॥वाल्मीकिरामायणम् യുദ്ധകാണ്ഡം · 41-ാം സർഗ്ഗം

യുദ്ധകാണ്ഡം

സർഗ്ഗം

ലങ്കാനിരോധവും അംഗദന്റെ ദൗത്യവും

സുഗ്രീവന്റെ സാഹസത്തിന് രാമന്റെ ശാസനം, ദുർനിമിത്തദർശനം, സേനാപ്രയാണം, ലങ്കയുടെ നാലു കവാടങ്ങളുടെയും ഉപരോധം, അംഗദന്റെ ദൗത്യവും പ്രാസാദശിഖരം തകർക്കലും, രാക്ഷസരുടെ ഭയം

സുഗ്രീവന്റെ ശരീരത്തിൽ യുദ്ധത്തിന്റെ അടയാളങ്ങൾ കണ്ട് ലക്ഷ്മണന്റെ ജ്യേഷ്ഠനായ രാമൻ അവനെ ആലിംഗനം ചെയ്തുകൊണ്ടു പറഞ്ഞു: ‘എന്നോട് ആലോചിക്കാതെയാണ് നീ ഈ സാഹസം ചെയ്തത്. ജനങ്ങളുടെ ഈശ്വരന്മാരായ രാജാക്കന്മാർ ഇത്തരം സാഹസകർമങ്ങൾ ചെയ്യാറില്ല. സാഹസപ്രിയനായ വീരാ, എന്നെയും ഈ സൈന്യത്തെയും വിഭീഷണനെയും സംശയത്തിലാഴ്ത്തിക്കൊണ്ട് നീ കഷ്ടമാണ് ചെയ്തത്. ശത്രുസംഹാരകാ, ഇനിമേൽ ഇങ്ങനെയൊന്നും ചെയ്യരുത്. നിനക്ക് എന്തെങ്കിലും അനിഷ്ടം സംഭവിച്ചിരുന്നെങ്കിൽ, സീതയെക്കൊണ്ടോ ഭരതനെക്കൊണ്ടോ ലക്ഷ്മണനെക്കൊണ്ടോ ഇളയവനായ ശത്രുഘ്നനെക്കൊണ്ടോ സ്വന്തം ശരീരംകൊണ്ടോ എനിക്ക് എന്തു പ്രയോജനം? മഹേന്ദ്രനും വരുണനും തുല്യനായവനേ, നിന്റെ വീര്യം അറിയാമായിരുന്നിട്ടും, നീ തിരിച്ചെത്താതിരുന്നപ്പോൾ എന്റെ മനസ്സ് ഉറച്ചിരുന്നു — യുദ്ധത്തിൽ പുത്രന്മാരോടും സൈന്യത്തോടും വാഹനങ്ങളോടുംകൂടി രാവണനെ കൊന്ന്, ലങ്കയിൽ വിഭീഷണനെ അഭിഷേകം ചെയ്ത്, ഭരതനെ രാജ്യമേൽപ്പിച്ച് ഞാൻ ദേഹം ത്യജിക്കുമെന്ന്.’ ഇങ്ങനെ പറയുന്ന രാമനോട് സുഗ്രീവൻ മറുപടി പറഞ്ഞു: ‘രാഘവാ, എന്റെ പരാക്രമം അറിയാവുന്ന ഞാൻ നിന്റെ ഭാര്യയെ അപഹരിച്ചവനായ രാവണനെ കണ്ടിട്ട് എങ്ങനെ സഹിക്കും?’ ഇങ്ങനെ പറയുന്ന വീരനായ സുഗ്രീവനെ അഭിനന്ദിച്ചിട്ട് രാഘവൻ ലക്ഷ്മീസമ്പന്നനായ ലക്ഷ്മണനോട് ഈ വാക്കു പറഞ്ഞു. ഇവിടെ രാമന്റെ മിത്രസ്നേഹം അത്യന്തം വ്യക്തമാണ് — സുഗ്രീവന്റെ പ്രാണൻ തനിക്കു സീതയെക്കാളും വിലപ്പെട്ടതാണെന്ന് അവൻ പറയുന്നു. ശാസനവും സ്നേഹത്തോടെതന്നെ; അവൻ ആദ്യം ആലിംഗനം ചെയ്യുന്നു, പിന്നെ സംസാരിക്കുന്നു. രാജനീതിയുടെ ദൃഷ്ടിയിലും അവന്റെ വാക്കു യുക്തമാണ് — സേനാപതിയോ രാജാവോ ഒറ്റയ്ക്കു ശത്രുവിന്റെ അടുത്തേക്കു പോകരുത്, കാരണം അവൻ നശിച്ചാൽ സേന മുഴുവനും ആപത്തിലാകും. സുഗ്രീവന്റെ മറുപടി സംക്ഷിപ്തമാണ്, എന്നാൽ അവന്റെ ഭക്തിയും ക്രോധവും കാണിക്കുന്നു. അവന്റെ മറുപടി കേട്ട് രാമൻ അഭിനന്ദിക്കുന്നു, വീണ്ടും ശകാരിക്കുന്നില്ല — മിത്രത്തിന്റെ ഭാവം അവനറിയാം. പത്തു ശ്ലോകങ്ങളുള്ള ഈ സംവാദം (1.2–10.1) സമീക്ഷിതപാഠത്തിലില്ല; അവിടെ ആദ്യാർധത്തിനുശേഷം ഉടനെ ‘ലക്ഷ്മണം ലക്ഷ്മിസമ്പന്നം’ എന്ന വാക്ക് ആരംഭിക്കുന്നു. ഈ സന്ദർഭത്തിൽ രാമന്റെ മൂന്നു ഭാവങ്ങൾ ഒന്നിച്ചു കാണാം — മിത്രത്തെക്കുറിച്ചുള്ള ചിന്ത, അവന്റെ സാഹസത്തിലുള്ള അപ്രീതി, അവന്റെ വീര്യത്തിലുള്ള വിശ്വാസം. സുഗ്രീവന്റെ വീര്യം തനിക്കറിയാമായിരുന്നുവെന്നും എന്നിട്ടും അവന്റെ അസാന്നിധ്യത്തിൽ തന്റെ മനസ്സു വ്യാകുലമായെന്നും അവൻ പറയുന്നു. രാമന്റെ നിശ്ചയവും അത്ഭുതകരമാണ് — രാവണനെ കൊന്ന്, വിഭീഷണനെ ലങ്കയിൽ അഭിഷേകം ചെയ്ത്, ഭരതനെ അയോധ്യയുടെ രാജ്യത്തിൽ സ്ഥാപിച്ച് സ്വയം പ്രാണൻ ത്യജിക്കാൻ അവൻ ആഗ്രഹിച്ചിരുന്നു. അതായത് മിത്രമില്ലാതെ അവന്റെ ജീവിതത്തിന് ഒരു പ്രയോജനവും ശേഷിക്കുന്നില്ല. ഇതിലൂടെ കവി സൗഹൃദത്തിന്റെ ഗൗരവം ഉയർത്തിപ്പിടിക്കുന്നു. മുൻപ് ബാലിവധത്തിലൂടെ രാമൻ സുഗ്രീവനെ സഹായിച്ചു; ഇപ്പോൾ സുഗ്രീവൻ രാമനുവേണ്ടി പ്രാണൻപോലും പണയംവയ്ക്കുന്നു; അതിനാൽ ഇരുവരുടെയും സൗഹൃദം പരസ്പരോപകാരത്താൽ ദൃഢമാണ്. രാമന്റെ വാക്ക് സ്നേഹമയമാണെങ്കിലും ഉപദേശരൂപമാണ് — രാജാവ് തന്റെ പ്രാണൻ സ്വന്തം രാജ്യത്തിനും പ്രജകൾക്കുംവേണ്ടി കാത്തുസൂക്ഷിക്കണം, വ്യക്തിപരമായ ക്രോധത്തിനായി ചെലവാക്കരുത്. സുഗ്രീവന്റെ മറുപടി അവന്റെ ലളിതമായ വാനരസ്വഭാവം കാണിക്കുന്നു — ശത്രുവിനെ കണ്ടപ്പോൾ ക്രോധം അടക്കാൻ അവനു കഴിഞ്ഞില്ല. അവന്റെ ഭാവം മനസ്സിലാക്കിയ രാമൻ പിന്നെ ഒന്നും പറയുന്നില്ല, മറിച്ച് അവനെ അഭിനന്ദിക്കുന്നു; അതിനാൽ മിത്രത്തിന്റെ മനസ്സു വേദനിക്കുന്നില്ല. തുടർന്ന് രാമൻ ഉടനെ കർത്തവ്യത്തിലേക്കു തിരിയുന്നു — ലക്ഷ്മണനോടൊപ്പം യുദ്ധത്തിന്റെ സംവിധാനം ആലോചിക്കുന്നു. ഇങ്ങനെ സംവാദത്തിന്റെ ഒടുവിൽ കഥ വീണ്ടും മുഖ്യധാരയിലെത്തുന്നു.

