സർഗ്ഗം
സീതാവിലാപവും ത്രിജടയുടെ ആശ്വാസവചനവും
ലക്ഷണജ്ഞരുടെയും ജ്യോതിഷികളുടെയും വാക്കുകൾ പിഴച്ചുവെന്ന വിലാപം, ശുഭലക്ഷണങ്ങളുടെ സ്മരണ, കൗസല്യയെക്കുറിച്ചുള്ള ചിന്ത, യുക്തികളാൽ ത്രിജടയുടെ ആശ്വാസം, അശോകവനികയിലേക്കുള്ള മടക്കം
ഭർത്താവും മഹാബലനായ ലക്ഷ്മണനും കൊല്ലപ്പെട്ടു കിടക്കുന്നതു കണ്ട് ശോകംകൊണ്ടു തളർന്ന സീത അത്യന്തം കരുണമായി വിലപിച്ചു — ‘ “നീ പുത്രവതിയും സുമംഗലിയുമായിരിക്കും” എന്ന് എന്നോടു പറഞ്ഞ ലക്ഷണജ്ഞരായ ആ ജ്ഞാനികളെല്ലാം ഇന്ന് രാമൻ കൊല്ലപ്പെട്ടപ്പോൾ അസത്യം പറഞ്ഞവരായിത്തീർന്നു. യജ്ഞം ചെയ്യുന്നവന്റെ മഹിഷിയെന്നും സത്രയാഗം നടത്തുന്നവന്റെ പത്നിയെന്നും എന്നെക്കുറിച്ചു പറഞ്ഞവരും ഇന്ന് അസത്യവാദികളായി. വീരന്മാരായ രാജാക്കന്മാരുടെ പത്നിമാരിൽ ഭർത്താവിനാൽ ആദരിക്കപ്പെടുന്നവളാണ് ഞാനെന്നു കരുതിയവരും അസത്യവാദികളായി. ശുഭവാക്കുകൾ കേൾക്കുന്ന സന്ദർഭത്തിൽ എന്നെ ശുഭലക്ഷണയെന്നു പറഞ്ഞ ജ്യോതിഷികളായ ബ്രാഹ്മണരും ഇന്ന് രാമൻ കൊല്ലപ്പെട്ടപ്പോൾ അസത്യവാദികളായി.’ ഈ ഭാഗത്തിന്റെ സവിശേഷത ‘തേഽദ്യ സർവേ ഹതേ രാമേ ജ്ഞാനിനോഽനൃതവാദിനഃ’ (ഇന്ന് രാമൻ കൊല്ലപ്പെട്ടപ്പോൾ ആ ജ്ഞാനികളെല്ലാം അസത്യവാദികളായി) എന്ന ഉത്തരാർധം നാലുതവണ ആവർത്തിക്കുന്നതാണ്. ഈ ആവർത്തനം ശോകത്തിന്റെ ഒരു താളം സൃഷ്ടിക്കുന്നതുപോലെയാണ് — ശോകാർത്തയായ സ്ത്രീ ഒരേ വാക്യംതന്നെ വീണ്ടും വീണ്ടും പറയുന്നതുപോലെ. ജ്യോതിഷശാസ്ത്രത്തിന്റെ വൈഫല്യത്തിലൂടെയാണ് സീത തന്റെ ദുഃഖം പ്രകടിപ്പിക്കുന്നത് — എല്ലാ ശാസ്ത്രജ്ഞരും പറഞ്ഞത് ഇന്നു മിഥ്യയായിത്തീർന്നു. ‘യജ്ഞകർത്താവിന്റെ മഹിഷി’, ‘സത്രം നടത്തുന്നവന്റെ പത്നി’ എന്നീ പദങ്ങളാൽ രാമന്റെ യജ്ഞകർതൃത്വം സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു — ധർമാത്മാവായ ആ രാജാവ് യജ്ഞങ്ങൾ നടത്തുമെന്നായിരുന്നു അവരുടെ പ്രവചനം. ‘പുത്രവതി’ എന്ന വാക്കും ഇവിടെ ഓർക്കേണ്ടതാണ്, കാരണം സീതയ്ക്കു മുന്നോട്ടു രണ്ടു പുത്രന്മാർ ജനിക്കും; അതിനാൽ വാസ്തവത്തിൽ ജ്ഞാനികളുടെ വാക്കു മിഥ്യയല്ല; സീത ഇപ്പോൾ അത് അറിയുന്നില്ലെന്നു മാത്രം. ഈ വിരോധാഭാസം വായനക്കാരന് ആശ്വാസമാണ്.
‘കുലസ്ത്രീകൾ ഏതു പാദപദ്മരേഖകളാൽ രാജാക്കന്മാരായ ഭർത്താക്കന്മാരോടൊപ്പം ആധിരാജ്യത്തിൽ അഭിഷിക്തരാകുന്നുവോ, ആ പദ്മരേഖകൾ എന്റെ പാദങ്ങളിലുണ്ട്. ഭാഗ്യമില്ലാത്ത സ്ത്രീകൾ ഏത് അശുഭലക്ഷണങ്ങളാൽ വൈധവ്യം പ്രാപിക്കുന്നുവോ, ലക്ഷണം പിഴച്ച ഞാൻ എത്ര നോക്കിയിട്ടും അവ എന്നിൽ കാണുന്നില്ല. സ്ത്രീലക്ഷണശാസ്ത്രങ്ങളിൽ പറഞ്ഞ പദ്മരേഖകൾ ഫലം തെറ്റാത്തവയാണ്; അവ ഇന്ന് രാമൻ കൊല്ലപ്പെട്ടപ്പോൾ എനിക്കു വ്യർഥമായിത്തീരുന്നു. എന്റെ തലമുടി നേർത്തതും ഒരുപോലെയുള്ളതും കറുത്തതുമാണ്; പുരികങ്ങൾ കൂടിച്ചേരാത്തവയാണ്; കണങ്കാലുകൾ ഉരുണ്ടതും രോമമില്ലാത്തവയുമാണ്; പല്ലുകൾ ഇടവിടാതെ നിരയൊത്തവയാണ്. ചെന്നികളും കണ്ണുകളും കൈകളും പാദങ്ങളും കണങ്കാൽമുട്ടുകളും തുടകളും ഒരുപോലെയുള്ളതും മാംസളവുമാണ്; നഖങ്ങൾ ഉരുണ്ടതും മിനുസമുള്ളവയുമാണ്; വിരലുകൾ ഒരുപോലെയുള്ളവയാണ്. സ്തനങ്ങൾ ചേർന്നതും പുഷ്ടവും താണ മുലക്കണ്ണുകളുള്ളവയുമാണ്; നാഭി ആഴമുള്ളതും ചുറ്റും ഉയർന്നതുമാണ്; പാർശ്വങ്ങളും മാറിടവും നിറഞ്ഞവയാണ്. എന്റെ നിറം രത്നംപോലെ ശോഭിക്കുന്നു, ദേഹത്തിലെ രോമങ്ങൾ മൃദുവാണ്; പന്ത്രണ്ടു ശുഭലക്ഷണങ്ങളാൽ ഞാൻ പ്രതിഷ്ഠിതയാണെന്ന് അവർ പറഞ്ഞു. എന്റെ കൈകാലുകൾ നിറഞ്ഞ യവരേഖകളുള്ളതും വിടവില്ലാത്തതും നല്ല നിറമുള്ളവയുമാണ്; ‘മന്ദസ്മിത’ എന്നും കന്യാലക്ഷണജ്ഞർ എന്നെ അറിഞ്ഞു. ജ്യോതിഷത്തിൽ നിപുണരായ ബ്രാഹ്മണർ ഭർത്താവിനോടൊപ്പം ആധിരാജ്യത്തിൽ എന്റെ അഭിഷേകം പ്രവചിച്ചിരുന്നു; അതെല്ലാം ഇന്നു വ്യർഥമാക്കപ്പെട്ടു.’ ഈ ഭാഗം സാമുദ്രികശാസ്ത്രത്തിന്റെ പ്രാചീനമായ തെളിവാണ് — സ്ത്രീകളുടെ ശരീരലക്ഷണങ്ങളാൽ അവരുടെ ഭാഗ്യം നിർണയിക്കപ്പെട്ടിരുന്നു. സീത തന്റെ ശരീരം പരിശോധിക്കുന്നത് ശാസ്ത്രദൃഷ്ടിയോടെയാണ്, അഭിമാനത്തോടെയല്ല — ഈ ലക്ഷണങ്ങളുണ്ടെങ്കിൽ എങ്ങനെ വൈധവ്യം എന്ന് അവൾ ചോദിക്കുന്നു. ഈ ചോദ്യത്തിന് ത്രിജട ഉത്തരം നൽകും — ലക്ഷണങ്ങൾ മിഥ്യയല്ല, രാമൻ ജീവിച്ചിരിപ്പുണ്ട്. ‘ഹതലക്ഷണ’ (ലക്ഷണം പിഴച്ചവൾ) എന്നത് ആത്മനിന്ദയാണ് — തന്റെ ലക്ഷണങ്ങൾ നിഷ്ഫലമായി എന്ന് അവൾ സ്വയം കരുതുന്നു. ‘ആധിരാജ്യത്തിലെ അഭിഷേകം’ എന്ന വാക്ക് പ്രത്യേകിച്ചും കരുണമാണ്, കാരണം അയോധ്യയിൽ രാമന്റെ അഭിഷേകംതന്നെയാണ് മുടങ്ങിയത്; അതോടെയാണ് വനവാസം ആരംഭിച്ചത്. ഇവിടെ വർണിച്ച ലക്ഷണങ്ങൾ സൗന്ദര്യത്തിന്റേതു മാത്രമല്ല, സൗഭാഗ്യത്തിന്റെ ചിഹ്നങ്ങളായും കരുതപ്പെടുന്നു — പാദങ്ങളിലെ പദ്മരേഖകൾ രാജമഹിഷീപദവിയെയും, കൈകാലുകളിലെ യവരേഖകൾ സമൃദ്ധിയെയും, ആഴമുള്ള നാഭി ദീർഘായുസ്സിനെയും സൂചിപ്പിക്കുന്നു എന്നു ശാസ്ത്രം. ‘പന്ത്രണ്ടിനാൽ പ്രതിഷ്ഠിത’ എന്ന വാക്കിലൂടെ ശാസ്ത്രത്തിൽ എണ്ണിപ്പറഞ്ഞ പന്ത്രണ്ടു ശുഭലക്ഷണങ്ങളുടെ പൂർണത സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു. കന്യകയായിരിക്കെ ജനകന്റെ ഗൃഹത്തിൽ കേട്ടത് സീത ഇന്ന് ഓർക്കുന്നു — ഈ ഓർമ അവളുടെ ബാല്യത്തിലെ പ്രതീക്ഷകളെ കാണിക്കുന്നു. ‘സത്യനാമാനി പദ്മാനി’ എന്ന വാക്കിൽ ശ്ലേഷമുണ്ട് — ‘പദ്മാ’ എന്നത് ലക്ഷ്മിയുടെയും പേരാണ്; അതിനാൽ ആ പദ്മരേഖകൾ ലക്ഷ്മിയെത്തന്നെ — സൗഭാഗ്യത്തെ — സൂചിപ്പിക്കുന്നു. വൈധവ്യലക്ഷണങ്ങൾ അവൾ തന്റെ ശരീരത്തിൽ തിരയുന്നു, കണ്ടെത്തുന്നില്ല — ഈ തിരച്ചിൽതന്നെ അവളുടെ ഉള്ളിലുള്ള പ്രതീക്ഷയെ സൂചിപ്പിക്കുന്നു.
