സർഗ്ഗം
സീതയുടെ രണഭൂമിദർശനവും വിലാപവും
വാനരന്മാർ രാമലക്ഷ്മണന്മാരെ കാക്കുന്നു, രാവണന്റെ ആജ്ഞ, സീതയെ പുഷ്പകത്തിൽ യുദ്ധഭൂമിയിലേക്കു കൊണ്ടുപോകൽ, ലങ്കയിലെ വിളംബരം, ശരശയ്യയിൽ കിടക്കുന്ന സഹോദരന്മാരെ കാണൽ, സീതയുടെ ശോകം
കൃതാർഥനായ രാവണപുത്രൻ ലങ്കയിൽ പ്രവേശിച്ചപ്പോൾ വാനരശ്രേഷ്ഠന്മാർ രാഘവനെ ചുറ്റിനിന്നു കാത്തു. ഹനുമാൻ, അംഗദൻ, നീലൻ, സുഷേണൻ, കുമുദൻ, നളൻ, ഗജൻ, ഗവാക്ഷൻ, ഗവയൻ, ശരഭൻ, ഗന്ധമാദനൻ, ജാംബവാൻ, ഋഷഭൻ, സ്കന്ധൻ, രംഭൻ, ശതബലി, പൃഥു — ഇവരെല്ലാം സൈന്യത്തെ വ്യൂഹമായി അണിനിരത്തി, ജാഗരൂകരായി, മരങ്ങളുമെടുത്ത് എല്ലാ ഭാഗത്തും നിലയുറപ്പിച്ചു. ആ വാനരന്മാർ എല്ലാ ദിക്കുകളിലേക്കും വിലങ്ങനെയും മുകളിലേക്കും നോക്കിക്കൊണ്ടിരുന്നു; പുല്ലുകൾ അനങ്ങുമ്പോൾപോലും ‘രാക്ഷസന്മാർ വന്നു’ എന്ന് അവർ കരുതി. ഈ വർണനയിൽ ഭയത്തിന്റെ സൂക്ഷ്മചിത്രമുണ്ട് — അദൃശ്യശത്രുവാൽ പീഡിതരായ വാനരന്മാർ ഇപ്പോൾ ഓരോ ചലനത്തെയും ശത്രുവിന്റെ ആഗമനമായി കരുതുന്നു. എങ്കിലും അവർ ഓടിപ്പോയില്ല; സ്വാമിയെ ചുറ്റിനിന്ന് ദൃഢമായി കാക്കുന്നു. കഴിഞ്ഞ സർഗത്തിൽ വിഭീഷണൻ സേനയെ വീണ്ടും നിലയുറപ്പിച്ചു; അതിന്റെ ഫലം ഇവിടെ കാണുന്നു. പേരുകളുടെ നീണ്ട പട്ടിക സേനയിലെ എല്ലാ നായകന്മാരുടെയും നിഷ്ഠയെ സൂചിപ്പിക്കുന്നു — ആരും സ്വന്തം യൂഥത്തെ ഉപേക്ഷിച്ചു പോയില്ല. ‘വ്യൂഢാനീകർ’ എന്ന പദത്തിൽനിന്ന് അവർ അസംഘടിതരായല്ല, വ്യൂഹം രചിച്ചാണു നിന്നതെന്ന് അറിയാം. മരങ്ങളാണ് വാനരന്മാരുടെ ആയുധം; അതുകൊണ്ട് അവ എടുത്ത് അവർ സജ്ജരായി. ഈ കാവൽ രാത്രി മുഴുവൻ തുടർന്നുവെന്ന് അനുമാനിക്കാം.
