സർഗ്ഗം
രാമലക്ഷ്മണന്മാരുടെ ശരബന്ധനവും പതനവും
ഇന്ദ്രജിത്തിനെ തിരയാൻ പത്തു വാനരയൂഥപന്മാരെ അയയ്ക്കൽ, ഇന്ദ്രജിത്ത് അസ്ത്രങ്ങൾകൊണ്ട് അവരെ തടയുന്നു, സർപ്പശരങ്ങളാൽ രാമലക്ഷ്മണന്മാരെ ഇടവിടാതെ തുളയ്ക്കൽ, ഇന്ദ്രജിത്തിന്റെ ഗർവോക്തി, വീരശയനത്തിലേക്കുള്ള പതനം, ലക്ഷ്മണന്റെയും വാനരന്മാരുടെയും ശോകം
മറഞ്ഞുനിൽക്കുന്ന ഇന്ദ്രജിത്തിന്റെ ഗതി തേടിക്കൊണ്ട് അതിബലനും പ്രതാപവാനുമായ രാജപുത്രൻ രാമൻ പത്തു വാനരയൂഥപന്മാരെ നിയോഗിച്ചു — സുഷേണന്റെ രണ്ടു പുത്രന്മാരെ, വാനരാധിപനായ നീലനെ, ബാലിപുത്രനായ അംഗദനെ, വേഗവാനായ ശരഭനെ, ദ്വിവിദനെ, ഹനുമാനെ, മഹാബലനായ സാനുപ്രസ്ഥനെ, ഋഷഭസ്കന്ധനായ ഋഷഭനെ — ശത്രുക്കളെ തപിപ്പിക്കുന്ന രാമൻ ഇവരെ ആജ്ഞാപിച്ചു. ഹർഷംപൂണ്ട ആ വാനരന്മാരെല്ലാം ഭയങ്കരമായ മരങ്ങൾ ഉയർത്തിപ്പിടിച്ച് പത്തു ദിക്കുകളിലും തിരഞ്ഞുകൊണ്ട് ആകാശത്തിലേക്കു കുതിച്ചു. കഴിഞ്ഞ സർഗത്തിൽ ഇന്ദ്രജിത്ത് മറഞ്ഞുനിന്ന് രാമലക്ഷ്മണന്മാരെ ബന്ധിച്ചു എന്നു ചുരുക്കി പറഞ്ഞു; ഈ സർഗം അതുതന്നെ വിസ്തരിച്ചു വർണിക്കുന്നു — ഇതു മഹാകാവ്യത്തിന്റെ ശൈലിയാണ്. അദൃശ്യനായ ശത്രുവിനെ തിരയാൻ രാമൻ വാനരന്മാരെ അയയ്ക്കുന്നു, കാരണം വാനരന്മാർ ആകാശഗാമികളാണ്; ആകാശത്തിലും തിരയാൻ അവർക്കു കഴിയും. പത്തു യൂഥപന്മാരും പ്രസിദ്ധവീരന്മാരാണ് — ഹനുമാൻ, അംഗദൻ, നീലൻ, ദ്വിവിദൻ തുടങ്ങിയവർ; ഇതിലൂടെ ശത്രുവിന്റെ പ്രാധാന്യം സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു, കാരണം അവനെ തിരയാൻ ശ്രേഷ്ഠരെത്തന്നെയാണ് അയച്ചത്. ‘ഋഷഭസ്കന്ധൻ’ എന്നത് ഋഷഭൻ എന്ന പേരുമായുള്ള ശ്ലേഷമാണ് — കാളയുടേതുപോലുള്ള ചുമലുകളുള്ളവൻ. വാനരന്മാർ ‘ഹർഷംപൂണ്ടവർ’ — രാമന്റെ ആജ്ഞ ലഭിച്ച് അവർ ഉത്സാഹഭരിതരായി; എന്നാൽ മുന്നോട്ട് അവരുടെ പ്രയത്നം വിഫലമാകും. ‘സാനുപ്രസ്ഥൻ’ എന്നതും ഒരു വാനരയൂഥപന്റെ പേരാണ്.