‘ജനസ്ഥാനം ശുദ്ധമാക്കി, എന്റെ വാർത്ത അറിഞ്ഞ്, ഇളക്കാനാവാത്ത സാഗരം കടന്ന് ഈ സഹോദരന്മാർ ഒരു പശുക്കുളമ്പടിയിലെ വെള്ളത്തിൽ കൊല്ലപ്പെട്ടു. രാഘവന്മാർ വാരുണം, ആഗ്നേയം, ഐന്ദ്രം, വായവ്യം, ബ്രഹ്മശിരസ്സ് എന്നീ അസ്ത്രങ്ങൾ നേടിയവരാണ്; എന്നിട്ടും ഇന്ദ്രസമന്മാരായ എന്റെ നാഥന്മാർ — അനാഥയായ എന്റെ നാഥന്മാർ — കാണപ്പെടാത്തവന്റെ മായയാൽ യുദ്ധത്തിൽ കൊല്ലപ്പെട്ടു. രാഘവന്റെ ദൃഷ്ടിപഥത്തിലെത്തിയ ശത്രു, മനോവേഗമുള്ളവനായാലും, ജീവനോടെ മടങ്ങില്ല. കാലത്തിന് അമിതഭാരമെന്നൊന്നില്ല; കൃതാന്തൻ അതിദുർജയനുമാണ് — രാമൻ സഹോദരനോടൊപ്പം യുദ്ധത്തിൽ വീഴ്ത്തപ്പെട്ടു കിടക്കുന്നുവല്ലോ. രാമനെയോ മഹാരഥനായ ലക്ഷ്മണനെയോ എന്നെത്തന്നെയോ എന്റെ അമ്മയെയോ ഓർത്ത് ഞാൻ അത്ര ശോകിക്കുന്നില്ല, തപസ്വിനിയായ ഭർതൃമാതാവിനെ ഓർത്ത് എന്നപോലെ. അവൾ എന്നും ചിന്തിച്ചുകൊണ്ടിരിക്കുന്നു — “വ്രതം പൂർത്തിയാക്കി മടങ്ങിവരുന്ന രാമനെയും സീതയെയും ലക്ഷ്മണനെയും ഞാൻ എന്നു കാണും?” ’ ‘ഗോഷ്പദേ ഹതൗ’ (പശുക്കുളമ്പടിയിൽ കൊല്ലപ്പെട്ടു) എന്നത് ഒരു ലോകോക്തിയാണ് — മഹാസമുദ്രം കടന്നവൻ പശുക്കുളമ്പടിയിലെ വെള്ളത്തിൽ മുങ്ങുന്നു എന്ന്. സീതയുടെ ശോകം ഇവിടെ ആത്മകേന്ദ്രിതമല്ല; ഭർത്താവിനെക്കാൾപോലും ഭർതൃമാതാവായ കൗസല്യയുടെ ദുഃഖമാണ് അവൾ ചിന്തിക്കുന്നത്. ഇത് അവളുടെ ഉദാരതയുടെ പരമമായ തെളിവാണ്. അസ്ത്രങ്ങളുടെ പട്ടിക രാമന്റെ ദിവ്യശക്തിയെ ഓർമിപ്പിക്കുന്നു — മനുഷ്യനായിട്ടും അവൻ ദേവന്മാരുടെ അസ്ത്രങ്ങൾ അറിയുന്നു. ‘കാണപ്പെടാത്തവനാൽ’ എന്ന പദം സീതയുടെ വായിൽ ന്യായമായ ആക്ഷേപമാണ് — നേർക്കുനേരേയുള്ള യുദ്ധത്തിൽ രാമൻ ഒരിക്കലും തോൽക്കുമായിരുന്നില്ല; മായയാൽ വഞ്ചിക്കപ്പെട്ടു എന്നു മാത്രം. ‘കാലത്തിന് അമിതഭാരമില്ല’ എന്ന വാക്യത്തിൽ ദൈവത്തിന്റെ സർവശക്തിത്വം അംഗീകരിക്കപ്പെടുന്നു. സീത രാമന്റെ പരാക്രമം ക്രമമായി ഓർക്കുന്നു — ജനസ്ഥാനത്തിന്റെ ശുദ്ധീകരണം, സീതയെക്കുറിച്ചുള്ള വാർത്ത ലഭിക്കൽ, സമുദ്രം കടക്കൽ. ഈ മഹാകാര്യങ്ങളെല്ലാം ചെയ്തശേഷം ഒടുവിൽ നിസ്സാരമായ രീതിയിൽ വീഴ്ച എന്നതാണ് അവളുടെ ആശ്ചര്യം. ‘എന്റെ നാഥന്മാർ’ എന്ന വാക്കിൽ ലക്ഷ്മണനും തന്റെ രക്ഷകനാണെന്ന് അംഗീകരിക്കപ്പെടുന്നു. കൗസല്യയുടെ വർണനയിലെ ‘തപസ്വിനി’ എന്ന വിശേഷണം — പുത്രവിയോഗത്താൽ അവൾ തപസ്വിനിയെപ്പോലെ കൃശയായിരിക്കുന്നു. സീത ഭർതൃമാതാവിന്റെ പ്രതീക്ഷ ഓർക്കുന്നു — ‘എന്നു കാണും’ എന്ന കാത്തിരിപ്പാണ് അവളുടെ ജീവിതത്തിന്റെ ആധാരം.
വിലപിക്കുന്ന ആ സീതയോടു രാക്ഷസിയായ ത്രിജട പറഞ്ഞു — ‘ദേവീ, വിഷാദിക്കരുത്; നിന്റെ ഈ ഭർത്താവ് ജീവിച്ചിരിക്കുന്നു. ഈ സഹോദരന്മാരായ രാമലക്ഷ്മണന്മാർ ജീവിച്ചിരിക്കുന്നു എന്നതിനുള്ള വലിയതും യുക്തവുമായ കാരണങ്ങൾ ഞാൻ പറയാം. യുദ്ധത്തിൽ നായകൻ കൊല്ലപ്പെട്ടാൽ യോദ്ധാക്കളുടെ മുഖങ്ങൾ കോപം നിറഞ്ഞതും ഹർഷംകൊണ്ടു തുടിക്കുന്നതുമാവില്ല. വൈദേഹീ, ഇതു പുഷ്പകം എന്ന ദിവ്യവിമാനമാണ്; ഇവർ ജീവനറ്റവരായിരുന്നെങ്കിൽ ഇതു നിന്നെ വഹിക്കുമായിരുന്നില്ല. പ്രധാനവീരൻ കൊല്ലപ്പെട്ട സേന ഉത്സാഹമറ്റ്, ഉദ്യമമറ്റ്, യുദ്ധങ്ങളിൽ ചുക്കാൻ പോയ തോണിപോലെ ജലത്തിൽ ചുറ്റിത്തിരിയും. എന്നാൽ തപസ്വിനീ, ഈ സേന പരിഭ്രമമില്ലാതെ, ഉദ്വേഗമില്ലാതെ കാകുത്സ്ഥന്മാരെ കാക്കുന്നു; ഇതു ഞാൻ പ്രീതിയോടെ നിന്നെ അറിയിക്കുന്നു. സുഖം ഉദിപ്പിക്കുന്ന ഈ അനുമാനങ്ങളാൽ നീ ഉറച്ച വിശ്വാസമുള്ളവളാകുക; കൊല്ലപ്പെടാത്ത കാകുത്സ്ഥന്മാരെ കാണുക; സ്നേഹംകൊണ്ടാണ് ഞാൻ ഇതു നിന്നോടു പറയുന്നത്. മൈഥിലീ, ഞാൻ മുൻപ് അസത്യം പറഞ്ഞിട്ടില്ല, ഇനി പറയുകയുമില്ല; നിന്റെ ചാരിത്ര്യവും സൗമ്യസ്വഭാവവുംകൊണ്ട് നീ എന്റെ മനസ്സിൽ കടന്നിരിക്കുന്നു. ഇന്ദ്രനോടുകൂടിയ ദേവാസുരന്മാർക്കുപോലും ഇവരെ യുദ്ധത്തിൽ ജയിക്കാനാവില്ല; അത്തരമൊരു ദർശനം കണ്ടതുകൊണ്ടാണ് ഞാൻ നിന്നോട് ഇതു പറഞ്ഞത്. ഈ അതിമഹത്തായ ആശ്ചര്യം നോക്കൂ — ശരങ്ങളേറ്റ് ബോധമറ്റു വീണുകിടന്നിട്ടും ഇവരെ ലക്ഷ്മി — ശോഭ — വിട്ടുപോകുന്നില്ല. സാധാരണയായി ജീവശക്തിയറ്റവരും ആയുസ്സൊടുങ്ങിയവരുമായ പുരുഷന്മാരുടെ മുഖങ്ങളിൽ വലിയ വൈകൃതം കാണാം. അതുകൊണ്ട് ജനകപുത്രീ, രാമലക്ഷ്മണന്മാരെച്ചൊല്ലിയുള്ള ശോകവും ദുഃഖവും മോഹവും ഉപേക്ഷിക്കുക; ഇന്ന് ഇവർ ജീവനറ്റവരാകുക സാധ്യമല്ല.’ ത്രിജടയുടെ ആശ്വാസവചനം ശുദ്ധമായ യുക്തിയിൽ കെട്ടിപ്പടുത്തതാണ് — പ്രത്യക്ഷലക്ഷണങ്ങൾ, ദിവ്യവിമാനത്തിന്റെ നിയമം, സേനയുടെ പെരുമാറ്റം, മുഖത്തിന്റെ കാന്തി. രാക്ഷസിയായിട്ടും അവൾ സത്യവാദിനിയാണ്, സീതയുടെ ശീലത്താൽ ആകൃഷ്ടയാണ്. ‘ചുക്കാൻ പോയ തോണി’ എന്ന ഉപമ സുന്ദരമാണ് — അമരക്കാരനില്ലാത്ത തോണി ദിശയില്ലാതെ ചുറ്റിത്തിരിയുന്നു; അതുപോലെ നായകനില്ലാത്ത സേന. ഈ ആശ്വാസം കഴിഞ്ഞ സർഗത്തിൽ വിഭീഷണൻ സുഗ്രീവനോടു പറഞ്ഞ വാക്കിനു സമാനമാണ് — ഇരുവരും ‘ലക്ഷ്മി വിട്ടുപോകുന്നില്ല’ എന്ന ചിഹ്നത്തെത്തന്നെ തെളിവായി കരുതുന്നു. ഇവിടെ കവി രാക്ഷസജാതിയിലും സജ്ജനങ്ങളുടെ സദ്ഭാവം കാണിക്കുന്നു. ഈ യുക്തിയുടെ ക്രമവും ശ്രദ്ധിക്കേണ്ടതാണ്. ആദ്യം അവൾ നേരിട്ടു നിശ്ചയം പറയുന്നു — ‘ഭർത്താവ് ജീവിച്ചിരിക്കുന്നു’; പിന്നെ കാരണങ്ങൾ പറയാമെന്നേൽക്കുന്നു; പിന്നെ ഓരോ കാരണവും വിവരിക്കുന്നു. ഒന്നാമത്തെ കാരണം യോദ്ധാക്കളുടെ മുഖങ്ങളാണ് — നായകൻ കൊല്ലപ്പെട്ടാൽ സൈനികർ ശോകംകൊണ്ടു വാടും, കോപവും ഉത്സാഹവുമുള്ളവരാവില്ല. രണ്ടാമത്തേത് പുഷ്പകത്തിന്റെ ദിവ്യത — ഈ വിമാനം വിധവയായ സ്ത്രീയെ വഹിക്കില്ലെന്നു പ്രസിദ്ധി. മൂന്നാമത്തേത് സേനയുടെ സ്ഥൈര്യം — വാനരസേന ഓടിപ്പോയില്ല, മറിച്ച് കാവലിൽ ജാഗരൂകമാണ്. നാലാമത്തേത് മുഖത്തിന്റെ കാന്തി — മരിച്ചവരുടെ മുഖം വികൃതമാകും; ഇവരുടേതിലോ ശോഭ കാണുന്നു. ഒടുവിൽ അവൾ തന്റെ സത്യവാദിത്വം ഉറപ്പിക്കുകയും സീതയോടുള്ള സ്നേഹം പ്രകടിപ്പിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു. ഈ ക്രമം പ്രമാണശാസ്ത്രത്തിലെ അനുമാനരീതിയെ പിന്തുടരുന്നു — ‘സുഖം ഉദിപ്പിക്കുന്ന അനുമാനങ്ങളാൽ’ എന്ന് അവൾതന്നെ പറയുന്നു. ‘നാദ്യ ശക്യമജീവിതും’ എന്ന അവസാനവാക്യം ദ്വയാർഥമുള്ളതാണ് — രാമലക്ഷ്മണന്മാർ മരിച്ചിരിക്കുക സാധ്യമല്ല; സീതയ്ക്കും ജീവിതം ഉപേക്ഷിക്കാനാവില്ല.