ഹർഷംപൂണ്ട രാവണനും പുത്രനായ ഇന്ദ്രജിത്തിനെ പറഞ്ഞയച്ചശേഷം സീതയെ കാക്കുന്ന രാക്ഷസിമാരെ വിളിപ്പിച്ചു. ത്രിജടയും മറ്റു രാക്ഷസിമാരും ആജ്ഞയനുസരിച്ച് അവന്റെ അടുത്തെത്തി. ഹർഷിതനായ രാക്ഷസാധിപൻ അവരോടു പറഞ്ഞു — ‘രാമലക്ഷ്മണന്മാർ ഇന്ദ്രജിത്തിനാൽ കൊല്ലപ്പെട്ടു എന്നു വൈദേഹിയോടു പറയുവിൻ. അവളെ ആ പുഷ്പകത്തിൽ കയറ്റി യുദ്ധത്തിൽ കൊല്ലപ്പെട്ട അവരെ കാണിച്ചുകൊടുക്കുവിൻ. ആരെ ആശ്രയിച്ച് ഉറച്ചുനിന്നുകൊണ്ട് ഇവൾ എന്നെ സമീപിക്കാതിരിക്കുന്നുവോ, അവളുടെ ആ ഭർത്താവ് സഹോദരനോടൊപ്പം യുദ്ധമുന്നണിയിൽ കൊല്ലപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു. ഇന്ന് ശങ്കയില്ലാതെ, ഉദ്വേഗമില്ലാതെ, മറ്റൊന്നും പ്രതീക്ഷിക്കാതെ മൈഥിലി എല്ലാ ആഭരണങ്ങളുമണിഞ്ഞ് എന്നെ സമീപിക്കും. കാലവശനായ രാമനെ ലക്ഷ്മണനോടൊപ്പം യുദ്ധഭൂമിയിൽ കണ്ട് പിന്തിരിഞ്ഞ്, മറ്റൊരു ഗതിയും കാണാതെ, ഒന്നും പ്രതീക്ഷിക്കാനില്ലാതെ ആ വിശാലാക്ഷി സ്വയം എന്നെ സമീപിക്കും.’ ദുരാത്മാവായ രാവണന്റെ ആ വാക്കു കേട്ട് രാക്ഷസിമാർ ‘അങ്ങനെയാകട്ടെ’ എന്നു പറഞ്ഞു. രാവണന്റെ ചിന്താഗതി ഇവിടെ വ്യക്തമായി കാണാം — സീതയുടെ ധൈര്യത്തിന്റെ മൂലം രാമനിലുള്ള വിശ്വാസമാണെന്ന് അവനറിയാം. അതിനാൽ അവന്റെ പ്രതീക്ഷ — അവൾ രാമനെ മരിച്ചവനായി കണ്ടാൽ അവളുടെ ആശ്രയം നശിക്കും, അവൾ വിവശയായി അവനെ വരിക്കും. ‘അവഷ്ടബ്ധാ’ എന്ന പദം ദൃഢതയുടെ സൂചകമാണ് — രാമനെ ആശ്രയിച്ച് അവൾ തൂണുപോലെ സ്ഥിരയായി നിന്നിരുന്നു. രാവണന് സ്ത്രീയുടെ മനസ്സറിയില്ല — പതിവ്രതയുടെ പ്രേമം മരണംകൊണ്ടുപോലും നശിക്കുന്നില്ല. പതിനൊന്നാം ശ്ലോകത്തിന്റെ ആദ്യപകുതിയായ ‘അനപേക്ഷാ വിശാലാക്ഷീ’ വൾഗേറ്റ് പാഠത്തിൽ മാത്രമുള്ളതാണ്; അവിടെ വാക്യം അടുത്ത ശ്ലോകത്തിലേക്കു നീളുന്നു. ‘എല്ലാ ആഭരണങ്ങളുമണിഞ്ഞ്’ എന്ന രാവണന്റെ സങ്കൽപം പ്രത്യേകിച്ചും ക്രൂരമാണ് — ഭർത്താവു കൊല്ലപ്പെട്ടുവെന്ന് അവൻ കരുതുന്നവൾ ആഭരണങ്ങളണിഞ്ഞ് തന്നെ സമീപിക്കണമെന്നാണ് അവന്റെ ആശ. ഈ ആശ അവന്റെ ധർമബോധമില്ലായ്മയെ കാണിക്കുന്നു. ത്രിജടയുടെ പേര് ഇവിടെ ആദ്യം എടുത്തുപറയുന്നു, കാരണം അവൾ രാക്ഷസിമാരിൽ മുഖ്യയും സീതയുടെ സ്വപ്നം കണ്ട സുഹൃത്തുമാണ്. രാവണൻ സ്ത്രീകളിലൂടെത്തന്നെ സീതയെ വഞ്ചിക്കാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നു, കാരണം അവർ പറയുന്ന വാക്കു വിശ്വസനീയമായി തോന്നും.
രാക്ഷസിമാർ പുഷ്പകം ഉള്ളിടത്തേക്കു പോയി. രാവണന്റെ ആജ്ഞയനുസരിച്ച് പുഷ്പകവുമായി അവർ അശോകവനികയിലിരുന്ന മൈഥിലിയുടെ അടുത്തെത്തി. ഭർതൃശോകത്താൽ തളർന്ന ആ സീതയെ കൂട്ടിക്കൊണ്ട് രാക്ഷസിമാർ അവളെ പുഷ്പകവിമാനത്തിൽ കയറ്റി. തുടർന്ന് ത്രിജടയോടൊപ്പം സീതയെ പുഷ്പകത്തിൽ കയറ്റി രാമലക്ഷ്മണന്മാരെ അവൾക്കു കാണിച്ചുകൊടുക്കാൻ അവർ പോയി. ഇവിടെ രാവണൻ ലങ്കയെ പതാകകളും ധ്വജങ്ങളുംകൊണ്ട് അലങ്കരിപ്പിച്ചു; ഹർഷിതനായ ആ രാക്ഷസേശ്വരൻ ‘രാഘവനും ലക്ഷ്മണനും ഇന്ദ്രജിത്തിനാൽ യുദ്ധത്തിൽ കൊല്ലപ്പെട്ടു’ എന്നു ലങ്കയിൽ വിളംബരം ചെയ്യിച്ചു. പുഷ്പകം കുബേരന്റെ വിമാനമാണ്; അതിലാണ് രാവണൻ സീതയെ ജനസ്ഥാനത്തുനിന്ന് അപഹരിച്ചത്; ഇന്ന് അതേ വിമാനത്തിൽ അവളെ ഭർത്താവിനെ മരിച്ചവനെന്നപോലെ കാണാൻ കൊണ്ടുപോകുന്നു — കവി ഈ വിരോധാഭാസം മൗനമായി കാണിക്കുന്നു. ത്രിജടയുടെ കൂടെപ്പോക്ക് പ്രത്യേകിച്ചും അർഥപൂർണമാണ്, കാരണം അവൾതന്നെയാണ് സീതയുടെ ഹിതൈഷി; അടുത്ത സർഗത്തിൽ അവൾതന്നെ സീതയെ ആശ്വസിപ്പിക്കും. ലങ്കയുടെ അലങ്കാരവും വിളംബരവും രാവണന്റെ രാഷ്ട്രതന്ത്രമാണ് — പ്രജകളുടെ മനസ്സിൽ വിജയത്തിന്റെ വിശ്വാസം ഉറപ്പിക്കാൻ അവൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നു. പതിനഞ്ചാം ശ്ലോകത്തിന്റെ ആദ്യപകുതിയായ ‘ജഗ്മുർദർശയിതും തസ്യൈ’ വൾഗേറ്റ് പാഠത്തിൽ മാത്രമുള്ളതാണ്. ‘ഭർതൃശോകത്താൽ തളർന്നവൾ’ എന്ന പദത്തിൽനിന്ന് അശോകവനികയിൽത്തന്നെ സീത ഭർത്താവിനെച്ചൊല്ലിയുള്ള ശോകത്താൽ പീഡിതയായിരുന്നുവെന്ന് അറിയാം; ഇന്ന് അവളുടെ ശോകം പരകോടിയിലെത്തും. വിളംബരംകൊണ്ട് ലങ്കാവാസികളും വിശ്വസിക്കുന്നു; അതിലൂടെ സീതയുടെ പ്രതീക്ഷയുടെ എല്ലാ വഴികളും അടയുന്നു.
ത്രിജടയോടൊപ്പം വിമാനത്തിൽ ചെന്ന സീത വാനരസൈന്യം മുഴുവൻ വീഴ്ത്തപ്പെട്ടു കിടക്കുന്നതു കണ്ടു. ഹർഷഭരിതമനസ്സോടെയുള്ള മാംസഭോജികളായ രാക്ഷസന്മാരെയും, രാമലക്ഷ്മണന്മാരുടെ അരികിൽ അതിദുഃഖാർത്തരായ വാനരന്മാരെയും അവൾ കണ്ടു. തുടർന്ന് ശരശയ്യയിൽ കിടക്കുന്ന, ശരങ്ങളാൽ പീഡിതരായ, ബോധമറ്റ ലക്ഷ്മണനെയും രാമനെയും — ഇരുവരെയും — സീത കണ്ടു. കവചങ്ങൾ തകർന്ന്, വില്ലുകൾ ചിതറിക്കിടന്ന്, സായകങ്ങളാൽ എല്ലാ അവയവങ്ങളും മുറിഞ്ഞ ആ വീരന്മാർ നിലത്ത് ശരങ്ങളുടെ കുറ്റിക്കാടുകൾതന്നെയോ എന്നപോലെ കിടന്നു. താമരക്കണ്ണുകളുള്ള, പ്രവീരരായ, പുരുഷശ്രേഷ്ഠരായ ആ സഹോദരന്മാർ അഗ്നിയുടെ രണ്ടു കുമാരന്മാരെപ്പോലെ കിടക്കുന്നതു കണ്ട്, ശരശയ്യയിൽ അങ്ങനെയായിത്തീർന്ന ആ നരശ്രേഷ്ഠന്മാരെ നോക്കി, ദുഃഖാർത്തയായ സീത അത്യന്തം കരുണമായി വിലപിച്ചു. കുറ്റമറ്റ അംഗങ്ങളുള്ളവളും കറുത്ത കണ്ണുകളുള്ളവളുമായ ജനകപുത്രി ഭർത്താവും ലക്ഷ്മണനും പൊടിയിൽ കിടന്നു പിടയുന്നതു കണ്ടു കരഞ്ഞു. കണ്ണീരും ശോകവുംകൊണ്ടു തകർന്ന അവൾ ദേവപുത്രന്മാരുടെ പ്രഭാവമുള്ള ആ സഹോദരന്മാരെ നോക്കി, അവരുടെ മരണം ഊഹിച്ചുകൊണ്ട്, ദുഃഖത്തോടെ ഈ വാക്കു പറഞ്ഞു — ആ വാക്ക് അടുത്ത സർഗത്തിൽ വർണിക്കപ്പെടുന്നു. ‘കുമാരാവിവ പാവകീ’ (അഗ്നിയുടെ രണ്ടു കുമാരന്മാരെപ്പോലെ) എന്ന ഉപമ — അഗ്നിപുത്രന്മാരായ ശാഖനെയും വിശാഖനെയുംപോലെ തേജസ്വികൾ — ദുഃഖത്തിലും അവരുടെ ദിവ്യതയെ സൂചിപ്പിക്കുന്നു. ‘ശരസ്തംബമയൗ’ (ശരങ്ങളുടെ കുറ്റിക്കാടുകൾ) എന്ന ചിത്രം ഭയാനകമാണ് — അവരുടെ ശരീരം ബാണങ്ങൾകൊണ്ടുതന്നെ നിർമിച്ചതുപോലെ. സീതയുടെ ദൃഷ്ടിയിൽ ആദ്യം സേനയുടെ ദശ, പിന്നെ ശത്രുക്കളുടെ ഹർഷം, ഒടുവിൽ ഭർത്താവിന്റെ ദശ — ഈ ക്രമം ശോകത്തിന്റെ ക്രമാനുഗതമായ വർധന കാണിക്കുന്നു. അവസാനശ്ലോകം ഉപജാതിവൃത്തത്തിലാണ്. ഇരുപത്തിയൊന്നാം ശ്ലോകത്തിന്റെ രണ്ടാം പകുതിയും ഇരുപത്തിരണ്ടാമത്തേതിന്റെ ആദ്യപകുതിയും ഇരുപത്തിമൂന്നാമത്തേതു മുഴുവനും വൾഗേറ്റ് പാഠത്തിൽ മാത്രമുള്ളവയാണ്. ഈ ഭാഗത്ത് സീതയുടെ മൗനം പ്രത്യേകിച്ചും ഹൃദയസ്പർശിയാണ് — അവൾ ആദ്യം കാണുക മാത്രം ചെയ്യുന്നു, സംസാരിക്കുന്നില്ല; പിന്നെ കരയുന്നു; ഒടുവിൽ മാത്രമാണ് വാക്കു കിട്ടുന്നത്. ശോകത്തിന്റെ ഈ ക്രമം സ്വാഭാവികമാണ്. ‘പൊടിയിൽ പിടയുന്ന’ എന്ന പദം അവർ പൂർണമായും ചലനമറ്റവരല്ല, അൽപം ചലനമുണ്ട് എന്നു സൂചിപ്പിക്കുന്നു; എന്നാൽ ഭയംകൊണ്ടു സീത അതു ശ്രദ്ധിക്കുന്നില്ല. അവളുടെ വിലാപം അടുത്ത സർഗത്തിൽ ജ്യോതിഷികളുടെ വാക്കുകൾ ഓർത്തുകൊണ്ടാണു തുടങ്ങുന്നത്. വാനരന്മാരും അവിടെ ദുഃഖാർത്തരാണ്, രാക്ഷസന്മാരോ ഹർഷിതർ — ഈ വിരോധം ദൃശ്യത്തിന്റെ കരുണത വർധിപ്പിക്കുന്നു. ‘അനവദ്യാംഗി’, ‘അസിതേക്ഷണ’ എന്നീ സീതയുടെ വിശേഷണങ്ങൾ അവളുടെ സൗന്ദര്യം ഓർമിപ്പിക്കുന്നു; അതിലൂടെ അവളുടെ വൈധവ്യത്തിന്റെ ആശങ്ക കൂടുതൽ കരുണമാകുന്നു. ‘ദേവസുതപ്രഭാവൗ’ എന്ന പദം ആ സഹോദരന്മാർ മനുഷ്യരായിരിക്കെത്തന്നെ ദിവ്യശക്തിയുള്ളവരാണെന്നു സൂചിപ്പിക്കുന്നു.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये युद्धकाण्डे सप्तचत्वारिंशः सर्गः॥ ४७॥