വേഗശാലികളായ ആ വാനരന്മാരുടെ വേഗത്തെ, പരമാസ്ത്രങ്ങളറിയുന്ന രാവണി അതിലും വേഗമേറിയ ബാണങ്ങളാലും പരമാസ്ത്രങ്ങളാലും തടഞ്ഞു. ഭീമവേഗരായ വാനരന്മാർ നാരാചങ്ങളാൽ മുറിവേറ്റു ചതഞ്ഞ്, മേഘങ്ങളാൽ മൂടപ്പെട്ട സൂര്യനെയെന്നപോലെ, ഇരുട്ടിൽ അവനെ കണ്ടില്ല. തുടർന്ന് യുദ്ധജേതാവായ രാവണി ശരീരമാകെ തുളയ്ക്കുന്ന ശരങ്ങൾ രാമലക്ഷ്മണന്മാരിൽത്തന്നെ കഠിനമായി തറപ്പിച്ചു. ക്രുദ്ധനായ ഇന്ദ്രജിത്തിന്റെ ശരങ്ങളായിത്തീർന്ന സർപ്പങ്ങളാൽ ആ വീരന്മാരായ രാമലക്ഷ്മണന്മാർ ശരീരത്തിൽ ഇടയില്ലാത്തവരായി — ശരീരത്തിൽ ഒരിടവും ബാക്കിയില്ലാതായി. അവരുടെ മുറിവുകളിലൂടെ ധാരാളം ചോര ഒഴുകി; ഇരുവരും പൂത്തുനിൽക്കുന്ന രണ്ടു പ്ലാശുമരങ്ങൾപോലെ ശോഭിച്ചു. തുടർന്ന് കൺകോണുകൾ ചുവന്ന, പൊടിച്ച അഞ്ജനക്കൂമ്പാരംപോലെ കറുത്ത രാവണി മറഞ്ഞുനിന്നുകൊണ്ട് സഹോദരന്മാരോട് ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞു. വാനരന്മാരുടെ വിഫലത — ബലവാന്മാരായിട്ടും അദൃശ്യനായ ശത്രുവിനെ അവർ കാണുന്നില്ല; ‘മേഘാവൃതനായ സൂര്യൻ’ എന്ന ഉപമ — സൂര്യനുണ്ട്, എന്നാൽ കാണുന്നില്ല. ‘സർപ്പങ്ങൾ ശരങ്ങളായിത്തീർന്നു’ — ശരങ്ങൾതന്നെ സർപ്പങ്ങൾ, സർപ്പങ്ങൾതന്നെ ശരങ്ങൾ; ഇതാണ് നാഗപാശത്തിന്റെ സ്വരൂപം. ‘പൂത്ത പ്ലാശുമരങ്ങൾ’ — പ്ലാശിന്റെ ചുവന്ന പൂക്കൾ ചോരയിൽ കുളിച്ച വീരന്മാർക്ക് ഉപമ; സൗന്ദര്യവും കരുണയും ഒന്നിച്ച്. ‘പര്യന്തരക്താക്ഷൻ’ — ക്രോധത്താൽ കൺകോണുകൾ ചുവന്നവൻ. ‘ഭിന്നാഞ്ജനചയോപമൻ’ എന്നത് ഇന്ദ്രജിത്തിന്റെ വർണനയാണ് — കറുത്ത നിറമുള്ളവൻ, കൺമഷിക്കൂമ്പാരംപോലെ. അവന്റെ ശരങ്ങൾക്ക് ‘സർവദേഹഭിദഃ’ എന്ന വിശേഷണം — എല്ലാ അവയവങ്ങളിലും തുളച്ചുകയറുന്നവ. ‘സമിതിഞ്ജയൻ’ — യുദ്ധവിജയി എന്നത് അവന്റെ പ്രസിദ്ധിയാണ്. ഇന്ദ്രജിത്തിന്റേത് ഇരട്ടക്കർമമാണ് — ആദ്യം തിരയുന്ന വാനരന്മാരെ അകറ്റുന്നു, പിന്നെ മുഖ്യലക്ഷ്യമായ രാമലക്ഷ്മണന്മാരെ പ്രഹരിക്കുന്നു. ഇതാണ് അവന്റെ യുദ്ധതന്ത്രം — രക്ഷകരെ അകറ്റി നായകനെ പ്രഹരിക്കുക.
