സർഗ്ഗം
ദ്വന്ദ്വയുദ്ധങ്ങൾ
രാക്ഷസസൈന്യത്തിന്റെ പുറപ്പാട്, വാനര-രാക്ഷസവീരന്മാരുടെ ദ്വന്ദ്വയുദ്ധങ്ങൾ — അംഗദനും ഇന്ദ്രജിത്തും, സമ്പാതിയും പ്രജംഘനും, ഹനുമാനും ജംബുമാലിയും, നളനും പ്രതപനനും, സുഗ്രീവനും പ്രഘസനും, ലക്ഷ്മണനും വിരൂപാക്ഷനും, നാലുപേരെ വധിക്കുന്ന രാമൻ, നീലനും നികുംഭനും, ദ്വിവിദനും അശനിപ്രഭനും, സുഷേണനും വിദ്യുന്മാലിയും; ഘോരമായ യുദ്ധഭൂമി
പൊരുതുന്ന മഹാത്മാക്കളായ വാനരന്മാരെ കണ്ടപ്പോൾ രാക്ഷസന്മാർക്ക് അതിദാരുണമായ ബലരോഷം — സൈന്യത്തിന്റെ ക്രോധം — ഉണ്ടായി. സ്വർണശിരോഭൂഷണങ്ങളണിഞ്ഞ കുതിരകളോടും അഗ്നിജ്വാലപോലുള്ള ആനകളോടും സൂര്യനെപ്പോലെ ശോഭിക്കുന്ന രഥങ്ങളോടും മനോഹരമായ കവചങ്ങളോടുംകൂടി ആ രാക്ഷസന്മാർ പത്തു ദിക്കുകളെയും മുഴക്കിക്കൊണ്ടു പുറപ്പെട്ടു. ഭയങ്കരകർമങ്ങൾ ചെയ്യുന്ന ആ വീരന്മാർ രാവണന്റെ വിജയം ആഗ്രഹിച്ചിരുന്നു. വിജയം കൊതിക്കുന്ന വാനരന്മാരുടെ വലിയ സൈന്യവും ഘോരകർമികളായ രാക്ഷസന്മാരുടെ ആ സേനയ്ക്കുനേരേ പാഞ്ഞടുത്തു. ഇതിനിടയിൽ പരസ്പരം പാഞ്ഞടുക്കുന്ന രാക്ഷസന്മാരും വാനരന്മാരും തമ്മിൽ ദ്വന്ദ്വയുദ്ധം ആരംഭിച്ചു. ഇവിടെ കവി യുദ്ധത്തിന്റെ പൊതുവർണനയിൽനിന്ന് വിശേഷവർണനയിലേക്കു നീങ്ങുന്നു — രണ്ടു സൈന്യങ്ങളുടെ കൂട്ടിമുട്ടലിൽനിന്ന് വീരന്മാർ തമ്മിലുള്ള ദ്വന്ദ്വങ്ങളിലേക്ക്. രാക്ഷസന്മാരുടെ സൈന്യം ചതുരംഗിണിയാണ് — കുതിരകൾ, ആനകൾ, രഥങ്ങൾ, കാലാൾ; വാനരന്മാരോ കാലാൾ മാത്രം, മരങ്ങളും പാറകളുംകൊണ്ടു പൊരുതുന്നവർ. എങ്കിലും ‘ബൃഹതീ’ (വലിയ) എന്ന പദം വാനരസൈന്യത്തിന്റെ വിശാലതയെ കാണിക്കുന്നു. ഇരുപക്ഷത്തും ‘ജയം ഇച്ഛിക്കുന്നവർ’ എന്ന ഒരേ ഭാവം — യുദ്ധത്തിന്റെ സന്തുലനം കവി സ്ഥാപിക്കുന്നു. രാക്ഷസന്മാരുടെ വർണനയിലെ സ്വർണത്തിന്റെയും അഗ്നിയുടെയും സൂര്യന്റെയും ഉപമകൾ അവരുടെ തേജസ്സും വൈഭവവും കാണിക്കുന്നു. ‘ബലരോഷം’ എന്നത് സൈന്യത്തിന്റെ കൂട്ടായ ക്രോധമാണ്, ഒരാളുടേതല്ല. ദ്വന്ദ്വയുദ്ധത്തിന്റെ ആരംഭം പ്രാചീനയുദ്ധരീതിയനുസരിച്ചാണ് — ഓരോ വീരനും തനിക്കു തുല്യനായ എതിരാളിയെ തേടുന്നു. രാവണന്റെ ആജ്ഞയനുസരിച്ചു പുറപ്പെട്ട ആ സൈന്യത്തെ കഴിഞ്ഞ സർഗത്തിൽ വർണിച്ചു; ഈ സർഗത്തിൽ അതിന്റെ സംഘർഷത്തിന്റെ വിസ്താരമാണ്.
