സർഗ്ഗം
ഇന്ദ്രജിത്തിന്റെ ഹർഷവും വിഭീഷണന്റെ സുഗ്രീവസാന്ത്വനവും
ശരബന്ധിതരായ സഹോദരന്മാരെ കാണൽ, ഇന്ദ്രജിത്തിന്റെ ആത്മപ്രശംസയും വാനരപീഡനവും, സുഗ്രീവന്റെ ഭയം, വിഭീഷണന്റെ ആശ്വാസവചനം, രാവണന്റെ അഭിനന്ദനം
പത്തു വാനരന്മാർ ആകാശവും ഭൂമിയും തിരഞ്ഞു മടങ്ങിവന്നപ്പോൾ ബാണങ്ങളാൽ മൂടപ്പെട്ട രാമലക്ഷ്മണന്മാരെ അവർ കണ്ടു. കർമം ചെയ്തുതീർത്ത് മഴ പെയ്തൊഴിഞ്ഞ മേഘദേവൻ ശാന്തനാകുന്നതുപോലെ ഇന്ദ്രജിത്ത് വിരമിച്ചപ്പോൾ സുഗ്രീവനും വിഭീഷണനും ആ സ്ഥലത്തെത്തി. നീലൻ, ദ്വിവിദൻ, മൈന്ദൻ, സുഷേണൻ, കുമുദൻ, അംഗദൻ, ഹനുമാൻ എന്നിവർ വേഗം രാഘവന്മാരെച്ചൊല്ലി ശോകിച്ചു. ആ സഹോദരന്മാർ ചലനമറ്റ്, മന്ദമായി ശ്വസിച്ചുകൊണ്ട്, ചോരയിൽ കുളിച്ച്, ശരജാലംകൊണ്ടു മൂടപ്പെട്ട്, നിശ്ചലരായി ശരശയ്യയിൽ കിടക്കുകയായിരുന്നു. സർപ്പങ്ങളെപ്പോലെ നിശ്വസിക്കുന്ന, നിശ്ചേഷ്ടരായ, പരാക്രമം മന്ദിച്ച, ചോരയൊലിച്ച് ദേഹം പുരണ്ട ആ രണ്ടുപേരും വീണുകിടക്കുന്ന രണ്ടു സ്വർണധ്വജങ്ങൾപോലെ കാണപ്പെട്ടു. കണ്ണീരണിഞ്ഞ കണ്ണുകളോടുകൂടിയ സ്വന്തം യൂഥപന്മാരാൽ ചുറ്റപ്പെട്ട്, വീരശയനത്തിൽ കിടക്കുന്ന അവരെ കണ്ട് വിഭീഷണനോടുകൂടിയ എല്ലാ വാനരന്മാരും വ്യഥിതരായി. അവർ ആകാശത്തെയും ദിക്കുകളെയും വീണ്ടും വീണ്ടും നോക്കിയിട്ടും മായയാൽ മറഞ്ഞുനിന്ന രാവണിയെ കണ്ടില്ല. എന്നാൽ വിഭീഷണൻ മായകൊണ്ടുതന്നെ നോക്കി, അതുല്യകർമിയും എതിരില്ലാത്തവനുമായ തന്റെ ജ്യേഷ്ഠന്റെ പുത്രൻ മുന്നിൽ നിൽക്കുന്നതു കണ്ടു. തേജസ്സും യശസ്സും വിക്രമവുമുള്ള അവൻ, വരദാനത്തിന്റെ പ്രഭാവത്താൽ, മറഞ്ഞുനിന്ന ആ വീരനെയും കണ്ടു. ഇവിടെ ഒൻപതാം ശ്ലോകം മൂന്ന് അർധങ്ങളിലാണു രചിക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നത്. മായയ്ക്കുള്ള പ്രതിവിധി മായതന്നെ എന്നു കവി സൂചിപ്പിക്കുന്നു — രാക്ഷസകുലത്തിൽ ജനിച്ച വിഭീഷണനുതന്നെയാണ് രാക്ഷസമായ ഭേദിക്കാൻ കഴിയുന്നത്. കഴിഞ്ഞ സർഗത്തിൽ ഇന്ദ്രജിത്ത് മായയാൽ അദൃശ്യനായി നാഗമയശരങ്ങൾകൊണ്ട് ഇരുസഹോദരന്മാരെയും ബന്ധിച്ചു; ഈ സർഗത്തിൽ അതിന്റെ ഫലം കാണുന്നു. വാനരന്മാർ എവിടെയെല്ലാം തിരഞ്ഞാലും ശത്രുവിനെ കണ്ടെത്താനാവുന്നില്ല — ഇതിലൂടെ അവന്റെ മായയുടെ സാമർഥ്യം സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു. രാമലക്ഷ്മണന്മാരുടെ വർണനയിൽ കവി രണ്ട് ഉപമകൾ പ്രയോഗിക്കുന്നു — നിശ്വസിക്കുന്ന സർപ്പങ്ങൾ, വീണുകിടക്കുന്ന സ്വർണധ്വജങ്ങൾ. ആദ്യത്തെ ഉപമ അവരുടെ ശ്വാസത്തിന്റെ മാന്ദ്യം കാണിക്കുന്നു; രണ്ടാമത്തേത് അവരുടെ തേജസ്സിന്റെ ശേഷിപ്പിനെ — വീണുകിടന്നാലും ധ്വജം സ്വർണമയംതന്നെ. അതിനാൽ അവർ മരിച്ചിട്ടില്ല, ബോധമറ്റിരിക്കുന്നതേയുള്ളൂ എന്നു വായനക്കാരനറിയാം. ‘വീരശയനം’ എന്ന പദം യുദ്ധത്തിൽ വീണ വീരന്മാരുടെ ശയ്യയെ സൂചിപ്പിക്കുന്നു. യൂഥപന്മാരുടെ കണ്ണുകൾ കണ്ണീരണിഞ്ഞിരിക്കുന്നു — അവരുടെ ശോകം സ്വാമിയോടുള്ള ഭക്തിയുടെ ഫലമാണ്. വിഭീഷണന്റെ ദൃഷ്ടി ഇവിടെ പ്രധാനമാണ് — വരദാനത്തിന്റെ പ്രഭാവത്താൽ അവൻ മായയെ കാണുന്നു. അതിനാൽ ശത്രുവിന്റെ സ്ഥിതിയറിയുന്ന അവൻതന്നെ വാനരന്മാരുടെ കണ്ണുപോലെയാകുന്നു. സുഗ്രീവനും വിഭീഷണനും ഒന്നിച്ചാണ് എത്തുന്നത്, കാരണം ഇരുവരും രാമന്റെ മിത്രങ്ങളാണ്; ഇരുവരുടെയും രാജ്യം രാമന്റെ വിജയത്തെത്തന്നെ ആശ്രയിച്ചിരിക്കുന്നു. വാനരന്മാരുടെ പേരുകൾ വീണ്ടും വീണ്ടും എണ്ണിപ്പറയുന്നു; അതിലൂടെ സേനയിലെ എല്ലാ മുഖ്യന്മാരുടെയും അവിടത്തെ സാന്നിധ്യം ഉറപ്പാകുന്നു. ‘ശരജാലംകൊണ്ടു മൂടപ്പെട്ട്, നിശ്ചലരായി’ എന്ന വർണന കാണുമ്പോൾ വായനക്കാരനും വ്യഥപ്പെടുന്നു, കാരണം ലോകത്തെ മുഴുവൻ രക്ഷിക്കുന്ന ആ സഹോദരന്മാർ ഇന്ന് സ്വയം നിസ്സഹായരാണ്. എങ്കിലും കവി ‘മന്ദവിക്രമന്മാർ’ എന്നാണു പറയുന്നത്, ‘നഷ്ടവിക്രമന്മാർ’ എന്നല്ല; പരാക്രമം മന്ദമായി, നശിച്ചിട്ടില്ല.