‘ലക്ഷ്യമാക്കാനാവാതെ യുദ്ധം ചെയ്യുന്ന എന്നെ ദേവേന്ദ്രനായ ശക്രനുപോലും കാണാനോ സമീപിക്കാനോ കഴിയില്ല; പിന്നെ നിങ്ങളുടെ കാര്യം പറയാനുണ്ടോ! രോഷംകൊണ്ടു നിറഞ്ഞ ഞാൻ ഇതാ കങ്കപ്പക്ഷിയുടെ തൂവലുള്ള ശരജാലത്താൽ പ്രഹരിക്കപ്പെട്ട നിങ്ങളെ, രാഘവന്മാരേ, യമലോകത്തിലേക്ക് എത്തിക്കുന്നു.’ ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞ് അവൻ ധർമജ്ഞരായ സഹോദരന്മാർ രാമലക്ഷ്മണന്മാരെ മൂർച്ചയേറിയ ബാണങ്ങളാൽ തുളച്ചു; ഹർഷിക്കുകയും ഗർജിക്കുകയും ചെയ്തു. പൊടിച്ച അഞ്ജനക്കൂമ്പാരംപോലെ കറുത്ത അവൻ തന്റെ വലിയ വില്ലു വലിച്ചുനിവർത്തി ആ മഹായുദ്ധത്തിൽ വീണ്ടും ഘോരശരങ്ങൾ വർഷിച്ചു. തുടർന്ന് മർമമറിയുന്ന ആ വീരൻ രാമലക്ഷ്മണന്മാരുടെ മർമങ്ങളിൽ മൂർച്ചയേറിയ ശരങ്ങൾ ആഴ്ത്തിക്കൊണ്ട് വീണ്ടും വീണ്ടും ഗർജിച്ചു. യുദ്ധമുന്നണിയിൽ ശരബന്ധനത്താൽ ബന്ധിക്കപ്പെട്ട അവർ ഇരുവർക്കും ഒരു നിമിഷനേരത്തേക്കുപോലും കണ്ണുയർത്തി നോക്കാൻ കഴിഞ്ഞില്ല. ഇന്ദ്രജിത്തിന്റെ ഗർവോക്തിയിൽ ഇന്ദ്രന്റെ പരാമർശം — അവൻ ഇന്ദ്രനെ ജയിച്ചവനാണ്; അതിനാൽ ‘ശക്രനുപോലും എന്നെ കാണാനാവില്ല’ എന്നത് അവന്റെ അഹങ്കാരം. ‘പിന്നെ നിങ്ങളുടെ കാര്യമെന്ത്’ — മനുഷ്യരായ നിങ്ങൾ എന്തു കണക്കിൽ എന്ന അവജ്ഞ. ‘കങ്കപത്രി’ — കങ്കപ്പക്ഷിയുടെ തൂവലുകൾ ഘടിപ്പിച്ച ശരം. ‘ധർമജ്ഞരായ’ എന്ന വിശേഷണം കവി ഇവിടെ പ്രയോഗിക്കുന്നു — ധർമജ്ഞരായിട്ടും അധർമത്താൽ ബന്ധിക്കപ്പെട്ടു എന്ന കരുണ. ‘മർമജ്ഞൻ’ — ഇന്ദ്രജിത്തിന്റെ യുദ്ധകൗശലം; അവന് മർമസ്ഥാനങ്ങൾ അറിയാം, അവിടെത്തന്നെ പ്രഹരിക്കുന്നു. അവന്റെ ഹർഷവും ഗർജനവും രാമന്റെ കഷ്ടതയ്ക്കു നേർവിപരീതമാണ്. മൂലത്തിൽ ‘മർമജ്ഞോ മജ്ജയന്നിശിതാഞ്ഛരാൻ’ എന്നാണു പാഠം. ‘കണ്ണുയർത്തി നോക്കാൻപോലും കഴിഞ്ഞില്ല’ — കണ്ണു തുറക്കുന്നതുപോലും പ്രയാസമായി; ഹിന്ദിവ്യാഖ്യാനം പറയുന്നു — ഇതു രാമന്റെ മനുഷ്യലീല മാത്രമാണ്. രാവണി ഇവിടെ അദൃശ്യനായി സംസാരിക്കുന്നു — അവന്റെ സ്വരം കേൾക്കാം, എന്നാൽ അവനെ കാണാനാവില്ല; ഈ ഭയാനകദൃശ്യം വാനരന്മാരുടെ മനസ്സിൽ ഭയം ജനിപ്പിക്കുന്നു.