മഹാതേജസ്വിയായ രാക്ഷസൻ ഇന്ദ്രജിത്ത് ബാലിപുത്രനായ അംഗദനോടു പൊരുതി — ത്ര്യംബകനായ ശിവനോട് അന്ധകാസുരൻ എന്നപോലെ. യുദ്ധത്തിൽ എന്നും ആർക്കും കീഴടക്കാനാവാത്ത സമ്പാതി പ്രജംഘനോടും, വാനരനായ ഹനുമാൻ ജംബുമാലിയോടും യുദ്ധം തുടങ്ങി. മഹാക്രോധനും രാവണാനുജനുമായ വിഭീഷണൻ തീക്ഷ്ണവേഗമുള്ള ശത്രുഘ്നൻ എന്ന രാക്ഷസനോടു യുദ്ധത്തിൽ ഏറ്റുമുട്ടി. മഹാബലനായ ഗജൻ തപനൻ എന്ന രാക്ഷസനോടും, മഹാതേജസ്വിയായ നീലൻ നികുംഭനോടും പൊരുതി. വാനരേന്ദ്രനായ സുഗ്രീവൻ പ്രഘസനോടും, ശ്രീമാനായ ലക്ഷ്മണൻ വിരൂപാക്ഷനോടും യുദ്ധത്തിൽ ഏറ്റുമുട്ടി. അതിദുർധർഷനായ അഗ്നികേതു, രാക്ഷസനായ രശ്മികേതു, സുപ്തഘ്നൻ, യജ്ഞകോപൻ എന്നിവർ രാമനോട് ഏറ്റുമുട്ടി. കപിമുഖ്യന്മാരായ മൈന്ദനും ദ്വിവിദനും അതിഘോരരായ രണ്ടു രാക്ഷസന്മാരോട് — വജ്രമുഷ്ടിയോടും അശനിപ്രഭനോടും — ഏറ്റുമുട്ടി. യുദ്ധത്തിൽ തടുക്കാനാവാത്ത വീരനും ഘോരനുമായ പ്രതപനൻ എന്ന രാക്ഷസൻ തീക്ഷ്ണവേഗമുള്ള നളനോടു പൊരുതി. ധർമദേവന്റെ ബലവാനായ പുത്രൻ, സുഷേണൻ എന്നു പ്രസിദ്ധനായ മഹാകപി, വിദ്യുന്മാലിയോടു യുദ്ധം ചെയ്തു. ഘോരരായ മറ്റു വാനരന്മാർ ആദ്യം അനേകരോടു പൊരുതിയശേഷം പെട്ടെന്ന് മറ്റു രാക്ഷസന്മാരുമായി ദ്വന്ദ്വയുദ്ധത്തിലേർപ്പെട്ടു. ഇവിടെ പത്തു ജോടികളെ പേരെടുത്തു പറയുന്നു; ഓരോന്നിന്റെയും ഫലം മുന്നോട്ടു വർണിക്കുന്നു. ‘ത്ര്യംബകനോട് അന്ധകൻ എന്നപോലെ’ എന്ന ഉപമ ഇന്ദ്രജിത്തിന്റെയും അംഗദന്റെയും യുദ്ധത്തെ ശിവ-അന്ധകയുദ്ധത്തോടു താരതമ്യം ചെയ്യുന്നു — അന്ധകൻ ശിവനാൽ വധിക്കപ്പെട്ടു; അതിനാൽ ഇന്ദ്രജിത്തിന്റെ പരാജയം സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു. വിഭീഷണന്റെ എതിരാളി ‘ശത്രുഘ്നൻ’ എന്നു പേരുള്ള രാക്ഷസനാണ് — ഭരതാനുജന്റെ അതേ പേരുള്ളവൻ, എന്നാൽ വേറൊരാൾ. രാമൻ ഒറ്റയ്ക്കു നാലു രാക്ഷസന്മാരോടു പൊരുതുന്നു — അവന്റെ അദ്വിതീയമായ സാമർഥ്യം. സുഷേണൻ ‘ധർമന്റെ പുത്രൻ’ ആണ് — വാനരന്മാർ ദേവന്മാരുടെ അംശത്തിൽനിന്നു ജനിച്ചവരാണെന്നു ബാലകാണ്ഡത്തിൽ പറഞ്ഞിട്ടുണ്ട്. കവി ഓരോ ജോടിയെയും ചുരുക്കി നിർദേശിക്കുന്നു; പിന്നീട് ഓരോന്നിന്റെയും പരിണാമം വിസ്തരിച്ചു വർണിക്കും. ഈ ശൈലി വായനക്കാരന്റെ മനസ്സിൽ എല്ലാ വീരന്മാരുടെയും സ്ഥാനം വ്യക്തമാക്കുന്നു. ജോടികളുടെ ഘടനയും അർഥപൂർണമാണ് — അംഗദൻ ഇന്ദ്രജിത്തിനോട്; ഇരുവരും രാജപുത്രന്മാരും യുവാക്കളുമാണ്. ഹനുമാൻ ജംബുമാലിയോട് — സുന്ദരകാണ്ഡത്തിൽ ഹനുമാൻ വധിച്ച പ്രഹസ്തപുത്രന്റെ പേരും ജംബുമാലി എന്നായിരുന്നു; ഇവൻ അതേ പേരുള്ള മറ്റൊരുവൻ. സുഗ്രീവൻ പ്രഘസനോട്; ലക്ഷ്മണൻ വിരൂപാക്ഷനോട്. ഇങ്ങനെ തുല്യബലരായ വീരന്മാർ തമ്മിലാണ് ഏറ്റുമുട്ടൽ. രാമന്റെ എതിരാളികൾ നാലുപേരാണ്, കാരണം അവൻ എല്ലാവരിലും ശ്രേഷ്ഠനാണ്. വിഭീഷണൻ സ്വന്തം ജാതിയിൽപ്പെട്ട രാക്ഷസനോടു പൊരുതുന്നു — അവൻ പൂർണമായും രാമപക്ഷം സ്വീകരിച്ചു എന്നതിനു തെളിവ്. ‘അനേകരോടു പൊരുതിയശേഷം’ എന്നതിനർഥം — മറ്റു വാനരന്മാർ ആദ്യം പലരോടും കൂട്ടമായി യുദ്ധം ചെയ്തശേഷം ഓരോരുത്തനുമായി ദ്വന്ദ്വത്തിലെത്തുന്നു എന്നാണ്. പ്രാചീനമഹാകാവ്യങ്ങളിൽ വീരത്വം പ്രദർശിപ്പിക്കാനുള്ള പ്രധാന ഉപാധിയാണ് ദ്വന്ദ്വയുദ്ധങ്ങൾ; അവിടെ ഓരോ വീരനും സ്വന്തം പേരിൽ പ്രസിദ്ധി നേടുന്നു.
അവിടെ വിജയം കൊതിക്കുന്ന വീരന്മാരായ രാക്ഷസന്മാരും വാനരന്മാരും തമ്മിൽ രോമാഞ്ചമുണ്ടാക്കുന്ന അതിമഹത്തായ തുമുലയുദ്ധം നടന്നു. വാനരരാക്ഷസന്മാരുടെ ദേഹങ്ങളിൽനിന്ന് ചോരപ്പുഴകൾ ഒഴുകി — തലമുടിയാണ് അവയിലെ പുൽപ്പരപ്പ്, ശരീരങ്ങളാണ് അവ ഒഴുക്കിക്കൊണ്ടുപോകുന്ന തടിക്കൂട്ടങ്ങൾ. വജ്രംകൊണ്ടു ശതക്രതു എന്നപോലെ ക്രുദ്ധനായ ഇന്ദ്രജിത്ത് ശത്രുസൈന്യത്തെ പിളർക്കുന്ന വീരനായ അംഗദനെ ഗദകൊണ്ടടിച്ചു. വേഗവാനും ശ്രീമാനുമായ കപി അംഗദൻ സ്വർണംകൊണ്ടു ചിത്രിതമായ അവന്റെ രഥത്തെ കുതിരകളോടും സാരഥിയോടുംകൂടി ഗദകൊണ്ടു തകർത്തു. പ്രജംഘന്റെ മൂന്നു ബാണങ്ങളേറ്റ സമ്പാതി യുദ്ധമുന്നണിയിൽ അശ്വകർണവൃക്ഷംകൊണ്ടു പ്രജംഘനെ വധിച്ചു. രഥത്തിലിരുന്ന മഹാബലനായ ജംബുമാലി ക്രുദ്ധനായി രഥശക്തികൊണ്ടു