഗ്രഹിക്കുന്നില്ല; അനുമതി കേട്ടിട്ടും അവർ കരയുകതന്നെ ചെയ്യുന്നു. ഇതിൽനിന്ന് വാനരന്മാരുടെ സഹായം രാജാജ്ഞകൊണ്ടു മാത്രമല്ല, ഹൃദയംകൊണ്ടും ചെയ്തതാണെന്ന് അറിയാം.

തുടർന്ന് എല്ലാ സൈന്യങ്ങളെയും നിലയുറപ്പിച്ചശേഷം ഗദയേന്തിയ വിഭീഷണൻ രാഘവനുള്ളിടത്തേക്കു വേഗത്തിൽ വന്നു. നീലാഞ്ജനക്കൂമ്പാരംപോലെ കറുത്ത്, വേഗത്തിൽ വരുന്ന അവനെ കണ്ട് ‘ഇതു രാവണിയാണ്’ എന്നു കരുതി വാനരന്മാരെല്ലാം ഓടിപ്പോയി. വിഭീഷണന്റെ നിറം ഇന്ദ്രജിത്തിന്റേതുപോലെ കറുപ്പാണ്; അവനും രാക്ഷസനാണ്; അതിനാൽ ഈ ഭ്രമം സ്വാഭാവികമാണ്. ഈ സന്ദർഭം അടുത്ത സർഗത്തിന്റെ ആമുഖമാണ് — അവിടെ സുഗ്രീവനും അംഗദനും ജാംബവാനും ഈ ഭ്രമം നീക്കും; പിന്നീട് ഗരുഡൻ വരും. വാനരന്മാരുടെ ഭയത്തിന്റെ ആഴം ഇവിടെ സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു — ഇന്ദ്രജിത്തിന്റെ പേരു കേൾക്കുമ്പോൾത്തന്നെ അവർ ഓടിപ്പോകുന്നു.

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये युद्धकाण्डे एकोनपञ्चाशः सर्ग॥ ४९॥

തെറ്റ് അറിയിക്കുക

മൂലശ്ലോകങ്ങളോടും പദവിവരണത്തോടും കൂടി വായിക്കുക