തുടർന്ന് ശരങ്ങളും ശല്യങ്ങളുംകൊണ്ടു നിറഞ്ഞ്, എല്ലാ അവയവങ്ങളും പിളർക്കപ്പെട്ട ആ രണ്ടുപേരും, കയറഴിച്ചുവിട്ട മഹേന്ദ്രന്റെ രണ്ടു ധ്വജങ്ങൾപോലെ, വിറച്ചു. മർമഭേദനംകൊണ്ടു തളർന്നു ചലിച്ച മഹാധനുർധരന്മാരും ഭൂപതികളുമായ ആ വീരന്മാർ ഭൂമിയിൽ വീണു. വീരശയനത്തിൽ കിടക്കുന്ന, ചോരയിൽ കുളിച്ച, ശരങ്ങളാൽ എല്ലാ അവയവങ്ങളും പൊതിയപ്പെട്ട ആ വീരന്മാർ ആർത്തരും അത്യന്തം പീഡിതരുമായിരുന്നു. അവരുടെ ശരീരത്തിൽ ഒരു വിരൽവീതിപോലും തുളയ്ക്കപ്പെടാതെ ബാക്കിയുണ്ടായിരുന്നില്ല; കൈവിരൽത്തുമ്പുവരെ നേരേ പായുന്ന ശരങ്ങളാൽ മുറിവേൽക്കാത്തതോ തകരാത്തതോ ആയ ഒരിടവുമുണ്ടായിരുന്നില്ല. ക്രൂരനും കാമരൂപിയുമായ രാക്ഷസനാൽ പ്രഹരിക്കപ്പെട്ട ആ രണ്ടുപേരും, നീരുറവകൾ ജലം ഒഴുക്കുന്നതുപോലെ, ശക്തമായി ചോര ഒഴുക്കി. പണ്ട് ഇന്ദ്രനെ ജയിച്ച ആ ഇന്ദ്രജിത്ത് ക്രോധത്തോടെ മർമങ്ങളിൽ എയ്ത ബാണങ്ങളേറ്റ് ആദ്യം രാമൻ വീണു. സ്വർണത്തൂവലുള്ളവ, തെളിഞ്ഞ മുനയുള്ളവ, പൊടിപോലെ പായുന്ന ആശുഗങ്ങൾ, നാരാചങ്ങൾ, അർധനാരാചങ്ങൾ, ഭല്ലങ്ങൾ, അഞ്ജലികങ്ങൾ, വത്സദന്തങ്ങൾ, സിംഹദംഷ്ട്രങ്ങൾ, ക്ഷുരങ്ങൾ — ഇവയെല്ലാംകൊണ്ട് അവൻ അവനെ തുളച്ചു. ‘കയറഴിച്ചുവിട്ട മഹേന്ദ്രധ്വജങ്ങൾ’ എന്ന ഉപമ പ്രാചീനമായ ഇന്ദ്രധ്വജോത്സവത്തിന്റെ ഓർമയുണർത്തുന്നു — ഉത്സവാന്ത്യത്തിൽ കയറഴിച്ച് ധ്വജം വീഴ്ത്തുന്നു; അതുപോലെ ഈ വീരന്മാർ. ‘ജഗതീപതീ ജഗത്യാം’ എന്നതു ശബ്ദക്രീഡയാണ് — ഭൂമിയുടെ പതികൾ ഭൂമിയിൽ വീണു. ‘ഒരു വിരൽവീതിപോലും തുളയ്ക്കപ്പെടാതെ ഇല്ല’ എന്ന അതിശയോക്തിയാൽ ശരങ്ങൾ പൊതിഞ്ഞതിന്റെ സമ്പൂർണത കാണിക്കുന്നു. ശരങ്ങളുടെ പേരുകൾ — നാരാചം, അർധനാരാചം, ഭല്ലം, അഞ്ജലികം, വത്സദന്തം, സിംഹദംഷ്ട്രം, ക്ഷുരം — അവയുടെ ലക്ഷണങ്ങൾ മുദ്രിതപതിപ്പിന്റെ അടിക്കുറിപ്പിൽ വിവരിച്ചിരിക്കുന്നു; ഉദാഹരണത്തിന് നാരാചം നേരേയുള്ള ഉരുണ്ട മുനയുള്ളത്, ക്ഷുരം ക്ഷൗരക്കത്തിയുടെ വായ്ത്തലപോലുള്ള മുനയുള്ളത്. രാമൻ ആദ്യം വീഴുന്നു — പ്രധാനവീരനെയാണ് ആദ്യം ലക്ഷ്യമാക്കിയത്. മുദ്രിതപാഠത്തിൽ 23-ാം ശ്ലോകം ആറു പാദങ്ങളുള്ളതാണ്; അതിന്റെ ആദ്യപകുതി (‘രുക്മപുംഖൈഃ…’) സമീക്ഷിതപാഠത്തിലില്ല. രാമലക്ഷ്മണന്മാരുടെ ചോരയൊഴുക്ക് നീരുറവകളിലെ ജലംപോലെ — പർവതസമാനരായ വീരന്മാർ, അവരുടെ ചോര ജലപ്രവാഹംപോലെ; ഈ ഉപമ അവരുടെ മഹത്ത്വവും ദുഃഖവും ഒരേസമയം കാണിക്കുന്നു. ‘പണ്ട് ശക്രനെ ജയിച്ചവൻ’ എന്ന് ഇന്ദ്രജിത്തിന്റെ പൂർവകീർത്തി ഓർമിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു; അതിലൂടെ രാമന്റെ പതനത്തിന്റെ കാരണം വ്യക്തമാകുന്നു.
ആ രാമൻ, മുഷ്ടിപ്പിടി അയഞ്ഞതും മൂന്നിടത്തു വളഞ്ഞതും സ്വർണാലങ്കൃതവുമായ വില്ല് — ഞാണറ്റുപോയത് — ഉപേക്ഷിച്ച് വീരശയനത്തിൽ കിടന്നു. ഒരു ബാണം പായുന്ന ദൂരത്ത് വീണുകിടക്കുന്ന പുരുഷശ്രേഷ്ഠനായ രാമനെ കണ്ട് ലക്ഷ്മണൻ അവിടെ ജീവിതത്തിൽ നിരാശനായി. താമരയിതൾപോലുള്ള കണ്ണുകളുള്ളവനും ശരണം നൽകുന്നവനും യുദ്ധത്തിൽ സന്തോഷിക്കുന്നവനുമായ ജ്യേഷ്ഠൻ രാമൻ നിലത്തു വീണുകിടക്കുന്നതു കണ്ട് അവൻ ശോകിച്ചു. വാനരന്മാരും അവനെ കണ്ട് പരമമായ സന്താപത്തിലാണ്ടു; ശോകാർത്തരായി കണ്ണീർ നിറഞ്ഞ കണ്ണുകളോടെ അവർ ഘോരമായി നിലവിളിച്ചു. വീരശയനത്തിൽ കിടക്കുന്ന, ബന്ധിക്കപ്പെട്ട ആ രണ്ടുപേരെയും ആ വാനരന്മാർ ചുറ്റിനിന്നു; വായുപുത്രൻ മുൻപിലായി ഒത്തുകൂടിയ വാനരന്മാർ ആർത്തരായി പരമമായ വിഷാദത്തിലാണ്ടു. ഇവിടെ കരുണരസം അതിന്റെ പരകോടിയിലെത്തുന്നു. രാമന്റെ വില്ല് മൂന്നിടത്തു വളഞ്ഞതാണ് — നടുവിലും രണ്ടറ്റങ്ങളിലും; അതിന്റെ ഞാണും അറ്റുപോയി — വില്ലാളിയുടെ പരാജയത്തിന്റെ ചിഹ്നം. ലക്ഷ്മണൻ സ്വയം ബന്ധിതനായിട്ടും തന്നെക്കുറിച്ചല്ല, ജ്യേഷ്ഠനെക്കുറിച്ചുതന്നെയാണു ചിന്തിക്കുന്നത് — ‘ജീവിതത്തിൽ നിരാശൻ’; രാമനില്ലാതെ അവന്റെ ജീവിതത്തിന് അർഥമില്ല. ‘ശരണ്യൻ’ എന്ന രാമന്റെ വിശേഷണം — എല്ലാവർക്കും ശരണമായവൻ ഇപ്പോൾ നിസ്സഹായൻ; ‘രണതോഷി’ — യുദ്ധത്തിൽ പ്രസാദിക്കുന്നവൻ യുദ്ധത്തിൽ വീണിരിക്കുന്നു. വാനരന്മാരുടെ നിലവിളി രാമനിലുള്ള അവരുടെ പ്രേമത്തിനു തെളിവാണ്. ‘വായുപുത്രൻ മുൻപിലായി’ — ഹനുമാനാണു പ്രമുഖൻ; മുന്നോട്ട് അവൻ ഔഷധി കൊണ്ടുവരുമെന്ന് വായനക്കാരനറിയാം. സർഗാന്ത്യത്തിൽ ഉപജാതിവൃത്തത്താൽ വിഷാദത്തിന്റെ ആഴം പ്രകടമാക്കപ്പെടുന്നു.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये युद्धकाण्डे पञ्चचत्वारिंशः सर्गः॥ ४५॥