ഹനുമാന്റെ മാറിടം പിളർന്നു; മാരുതപുത്രനായ ഹനുമാൻ അവന്റെ ആ രഥത്തിൽ ചാടിക്കയറി കൈത്തലംകൊണ്ട് ആ രാക്ഷസനോടുകൂടിത്തന്നെ അതിനെ ക്ഷണത്തിൽ തകർത്തുകളഞ്ഞു. ഘോരനായ പ്രതപനൻ ഗർജിച്ചുകൊണ്ടു നളന്റെ നേരേ പാഞ്ഞു; കൈവേഗമുള്ള ആ രാക്ഷസന്റെ തീക്ഷ്ണശരങ്ങളാൽ ശരീരം മുറിവേറ്റ നളൻ ക്ഷണത്തിൽ പ്രതപനന്റെ കണ്ണുകൾ പിഴുതെടുത്തു. സൈന്യങ്ങളെ വിഴുങ്ങുന്നവനെന്നപോലെ നിന്ന പ്രഘസനെ വാനരാധിപനായ സുഗ്രീവൻ ഏഴിലംപാലമരംകൊണ്ടു വേഗത്തിൽ വധിച്ചു. ഭീകരരൂപനായ ആ രാക്ഷസനെ ശരവർഷംകൊണ്ടു പീഡിപ്പിച്ചശേഷം ലക്ഷ്മണൻ ഒരൊറ്റ ശരംകൊണ്ടു വിരൂപാക്ഷനെ വധിച്ചു. ദുർധർഷനായ അഗ്നികേതുവും രശ്മികേതുവും സുപ്തഘ്നനും യജ്ഞകോപനും ശരങ്ങളാൽ രാമനെ മുറിവേൽപ്പിച്ചു. ചോരപ്പുഴകളുടെ രൂപകം കവിക്കു പ്രിയപ്പെട്ട കൽപനയാണ് — മുടി പുല്ല്, ശരീരങ്ങൾ തടി, രക്തം ജലം. അംഗദൻ ഇന്ദ്രജിത്തിന്റെ രഥം നശിപ്പിക്കുന്നു, എന്നാൽ അവനെ വധിക്കുന്നില്ല — ഇന്ദ്രജിത്തിന്റെ മായാബലം അടുത്ത സർഗത്തിൽ വെളിപ്പെടും. ഹനുമാൻ രഥത്തിൽ കയറി രഥിയെ രഥത്തോടൊപ്പം ചതയ്ക്കുന്നു — അവന്റെ ബലത്തിന്റെ അദ്ഭുതമായ ദൃഷ്ടാന്തം. നളന്റെ കർമം — ശത്രുവിന്റെ കണ്ണുകൾ പിഴുതെടുക്കൽ — ഈ പാഠത്തിലെ സവിശേഷതയാണ്; സമീക്ഷിതപാഠത്തിൽ ഇവിടെ ഗജൻ തപനനെ വധിച്ചതായി പറയുന്നു, അത് ഈ മുദ്രിതപാഠത്തിലില്ല. സുഗ്രീവൻ ഏഴിലംപാലമരംകൊണ്ടു പൊരുതുന്നു — ബാലിവധത്തിനു മുൻപ് രാമൻ ഏഴു സാലവൃക്ഷങ്ങൾ പിളർന്നതുപോലെ. ലക്ഷ്മണന്റെ ഒറ്റശരംകൊണ്ടുള്ള വധം അവന്റെ ധനുർവിദ്യയെ കാണിക്കുന്നു. ഈ ഭാഗത്തിന്റെ സവിശേഷത വേഗമാണ് — ഓരോ ദ്വന്ദ്വവും ഒന്നോ രണ്ടോ അർധശ്ലോകങ്ങളിൽ അവസാനിക്കുന്നു; പ്രഹരവും പ്രതിപ്രഹരവും വധവും ക്ഷണത്തിൽ. അംഗദന്റെ സന്ദർഭത്തിൽ ഇന്ദ്രജിത്ത് ആദ്യം പ്രഹരിക്കുന്നു, അംഗദൻ അവന്റെ രഥം നശിപ്പിക്കുന്നു — ഇന്ദ്രജിത്തിന് ഇത് അപമാനമാണ്; അടുത്ത സർഗത്തിലെ അവന്റെ ക്രോധത്തിന് ഇതു കാരണമാകും. മൂന്നു ബാണങ്ങളേറ്റിട്ടും സമ്പാതി മരംകൊണ്ടു ശത്രുവിനെ കൊല്ലുന്നു — വാനരന്മാരുടെ സഹനശക്തി. ഹനുമാന്റെ സന്ദർഭത്തിൽ ജംബുമാലിയുടെ രഥശക്തി അവന്റെ മാറിടം പിളർക്കുന്നു; എന്നിട്ടും അവൻ രഥത്തിൽ കയറി അവനെ ചതയ്ക്കുന്നു — പ്രഹരമേറ്റിട്ടും കുലുങ്ങാത്തവൻ. ‘സൈന്യങ്ങളെ വിഴുങ്ങുന്നവനെന്നപോലെ’ നിൽക്കുന്ന പ്രഘസനെ കണ്ട് സുഗ്രീവൻ കൊല്ലുന്നു — ‘പ്രഘസൻ’ എന്ന പേരുതന്നെ വിഴുങ്ങൽ എന്ന അർഥം സൂചിപ്പിക്കുന്നു. ലക്ഷ്മണൻ ആദ്യം ശരവർഷംകൊണ്ടു പീഡിപ്പിക്കുന്നു, പിന്നെ ഒറ്റശരംകൊണ്ടു കൊല്ലുന്നു — യുദ്ധകൗശലത്തിന്റെ ക്രമം. നാലു രാക്ഷസന്മാർ രാമനെ ആക്രമിക്കുന്നത് ഈ ഭാഗത്തിന്റെ അവസാനത്തിൽ; അവരുടെ വധം അടുത്ത ഭാഗത്തിൽ — ഇങ്ങനെ കവി കഥയുടെ ഒഴുക്കു മുറിയാതെ കാക്കുന്നു. മൂലത്തിൽ 23–25 ശ്ലോകങ്ങളിൽ ശ്ലോകവിഭജനം ഒരു അർധശ്ലോകംകൊണ്ടു മാറിപ്പോയിരിക്കുന്നു; 26-ൽ ആറു പാദങ്ങളുള്ള ശ്ലോകംകൊണ്ട് അതു ക്രമീകരിക്കപ്പെടുന്നു. നളന്റെ വിജയം സവിശേഷമാണ് — അവൻ ശത്രുവിന്റെ കണ്ണുകൾ പിഴുതെടുക്കുന്നു, അവനെ കൊല്ലുന്നില്ല; അന്ധനാക്കപ്പെട്ട ശത്രു യുദ്ധത്തിൽനിന്നു പിന്മാറുന്നു.
ക്രുദ്ധനായ രാമൻ അഗ്നിജ്വാലപോലുള്ള ഘോരമായ നാലു ശരങ്ങൾകൊണ്ട് യുദ്ധത്തിൽ ആ നാലുപേരുടെയും ശിരസ്സുകൾ അറുത്തു. മൈന്ദന്റെ മുഷ്ടിപ്രഹരമേറ്റ വജ്രമുഷ്ടി രഥത്തോടും കുതിരകളോടുംകൂടി, നഗരത്തിലെ ഗോപുരമാളിക എന്നപോലെ, നിലത്തു വീണു. നീലാഞ്ജനക്കൂമ്പാരംപോലെ ശോഭിക്കുന്ന നീലനെ നികുംഭൻ യുദ്ധത്തിൽ തീക്ഷ്ണശരങ്ങളാൽ പിളർന്നു — രശ്മികളാൽ സൂര്യൻ മേഘത്തെ എന്നപോലെ. വീണ്ടും കൈവേഗമുള്ള നിശാചരനായ നികുംഭൻ നൂറു ശരങ്ങൾകൊണ്ടു നീലനെ മുറിവേൽപ്പിച്ച് പൊട്ടിച്ചിരിച്ചു. യുദ്ധത്തിൽ വിഷ്ണുവിനെപ്പോലെ നീലൻ അവന്റെതന്നെ രഥചക്രംകൊണ്ട് നികുംഭന്റെയും സാരഥിയുടെയും ശിരസ്സ് അറുത്തു. വജ്രത്തിന്റെയും ഇടിമിന്നലിന്റെയും സ്പർശമുള്ള ദ്വിവിദനും എല്ലാ രാക്ഷസന്മാരും നോക്കിനിൽക്കെ ഒരു ഗിരിശൃംഗംകൊണ്ട് അശനിപ്രഭനെ അടിച്ചു. അശനിപ്രഭനും യുദ്ധത്തിൽ മരങ്ങൾകൊണ്ടു പൊരുതുന്ന വാനരേന്ദ്രനായ ദ്വിവിദനെ ഇടിമിന്നൽപോലുള്ള ശരങ്ങൾകൊണ്ടു തുളച്ചു. ശരങ്ങളാൽ ശരീരം തുളയ്ക്കപ്പെട്ട്, ക്രോധംകൊണ്ടു മതിമറന്ന ദ്വിവിദൻ ഒരു സാലവൃക്ഷംകൊണ്ട് രഥത്തോടും കുതിരകളോടുംകൂടി അശനിപ്രഭനെ വധിച്ചു. രാമന്റെ നാലു ശരങ്ങൾകൊണ്ടു നാലുപേരുടെ വധം — ഓരോ ശരംകൊണ്ട് ഓരോരുത്തൻ — അവന്റെ ലക്ഷ്യത്തിന്റെ അചഞ്ചലതയെ കാണിക്കുന്നു. ‘പുരാട്ടം എന്നപോലെ’ എന്ന ഉപമ — നഗരത്തിലെ ഉയർന്ന മാളിക എന്നപോലെ വജ്രമുഷ്ടി രഥത്തോടൊപ്പം വീണു. നീലന്റെ ഉപമ ‘വിഷ്ണുവിനെപ്പോലെ’ — വിഷ്ണു സുദർശനചക്രംകൊണ്ടു ശിരസ്സുകൾ അറുക്കുന്നു, നീലൻ രഥചക്രംകൊണ്ട്; ഇതൊരു സുന്ദരമായ താരതമ്യമാണ്. നികുംഭന്റെ ചിരി അവന്റെ ദർപ്പത്തെ കാണിക്കുന്നു; അവനും ഉടനെ നശിച്ചു. മുദ്രിതപാഠത്തിൽ നീല-നികുംഭയുദ്ധം (29–31) ദ്വിവിദ-അശനിപ്രഭയുദ്ധത്തിനു (32–34) മുൻപാണ്; സമീക്ഷിതപാഠത്തിൽ മറിച്ചും — ഇത് ക്രമത്തിന്റെ മാറ്റം മാത്രമാണ്, പാഠനഷ്ടമല്ല. ആയുധങ്ങളില്ലാതെതന്നെ മരങ്ങളും പാറകളും മുഷ്ടികളുംകൊണ്ട് വാനരന്മാർ ആയുധധാരികളായ രാക്ഷസന്മാരെ ജയിക്കുന്നു — ഇതിലൂടെ അവരുടെ ബലവും രാമന്റെ പ്രഭാവവും സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു. മൈന്ദന്റെ മുഷ്ടിപ്രഹരംതന്നെ വജ്രമുഷ്ടിയുടെ രഥത്തെ കുതിരകളോടും സാരഥിയോടുംകൂടി വീഴ്ത്തുന്നു — ‘വജ്രമുഷ്ടി’ എന്ന പേരിലെ വ്യംഗ്യം: വാനരന്റെ മുഷ്ടിതന്നെയാണ് വജ്രതുല്യം. ദ്വിവിദന്റെ ‘വജ്രത്തിന്റെയും ഇടിമിന്നലിന്റെയും സ്പർശമുള്ളവൻ’ എന്ന വിശേഷണം എതിരാളിയുടെ ‘അശനിപ്രഭൻ’ (ഇടിമിന്നൽപോലെ ശോഭിക്കുന്നവൻ) എന്ന പേരുമായി കളിക്കുന്നു — അശനിപ്രഭൻ ഇടിമിന്നൽപോലുള്ള വാനരനാൽത്തന്നെ വധിക്കപ്പെട്ടു. അശനിപ്രഭന്റെ ശരങ്ങൾ ഇടിമിന്നൽപോലുള്ളവ, ദ്വിവിദന്റെ ആയുധം സാലവൃക്ഷം — ആയുധവും പ്രകൃതിയും തമ്മിലുള്ള സംഘർഷം. ഈ ഭാഗത്ത് ഏഴു രാക്ഷസവീരന്മാർ വധിക്കപ്പെട്ടു — രാമനാൽ നാലുപേർ, മൈന്ദനാൽ വജ്രമുഷ്ടി, നീലനാൽ നികുംഭൻ, ദ്വിവിദനാൽ അശനിപ്രഭൻ; രാക്ഷസസൈന്യത്തിന്റെ പ്രമുഖർ ക്രമേണ നശിക്കുന്നു.