തന്റെ കർമം കണ്ട്, കിടക്കുന്ന ആ രണ്ടുപേരെയും നോക്കി അത്യന്തം പ്രീതനായ ഇന്ദ്രജിത്ത് എല്ലാ രാക്ഷസന്മാരെയും ഹർഷിപ്പിച്ചുകൊണ്ടു പറഞ്ഞു — ‘നോക്കുവിൻ, ഖരദൂഷണന്മാരെ കൊന്ന മഹാബലരായ സഹോദരന്മാർ രാമലക്ഷ്മണന്മാർ എന്റെ ബാണങ്ങളാൽ വീഴ്ത്തപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു. ഋഷിസംഘങ്ങളോടൊപ്പം എല്ലാ ദേവാസുരന്മാരും ഒത്തുചേർന്നാലും ഈ ശരബന്ധനത്തിൽനിന്ന് ഇവരെ മോചിപ്പിക്കാൻ കഴിയില്ല. ആരെക്കുറിച്ചു ചിന്തിച്ച് ശോകാർത്തനായ എന്റെ പിതാവിന് ശയ്യ തൊടാതെതന്നെ മൂന്നു യാമങ്ങളുള്ള രാത്രി കടന്നുപോയിരുന്നുവോ, ആരുനിമിത്തം ഈ ലങ്ക മുഴുവൻ വർഷകാലത്തെ നദിപോലെ കലങ്ങിമറിഞ്ഞിരുന്നുവോ, നമ്മുടെയെല്ലാം വേരറുക്കുന്ന ആ അനർഥത്തെ ഞാൻ ശമിപ്പിച്ചിരിക്കുന്നു. രാമന്റെയും ലക്ഷ്മണന്റെയും എല്ലാ വനവാസികളുടെയും വിക്രമങ്ങൾ ശരത്കാലത്തെ മേഘങ്ങൾപോലെ നിഷ്ഫലമായിത്തീർന്നു.’ ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞ് എല്ലാ രാക്ഷസന്മാരും നോക്കിനിൽക്കെ ആ രാവണി യൂഥപന്മാരെയും പ്രഹരിച്ചു. ശത്രുഘാതകനായ അവൻ നീലനെ ഒൻപതു ശരങ്ങൾകൊണ്ടു പ്രഹരിച്ച്, മൈന്ദനെയും ദ്വിവിദനെയും മൂന്നു മൂന്ന് ഉത്തമശരങ്ങളാൽ പീഡിപ്പിച്ചു. ജാംബവാനെ മാറിടത്തിൽ ഒരു ബാണംകൊണ്ടു തുളച്ച് ഹനുമാനു നേരേ പത്തു ശരങ്ങൾ എയ്തു. അമിതവിക്രമരായ ഗവാക്ഷനെയും ശരഭനെയും രണ്ടു രണ്ടു ശരങ്ങളാലും, ഗോലാംഗൂലന്മാരുടെ അധിപനെയും ബാലിപുത്രനായ അംഗദനെയും അനേകം ബാണങ്ങളാലും അവൻ തിടുക്കത്തിൽ തുളച്ചു. അഗ്നിജ്വാലപോലുള്ള ശരങ്ങളാൽ ആ വാനരശ്രേഷ്ഠന്മാരെ പിളർന്ന് മഹാബലനായ അവൻ ഗർജിച്ചു. ബാണക്കൂട്ടങ്ങളാൽ വാനരന്മാരെ പീഡിപ്പിച്ചും ഭയപ്പെടുത്തിയും അവൻ പൊട്ടിച്ചിരിച്ചു; ‘രാക്ഷസരേ, സൈന്യമുഖത്തിൽ ഘോരമായ ശരബന്ധനത്താൽ ഞാൻ ബന്ധിച്ച ഈ സഹോദരന്മാരെ നോക്കുവിൻ’ എന്നും പറഞ്ഞു. പതിനെട്ടു മുതൽ ഇരുപത്തിരണ്ടു വരെയുള്ള യൂഥപപ്രഹരത്തിന്റെ ശ്ലോകങ്ങൾ സമീക്ഷിതപതിപ്പിൽ കാണുന്നില്ല; ഇവ വൾഗേറ്റ് പാഠത്തിൽ മാത്രമുള്ളവയാണ്. ഇന്ദ്രജിത്തിന്റെ വാക്കിലെ ‘ശരത്കാലമേഘങ്ങൾ’ എന്ന ഉപമ പ്രത്യേകിച്ചും മൂർച്ചയുള്ളതാണ് — ഗർജിക്കും, പെയ്യില്ല എന്ന് ശത്രുക്കളെ പരിഹസിക്കുന്നു. ഇന്ദ്രജിത്തിന്റെ വാക്കിനെ മൂന്നായി തിരിക്കാം — ആദ്യം രാമലക്ഷ്മണന്മാരുടെ പരാക്രമത്തിന്റെ സ്മരണ, പിന്നെ സ്വന്തം വിജയത്തിന്റെ ഘോഷണം, ഒടുവിൽ ശത്രുക്കളുടെ വിക്രമത്തിന്റെ പരിഹാസം. ഖരദൂഷണവധം രാമന്റെ പ്രസിദ്ധമായ വിക്രമമായിരുന്നു; അവരെ കൊന്നവരെത്തന്നെ ഞാൻ വീഴ്ത്തി എന്നു പറയുന്നതിലൂടെ അവൻ തന്നെ അവരെക്കാൾ ശ്രേഷ്ഠനായി കരുതുന്നു. പിതാവിന്റെ ഉറക്കമില്ലായ്മയുടെ വർണന പ്രത്യേകിച്ചും ഹൃദയസ്പർശിയാണ് — രാമനെക്കുറിച്ചുള്ള ചിന്തയാൽ രാവണൻ രാത്രികളിൽപോലും ഉറങ്ങിയിരുന്നില്ല. ‘ലങ്ക വർഷകാലത്തെ നദിപോലെ കലങ്ങി’ എന്ന ഉപമ നഗരത്തിന്റെ ഭയം സൂചിപ്പിക്കുന്നു. ‘വേരറുക്കുന്ന അനർഥം’ എന്നാണ് അവൻ രാമനെ വിശേഷിപ്പിക്കുന്നത് — എല്ലാ രാക്ഷസന്മാരുടെയും വേരുതന്നെ അറുക്കുന്നവൻ. ഇങ്ങനെ പറയുമ്പോൾ ഇന്ദ്രജിത്ത് അറിയാതെ സത്യം പറയുന്നു, കാരണം രാമൻതന്നെയാണ് രാക്ഷസകുലത്തിന്റെ നാശകനാകാൻ പോകുന്നത്. തുടർന്ന് വാക്കുകൊണ്ടു മാത്രം തൃപ്തനാകാതെ അവൻ യൂഥപന്മാരെയും പ്രഹരിക്കുന്നു — നീലൻ, മൈന്ദൻ, ദ്വിവിദൻ, ജാംബവാൻ, ഹനുമാൻ, ഗവാക്ഷൻ, ശരഭൻ, അംഗദൻ എന്നിവർ ക്രമമായി തുളയ്ക്കപ്പെടുന്നു. ഈ ക്രമം സേനയിലെ എല്ലാ മുഖ്യന്മാരെയും സ്പർശിക്കുന്നു. ബാണങ്ങളുടെ എണ്ണവും കവി കണക്കാക്കിയിരിക്കുന്നു — ഒൻപത്, മൂന്ന്, ഒന്ന്, പത്ത്, രണ്ട് എന്നിങ്ങനെ; അതിലൂടെ യുദ്ധത്തിന്റെ സൂക്ഷ്മത പ്രകാശിക്കുന്നു. ഒടുവിൽ അവൻ പൊട്ടിച്ചിരിച്ചു — ഈ ചിരി അവന്റെ ഗർവത്തിന്റെ പരകോടിയാണ്. ‘നിശാമയത’ (നോക്കുവിൻ) എന്ന ആജ്ഞയാൽ അവൻ രാക്ഷസന്മാരെ സാക്ഷികളാക്കുന്നു. ഈ ഭാഗത്തിന്റെ നാടകീയതയും ശ്രദ്ധിക്കേണ്ടതാണ്. ഇന്ദ്രജിത്ത് അദൃശ്യനായിത്തന്നെ സംസാരിക്കുകയും പ്രഹരിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു; വാനരന്മാർ അവന്റെ സ്വരം കേൾക്കുന്നു, ബാണങ്ങൾ അനുഭവിക്കുന്നു, എന്നാൽ അവനെ കാണുന്നില്ല. ഇതാണ് ഭയത്തിന്റെ പരമകാരണം — കാണാത്ത ശത്രു കാണുന്നവനെക്കാൾ ഭയങ്കരനാണ്. ജാംബവാൻ വൃദ്ധൻ, ഹനുമാൻ വേഗവാൻ, അംഗദൻ യുവരാജാവ് — എല്ലാവരും ഒരുപോലെ പീഡിതരായി. എങ്കിലും ഏതെങ്കിലും യൂഥപൻ ഓടിപ്പോയി എന്നു കവി പറയുന്നില്ല; പീഡിതരായിട്ടും അവരെല്ലാം സ്വസ്ഥാനത്തു നിന്നു. ഇവിടെ കവി ഇന്ദ്രജിത്തിന് ‘മഹാസത്ത്വൻ’ എന്ന വിശേഷണം നൽകുന്നു — ശത്രുവിന്റെ ബലവും കുറച്ചു വർണിക്കുന്നില്ല; ഇതു വാല്മീകിയുടെ നിഷ്പക്ഷതയാണ്.