ദേവപുത്രിക്കു സമയായ മൈഥിലി സീത അവളുടെ വാക്കു കേട്ട് കൈകൂപ്പി ‘അങ്ങനെയാകട്ടെ’ എന്ന് അവളോടു പറഞ്ഞു. മനോവേഗമുള്ള ആ പുഷ്പകവിമാനം തിരിച്ചുവിട്ട്, ദീനയായ സീതയെ ത്രിജടയോടൊപ്പം ലങ്കയിലേക്കുതന്നെ കൊണ്ടുവന്നു. തുടർന്ന് ത്രിജടയോടൊപ്പം പുഷ്പകത്തിൽനിന്ന് ഇറങ്ങിയ അവളെ രാക്ഷസിമാർ അശോകവനികയിലേക്കുതന്നെ കൊണ്ടുചെന്നു. അനേകം വൃക്ഷനിരകളുള്ള രാക്ഷസേന്ദ്രന്റെ ആ വിഹാരഭൂമിയിൽ പ്രവേശിച്ച്, രാജപുത്രന്മാരെ ഓർത്ത്, അവരെക്കുറിച്ചു ചിന്തിച്ച്, സീത പരമമായ വിഷാദത്തിലാണ്ടു. സീതയുടെ ‘അങ്ങനെയാകട്ടെ’ എന്ന ഉത്തരം വിശ്വാസത്തിന്റെയല്ല, പ്രാർഥനയുടെ സൂചകമാണ് — ത്രിജടയുടെ വാക്കു സത്യമാകട്ടെ എന്ന് അവൾ ആഗ്രഹിക്കുന്നു. അതുകൊണ്ടാണ് ഒടുവിൽ വീണ്ടും വിഷാദം — യുക്തി മനസ്സിനെ ആശ്വസിപ്പിക്കുന്നു, എന്നാൽ ഹൃദയത്തെ പൂർണമായുമില്ല. അവസാനശ്ലോകം ഉപജാതിവൃത്തത്തിലാണ്. ‘അനേകം വൃക്ഷനിരകളുള്ള’ എന്ന വിഹാരഭൂമിയുടെ സൗന്ദര്യം സീതയുടെ ദുഃഖത്തോടു വിരുദ്ധമായ ഒരു ചിത്രം രചിക്കുന്നു. സർഗാന്ത്യത്തിൽ സീത വീണ്ടും തന്റെ ബന്ധനസ്ഥലത്തെത്തി; എന്നാൽ അവളുടെ മനസ്സിൽ പ്രതീക്ഷയുടെ ഒരു വിത്ത് ത്രിജട പാകിയിരിക്കുന്നു. ത്രിജടയുടെ കൂട്ടുള്ളതിനാൽ സീത ഏകാകിനിയല്ല — ഇതും അവളുടെ സാന്ത്വനത്തിന്റെ ഭാഗമാണ്.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये युद्धकाण्डेऽष्टचत्वारिंशः सर्गः॥ ४८॥