രഥത്തിലിരുന്ന വിദ്യുന്മാലി സ്വർണാലങ്കൃതമായ ശരങ്ങൾകൊണ്ടു സുഷേണനെ പ്രഹരിച്ചു, വീണ്ടും വീണ്ടും ഗർജിച്ചു. രഥത്തിലിരിക്കുന്ന അവനെ കണ്ട് വാനരോത്തമനായ സുഷേണൻ ഒരു വലിയ ഗിരിശൃംഗംകൊണ്ട് ക്ഷണത്തിൽ അവന്റെ രഥം തകർത്തുവീഴ്ത്തി. ചുറുചുറുക്കുള്ള നിശാചരനായ വിദ്യുന്മാലി വേഗം രഥത്തിൽനിന്നു ചാടിയിറങ്ങി ഗദയും കൈയിലേന്തി നിലത്തു നിന്നു. തുടർന്ന് ക്രോധംപൂണ്ട കപിശ്രേഷ്ഠനായ സുഷേണൻ അതിവലിയ ഒരു ശില എടുത്തുകൊണ്ട് നിശാചരന്റെ നേരേ പാഞ്ഞു. പാഞ്ഞുവരുന്ന ആ കപിശ്രേഷ്ഠനായ സുഷേണനെ നിശാചരനായ വിദ്യുന്മാലി ഗദകൊണ്ടു വേഗം മാറിടത്തിലടിച്ചു. ആ ഘോരമായ ഗദാപ്രഹരത്തെ വകവയ്ക്കാതെ വാനരോത്തമൻ ആ മഹായുദ്ധത്തിൽ ഒന്നും മിണ്ടാതെ ആ ശില അവന്റെ മാറിടത്തിലേക്കു വീഴ്ത്തി. ശിലാപ്രഹരമേറ്റ് ഹൃദയം ചതഞ്ഞ നിശാചരനായ വിദ്യുന്മാലി ജീവനറ്റ് നിലത്തുവീണു. ഇങ്ങനെ ആ ശൂരന്മാരായ വാനരന്മാർ ശൂരന്മാരായ ആ രാക്ഷസന്മാരെ ദ്വന്ദ്വയുദ്ധത്തിൽ തകർത്തു — ദേവന്മാർ ദൈത്യന്മാരെ എന്നപോലെ. സുഷേണ-വിദ്യുന്മാലിയുദ്ധം വിസ്തരിച്ചു വർണിക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു — രഥത്തിൽനിന്നു നിലത്തേക്ക്, ശരത്തിൽനിന്നു ഗദയിലേക്ക്, ഗദയിൽനിന്നു ശിലയിലേക്ക് യുദ്ധത്തിന്റെ ഗതി മാറുന്നു. ‘അചിന്ത്യ’ (വകവയ്ക്കാതെ) — ഗദാപ്രഹരത്തെ തൃണവൽഗണിച്ച് — സുഷേണന്റെ ധൈര്യം; ‘തൂഷ്ണീം’ (മിണ്ടാതെ) — ഗർജനമില്ലാതെ, മൗനമായി അവൻ പ്രഹരിക്കുന്നു; വിദ്യുന്മാലിയുടെ വീണ്ടും വീണ്ടുമുള്ള ഗർജനത്തിനു നേർവിപരീതം. ശൂരന്മാർ കർമംകൊണ്ടാണു സംസാരിക്കുന്നത്, വാക്കുകൊണ്ടല്ല എന്ന് ഈ വിരോധം സൂചിപ്പിക്കുന്നു. ‘ലാഘവത്തോടുകൂടിയവൻ’ എന്നത് വിദ്യുന്മാലിയുടെ ചടുലതയാണ്; രഥം നശിച്ചിട്ടും അവൻ നശിക്കുന്നില്ല, നിലത്തുനിന്നു യുദ്ധം ചെയ്യുന്നു — അവന്റെ ശൗര്യവും കവി അംഗീകരിക്കുന്നു. അവസാനശ്ലോകത്തിൽ ദേവ-ദൈത്യയുദ്ധത്തിന്റെ ഉപമ വീണ്ടും വരുന്നു — ധർമപക്ഷത്തിന്റെ വിജയം. വിദ്യുന്മാലിയുടെ ശരങ്ങൾ സ്വർണാലങ്കൃതങ്ങൾ — രാക്ഷസന്മാരുടെ വൈഭവം അവരുടെ ആയുധങ്ങളിൽപ്പോലും; സുഷേണന്റെ ആയുധം ഗിരിശൃംഗവും ശിലയും — പ്രകൃതിയുടെതന്നെ ദാനം. ‘നിഷ്പിഷ്ടഹൃദയൻ’ (ഹൃദയം ചതഞ്ഞവൻ) എന്നത് വധത്തിന്റെ ഭീഷണമായ വർണനയാണ് — ശിലകൊണ്ടു മാറിടം പൊടിഞ്ഞു. ഈ സർഗത്തിലെ ദ്വന്ദ്വയുദ്ധങ്ങളിൽ മിക്കവാറും എല്ലായിടത്തും വാനരന്മാർക്കാണു വിജയം; ഇന്ദ്രജിത്ത് മാത്രം ജീവനോടെ ശേഷിക്കുന്നു — അവൻതന്നെയാണ് അടുത്ത സർഗത്തിന്റെ കേന്ദ്രം.