ഇങ്ങനെ പറയപ്പെട്ട കപടയോധികളായ ആ രാക്ഷസന്മാർ പരമമായ വിസ്മയത്തിലാണ്ടു; ആ കർമത്താൽ ഹർഷിതരുമായി. മേഘങ്ങളെപ്പോലുള്ള അവരെല്ലാം മഹാനാദം മുഴക്കി; ‘രാമൻ കൊല്ലപ്പെട്ടു’ എന്നു കരുതി രാവണിയെ ബഹുമാനിച്ചു. സഹോദരന്മാരായ രാമലക്ഷ്മണന്മാർ ഭൂമിയിൽ ചലനമറ്റും ശ്വാസമറ്റും കിടക്കുന്നതു കണ്ട് ഇന്ദ്രജിത്തും ‘അവർ കൊല്ലപ്പെട്ടു’ എന്നു കരുതി. തുടർന്ന് ഹർഷംപൂണ്ട യുദ്ധജേതാവായ അവൻ എല്ലാ നൈരൃതന്മാരെയും ഹർഷിപ്പിച്ചുകൊണ്ട് ലങ്കാപുരിയിൽ പ്രവേശിച്ചു. ഇവിടെ, രാമലക്ഷ്മണന്മാരുടെ ശരീരത്തിലെ എല്ലാ അവയവങ്ങളും ഉപാവയവങ്ങളും സായകങ്ങളാൽ നിറഞ്ഞിരിക്കുന്നതു കണ്ട് സുഗ്രീവനെ വലിയ ഭയം ബാധിച്ചു. ‘കൂടയോധികൾ’ എന്ന വിശേഷണത്താൽ കവി രാക്ഷസന്മാരുടെ യുദ്ധനീതിയെ നിന്ദിക്കുന്നു — മായയാൽ അദൃശ്യരായി പ്രഹരിക്കുന്നതു ശൗര്യമല്ല. സുഗ്രീവന്റെ ഭയം സ്വാഭാവികമാണ്, കാരണം അവന്റെ ആശ്രയമെല്ലാം രാമൻതന്നെയാണ്. ‘ആ കർമത്താൽ ഹർഷിതർ’ എന്ന പദത്താൽ രാക്ഷസന്മാരുടെ കൂട്ടായ ഉത്സവം സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു. അവരുടെ നാദം മേഘഗർജനംപോലെയായിരുന്നു. ഇന്ദ്രജിത്തിന്റെ നിശ്ചയവും ഇവിടെ പ്രത്യേകം പരാമർശിക്കേണ്ടതാണ് — അവർ കൊല്ലപ്പെട്ടു എന്ന് അവൻ ‘കരുതി’, നിശ്ചയമായി അറിഞ്ഞില്ല; ഈ ഭ്രമംതന്നെ മുന്നോട്ട് അവന്റെ പരാജയത്തിനു കാരണമാകും. സുഗ്രീവന്റെ ഭയം സ്വാർഥമൂലകം മാത്രമല്ല; അവൻ രാമന്റെ സുഹൃത്താണ്, പ്രതിജ്ഞയാൽ ബന്ധിതനുമാണ്; അതിനാൽ രാമന്റെ പതനം അവന്റെ മിത്രധർമത്തിനും സങ്കടമാണ്.
അത്യന്തം ഭയന്ന്, കണ്ണീരണിഞ്ഞ മുഖത്തോടെ, ദീനനായി, ശോകംകൊണ്ടു കലങ്ങിയ കണ്ണുകളോടെ നിൽക്കുന്ന വാനരേന്ദ്രനോടു വിഭീഷണൻ പറഞ്ഞു — ‘സുഗ്രീവാ, ഭയം മതി; കണ്ണീരിന്റെ കുത്തൊഴുക്ക് അടക്കുക. യുദ്ധങ്ങൾ ഏറെയും ഇങ്ങനെയൊക്കെത്തന്നെയാണ്; വിജയം സ്ഥിരമായ ഒന്നല്ല. നമുക്ക് ഭാഗ്യശേഷമുണ്ടെങ്കിൽ മഹാത്മാക്കളും മഹാബലരുമായ ഇവർ മോഹാലസ്യം വിട്ടുണരും. വാനരാ, നിന്നെത്തന്നെയും അനാഥനായ എന്നെയും നിലയുറപ്പിക്കുക; സത്യത്തിലും ധർമത്തിലും അനുരക്തരായവർക്ക് മരണംമൂലമുള്ള ഭയമില്ല.’ ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞ് വിഭീഷണൻ വെള്ളം നനഞ്ഞ കൈകൊണ്ട് സുഗ്രീവന്റെ ശുഭമായ കണ്ണുകൾ തുടച്ചു. വീണ്ടും ജലമെടുത്ത് വിദ്യകൊണ്ടു മന്ത്രം ജപിച്ച് ധർമാത്മാവായ അവൻ സുഗ്രീവന്റെ കണ്ണുകൾ തുടച്ചു — ഈ മുപ്പത്തിയഞ്ചാം ശ്ലോകം വൾഗേറ്റ് പാഠത്തിൽ മാത്രമുള്ളതാണ്. കപിരാജന്റെ മുഖം തുടച്ച് അവൻ പരിഭ്രമമില്ലാതെ സന്ദർഭോചിതമായ വാക്കു പറഞ്ഞു — ‘കപിരാജേന്ദ്രാ, തളർച്ചയിൽ മുഴുകാനുള്ള സമയമല്ലിത്; ഈ സമയത്ത് അതിസ്നേഹവും മരണത്തിനു കാരണമായിത്തീരും. അതുകൊണ്ട് എല്ലാ കാര്യങ്ങളെയും നശിപ്പിക്കുന്ന ഈ തളർച്ച ഉപേക്ഷിച്ച് രാമൻ മുന്നിൽ നിൽക്കുന്ന സൈന്യങ്ങളുടെ ഹിതത്തെക്കുറിച്ചു ചിന്തിക്കുക. ബോധം തെളിയുന്നതുവരെ രാമനെ കാത്തുരക്ഷിക്കണം; ബോധം വീണ്ടെടുത്ത കാകുത്സ്ഥന്മാർ നമ്മുടെ ഭയം അകറ്റും. രാമന് ഇതൊന്നുമല്ല, അവൻ മരിക്കാൻ പോകുന്നില്ല; ആയുസ്സൊടുങ്ങിയവർക്കു ദുർലഭമായ ആ ശ്രീ അവനെ വിട്ടുപോകുന്നില്ല. അതുകൊണ്ട് നിന്നെയും നിന്റെ സൈന്യത്തെയും ആശ്വസിപ്പിക്കുക; അതിനിടയിൽ ഞാൻ എല്ലാ സൈന്യങ്ങളെയും വീണ്ടും നിലയുറപ്പിക്കാം. ഭയത്താൽ കണ്ണുകൾ മിഴിച്ച ഈ വാനരന്മാർ കാതോടുകാതു മന്ത്രിക്കുന്നു. ഞാൻ ഓടിനടക്കുന്നതു കണ്ട് അവർ, മുൻപ് അണിഞ്ഞുപേക്ഷിച്ച മാലയെന്നപോലെ, ഭയം ഉപേക്ഷിക്കട്ടെ.’ ഇങ്ങനെ സുഗ്രീവനെ സമാശ്വസിപ്പിച്ച് രാക്ഷസേന്ദ്രനായ വിഭീഷണൻ ചിതറിയോടിയ വാനരസൈന്യത്തെ വീണ്ടും സമാശ്വസിപ്പിച്ചു. ശത്രുപക്ഷത്തുനിന്നു വന്നവനായിട്ടും വിഭീഷണൻ ഈ സങ്കടത്തിൽ സേനയുടെ ധൈര്യത്തിന്റെ തൂണായിത്തീർന്നു — ഇത് അവന്റെ നിഷ്ഠയ്ക്കു തെളിവാണ്. വിഭീഷണന്റെ ഉപദേശത്തിനു മൂന്നു ഭാഗങ്ങളുണ്ട് — ആദ്യം പൊതുസത്യം: യുദ്ധത്തിൽ ജയവും പരാജയവും രണ്ടും സംഭവിക്കാം; രണ്ടാമത് പ്രത്യേക ആശ്വാസം: രാമൻ മരിക്കുന്നില്ല; മൂന്നാമത് കർത്തവ്യം: സേനയെ വീണ്ടും നിലയുറപ്പിക്കണം. ‘വിജയം സ്ഥിരമായ ഒന്നല്ല’ എന്ന വാക്യം യുദ്ധനീതിയുടെ സാരമാണ് — ഇന്നു തോറ്റവൻ നാളെ ജയിക്കുന്നു. ‘ഈ സമയത്ത് അതിസ്നേഹവും മരണത്തിനു കാരണമാകും’ എന്ന