കുന്തങ്ങൾ, ഗദകൾ, ശക്തി-തോമര-സായകങ്ങൾ, തകർന്നെറിയപ്പെട്ട രഥങ്ങൾ, യുദ്ധാശ്വങ്ങൾ, കൊല്ലപ്പെട്ട മദയാനകൾ, വാനരരാക്ഷസന്മാർ, നിലത്തു ചിതറിക്കിടക്കുന്ന ഒടിഞ്ഞ ചക്രങ്ങളും അച്ചുതണ്ടുകളും നുകങ്ങളും കൊടിമരങ്ങളും — ഇവയെല്ലാംകൊണ്ട് ആ യുദ്ധഭൂമി കുറുക്കൻകൂട്ടങ്ങൾ നിറഞ്ഞ ഘോരസ്ഥലമായിത്തീർന്നു. ദേവാസുരയുദ്ധംപോലുള്ള ആ തുമുലമായ സംഘർഷത്തിൽ വാനരരാക്ഷസന്മാരുടെ കബന്ധങ്ങൾ ദിക്കുകളിൽ എഴുന്നേറ്റുപൊങ്ങി. അപ്പോൾ കപിശ്രേഷ്ഠന്മാരാൽ കൊല്ലപ്പെട്ടുകൊണ്ടിരുന്ന, ചോരയുടെ ഗന്ധത്താൽ മത്തരായ നിശാചരന്മാർ സൂര്യാസ്തമയം കാത്തുകൊണ്ട് ശക്തിയോടെ വീണ്ടും യുദ്ധത്തിലേർപ്പെട്ടു. യുദ്ധഭൂമിയുടെ വർണന ഭയാനകരസത്തിന്റെ ഉച്ചകോടിയാണ് — ഒടിഞ്ഞ ആയുധങ്ങൾ, രഥങ്ങളുടെ കഷണങ്ങൾ, ചത്ത ആനകളും കുതിരകളും, കുറുക്കന്മാർ, എഴുന്നേൽക്കുന്ന കബന്ധങ്ങൾ. ‘കബന്ധങ്ങൾ എഴുന്നേറ്റുപൊങ്ങി’ — തലയില്ലാത്ത ശരീരങ്ങളുടെ ഉയർച്ച യുദ്ധത്തിന്റെ ഭീകരതയുടെ പരകോടിയാണ്. രാക്ഷസന്മാർ സൂര്യാസ്തമയം കൊതിക്കുന്നു, കാരണം രാത്രിയിൽ അവരുടെ ബലം വർധിക്കുന്നു — അവർ നിശാചരന്മാരാണല്ലോ; അടുത്ത സർഗത്തിൽ രാത്രിയുദ്ധം വർണിക്കപ്പെടും. അവസാനശ്ലോകം വംശസ്ഥവൃത്തത്തിലാണ്. ‘കുറുക്കൻകൂട്ടങ്ങൾ നിറഞ്ഞ’ എന്ന പദം യുദ്ധത്തിന്റെ പരിണാമം കാണിക്കുന്നു — മരിച്ചവരുടെ ശരീരങ്ങൾ കുറുക്കന്മാർക്ക് ഇരയാകുന്നു. ഇരുപക്ഷത്തെയും കബന്ധങ്ങൾ എഴുന്നേൽക്കുന്നു — വാനരന്മാർക്കും നഷ്ടമുണ്ടായി എന്ന് കവി മറച്ചുവയ്ക്കുന്നില്ല. സൂര്യാസ്തമയത്തിനായുള്ള കാത്തിരിപ്പ് രാക്ഷസന്മാരുടെ പരാജയത്തിന്റെ സ്വീകാരംകൂടിയാണ് — പകൽ അവർ തോറ്റു; രാത്രിയിൽ മായകൊണ്ടു ജയം അവർ പ്രതീക്ഷിക്കുന്നു. ഇങ്ങനെ സർഗം യുദ്ധത്തിന്റെ ആദ്യദിവസത്തിന്റെ അന്ത്യം സൂചിപ്പിക്കുന്നു.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये युद्धकाण्डे त्रिचत्वारिंशः सर्गः॥ ४३॥