വാക്യം ഗഹനമാണ് — സ്നേഹത്തിൽനിന്നുണ്ടാകുന്ന ശോകം കർത്തവ്യത്തെ തടഞ്ഞാൽ അതും വിനാശത്തിനു കാരണമാകുന്നു. ‘ആയുസ്സൊടുങ്ങിയവർക്കു ശ്രീ ദുർലഭം’ എന്ന യുക്തി — രാമന്റെ മുഖത്ത് ഇപ്പോഴും കാന്തി കാണുന്നു; അതിനാൽ അവൻ ജീവിച്ചിരിക്കുന്നു എന്ന അനുമാനം. ഇതേ യുക്തി മുന്നോട്ട് ത്രിജടയും സീതയോടു പ്രയോഗിക്കും. മന്ത്രപൂതമായ ജലംകൊണ്ടുള്ള കണ്ണുതുടയ്ക്കൽ വിഭീഷണന്റെ വിദ്യയുടെ സൂചനയാണ്; അവൻ മന്ത്രി മാത്രമല്ല, മായാവിദ്യയുടെ ജ്ഞാതാവുംകൂടിയാണ്. ‘മുൻപ് അണിഞ്ഞുപേക്ഷിച്ച മാലയെന്നപോലെ’ എന്ന ഉപമ സുന്ദരമാണ് — ഉപയോഗിച്ച മാല നിസ്സാരമെന്നു കരുതി ഉപേക്ഷിക്കുന്നതുപോലെ വാനരന്മാരും ഭയം ഉപേക്ഷിക്കട്ടെ. ഇവിടെ ഈ വാക്കു ‘സംഭ്രാന്തം’ (പരിഭ്രമത്തോടെയുള്ളത്) അല്ല, ‘അസംഭ്രാന്തം’ (പരിഭ്രമമില്ലാത്തത്) ആണെന്നു കവി ആവർത്തിക്കുന്നു — സങ്കടത്തിലും വിഭീഷണന്റെ ധൈര്യം ഇളകുന്നില്ല. ഈ ഉപദേശത്തിന്റെ പ്രായോഗികവശവും ശ്രദ്ധിക്കേണ്ടതാണ് — സേനാപതി കരഞ്ഞാൽ സൈനികർ ഓടിപ്പോകും; അതിനാൽ ആദ്യം സുഗ്രീവന്റെ കണ്ണീർ തുടച്ചു, പിന്നെ സേനയെ നിലയുറപ്പിച്ചു. വാനരന്മാർ ‘കാതോടുകാതു’ മന്ത്രിക്കുന്നു എന്ന വർണന ഭയത്തിന്റെ വ്യാപനം കാണിക്കുന്നു — കിംവദന്തിതന്നെ സേനയെ നശിപ്പിക്കുന്നു. വിഭീഷണൻ സ്വയം ഓടി സേനയുടെ മുന്നിലേക്കു ചെല്ലുന്നു; അതിലൂടെ നായകന്മാർ ഇപ്പോഴും യുദ്ധഭൂമിയിലുണ്ടെന്നു വാനരന്മാർ അറിയുന്നു. ‘അനാഥനായ എന്നെയും’ എന്ന വിഭീഷണന്റെ വാക്കു കരുണമാണ് — ജ്യേഷ്ഠനാൽ പുറത്താക്കപ്പെട്ട അവൻ രാമനെത്തന്നെ ശരണം പ്രാപിച്ചു; രാമൻ വീണാൽ അവനും അനാഥനാണ്. എങ്കിലും അവൻ സ്വന്തം ദുഃഖം പ്രകടിപ്പിക്കുന്നില്ല, മറ്റുള്ളവരെ ആശ്വസിപ്പിക്കുക മാത്രം ചെയ്യുന്നു. ‘രാമൻ മുന്നിൽ നിൽക്കുന്ന സൈന്യങ്ങളുടെ ഹിതം’ എന്നു പറയുന്നതിലൂടെ അവൻ സുഗ്രീവനെ രാജധർമം ഓർമിപ്പിക്കുന്നു — രാജാവ് തന്റെ പ്രജകളുടെ ഹിതത്തെക്കുറിച്ചുതന്നെ ചിന്തിക്കണം. ‘നൗ’ (നമ്മുടെ — നമ്മൾ രണ്ടുപേരുടെ) എന്ന ദ്വിവചനത്താൽ അവൻ സുഗ്രീവനെ തന്നോടു ചേർക്കുന്നു — ഇരുവർക്കും ഒരേ ഭാഗധേയമാണെന്ന്.
മഹാമായാവിയായ ഇന്ദ്രജിത്ത് എല്ലാ സൈന്യങ്ങളാലും ചുറ്റപ്പെട്ട് ലങ്കാനഗരിയിൽ പ്രവേശിച്ച് പിതാവിന്റെ അടുത്തെത്തി. അവിടെ ഇരിക്കുന്ന രാവണനെ സമീപിച്ച് കൈകൂപ്പി വന്ദിച്ച്, ‘രാമലക്ഷ്മണന്മാർ കൊല്ലപ്പെട്ടു’ എന്ന പ്രിയവാർത്ത പിതാവിനെ അറിയിച്ചു. ശത്രുക്കൾ വീഴ്ത്തപ്പെട്ടു എന്നു കേട്ട് രാവണൻ രാക്ഷസന്മാരുടെ നടുവിൽ ഹർഷത്തോടെ ചാടിയെഴുന്നേറ്റു, പുത്രനെ ആലിംഗനം ചെയ്തു. അവന്റെ നിറുകയിൽ മുകർന്ന് പ്രീതമനസ്സോടെ അവൻ വൃത്താന്തം ചോദിച്ചു; ചോദിക്കുന്ന പിതാവിനോട് ഇന്ദ്രജിത്ത് നടന്നതുപോലെ അറിയിച്ചു — ശരബന്ധനത്താൽ അവരെ എങ്ങനെ ചലനമറ്റവരും പ്രഭയറ്റവരുമാക്കി എന്ന്. ഇവിടെ നാൽപത്തൊൻപതാം ശ്ലോകം ഒരു അർധം മാത്രമുള്ളതാണ്; അതു വൾഗേറ്റ് പാഠത്തിൽ മാത്രമുള്ളതുമാണ്. മഹാരഥനായ അവന്റെ വാക്കു കേട്ട് ഹർഷവേഗംകൊണ്ട് ഉള്ളം നിറഞ്ഞ രാവണൻ ദാശരഥിയെച്ചൊല്ലി ഉണ്ടായ ജ്വരം ഉപേക്ഷിച്ചു; ഹർഷം നിറഞ്ഞ വാക്കുകളാൽ പുത്രനെ അഭിനന്ദിച്ചു. അവസാനശ്ലോകം ഉപജാതിവൃത്തത്തിലാണ്. കവി ഇവിടെ രാവണന്റെ ഹർഷം വിസ്തരിച്ചു വർണിക്കുന്നു, കാരണം തുടർന്നുള്ള സർഗങ്ങളിൽ ഈ ഹർഷം തലകീഴായ്മറിയും — ഗരുഡന്റെ ആഗമനത്താൽ രാമലക്ഷ്മണന്മാർ മോചിതരാകും. ‘നിറുകയിൽ മുകരൽ’ പുത്രവാത്സല്യത്തിന്റെ പ്രാചീനചിഹ്നമാണ്. ‘രാവണന്റെ ജ്വരം’ എന്ന പദം പ്രത്യേകം അർഥവത്താണ് — രാമൻ അവന്റെ ഹൃദയത്തിൽ ജ്വരംപോലെ സന്താപം ജനിപ്പിച്ചിരുന്നു; അത് ഇന്നു ശമിച്ചു. എന്നാൽ ഈ ശമനം ക്ഷണികം മാത്രമാണ്, കാരണം അടുത്ത സർഗത്തിൽ സീതയെ പുഷ്പകത്തിൽ യുദ്ധഭൂമിയിലേക്കു കൊണ്ടുപോകുന്നു; പിന്നീട് ഗരുഡൻ വരുന്നു. ‘പിതാവിനെ പ്രിയം അറിയിച്ചു’ എന്ന പദങ്ങളിൽ വിരോധാഭാസമുണ്ട് — പിതാവിനു പ്രിയമായത് സത്യമല്ല. ഇന്ദ്രജിത്തുതന്നെ ഭ്രമത്തിലായിരുന്നു; അതിനാൽ അവൻ അസത്യം പറയുകയല്ല, തന്റെ ഭ്രമം പറയുകയാണ്. രാക്ഷസന്മാരുടെ നടുവിൽ രാവണൻ ചാടിയെഴുന്നേറ്റു എന്ന ചിത്രം രാജാവിന്റെ ഗാംഭീര്യം ഉപേക്ഷിക്കുന്നതിനെ കാണിക്കുന്നു — അത്രയ്ക്കായിരുന്നു അവന്റെ ഹർഷം. പുത്രന്റെ അഭിനന്ദനം ഹർഷം നിറഞ്ഞ വാക്കുകളാൽ നടത്തി; അതോടെ സർഗം ഉത്സവത്തോടെ അവസാനിക്കുന്നു; എന്നാൽ ഈ ഉത്സവം അൽപായുസ്സാണെന്നു വായനക്കാരനറിയാം.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये युद्धकाण्डे षट्चत्वारिंशः सर्गः॥ ४६॥