രാമൻ ലക്ഷ്മണനോടു പറഞ്ഞു: ‘ലക്ഷ്മണാ, തണുത്ത വെള്ളവും ഫലസമൃദ്ധമായ വനങ്ങളും കൈവശപ്പെടുത്തി, ഈ സൈന്യപ്രവാഹത്തെ വിഭജിച്ച് വ്യൂഹമായി വിന്യസിച്ച് നമുക്കു നിലയുറപ്പിക്കാം. കരടികളിലും വാനരന്മാരിലും രാക്ഷസരിലുമുള്ള പ്രമുഖവീരന്മാരുടെ സംഹാരവും ലോകക്ഷയവും ഉണ്ടാക്കുന്ന ഭീകരമായ ഒരു ഭയം വന്നെത്തിയിരിക്കുന്നതായി ഞാൻ കാണുന്നു. പരുഷമായ കാറ്റുകൾ വീശുന്നു, ഭൂമി വിറയ്ക്കുന്നു, പർവതാഗ്രങ്ങൾ ആടുന്നു, മലകൾ മുഴങ്ങുന്നു. മാംസഭോജികളെപ്പോലുള്ളവയും പരുഷമായ ഇടിനാദമുള്ളവയുമായ ക്രൂരമേഘങ്ങൾ ചോരത്തുള്ളികൾ കലർന്ന ക്രൂരമായ മഴ പെയ്യിക്കുന്നു. രക്തചന്ദനംപോലുള്ള സന്ധ്യ അത്യന്തം ഭയാനകമാണ്; സൂര്യനിൽനിന്ന് ഈ ജ്വലിക്കുന്ന അഗ്നിമണ്ഡലം വീഴുന്നു. ദീനരും ദീനസ്വരമുള്ളവരും ഘോരരും അശുഭരുമായ മൃഗങ്ങളും പക്ഷികളും വലിയ ഭയം ജനിപ്പിച്ചുകൊണ്ട് സൂര്യനു നേരെ തിരിഞ്ഞു കരയുന്നു. രാത്രിയിൽ ചന്ദ്രൻ പ്രകാശമില്ലാതെ, കറുപ്പും ചുവപ്പും കലർന്ന കിരണങ്ങളുടെ അരികുകളോടെ, ലോകപ്രളയത്തിലെന്നപോലെ ചുട്ടുപൊള്ളിക്കുന്നു. സൂര്യമണ്ഡലത്തിനു ചുറ്റും ചെറുതും പരുഷവും അശുഭവും കടുംചുവപ്പുമായ ഒരു വലയവും നീലനിറമുള്ള ഒരു കളങ്കവും കാണുന്നു. നക്ഷത്രങ്ങൾ യഥാവിധം കാണുന്നില്ല; ഇതെല്ലാം ലോകത്തിന്റെ യുഗാന്തംപോലെ വിളിച്ചോതുന്നു. കാക്കകളും പരുന്തുകളും കഴുകന്മാരും താഴ്ന്നു പറക്കുന്നു; കുറുനരികൾ ഉറക്കെ അശുഭമായ ശബ്ദങ്ങൾ പുറപ്പെടുവിക്കുന്നു. വാനരന്മാരും രാക്ഷസരും പ്രയോഗിക്കുന്ന പാറകളാലും ശൂലങ്ങളാലും വാളുകളാലും മൂടപ്പെട്ട ഭൂമി മാംസവും ചോരയുംകൊണ്ടു ചെളിനിറഞ്ഞതാകും. അതിനാൽ വാനരന്മാരാൽ എല്ലാ ഭാഗത്തും ചുറ്റപ്പെട്ട നമ്മൾ ഇന്നുതന്നെ വേഗത്തിൽ, എതിർക്കാൻ പ്രയാസമുള്ള, രാവണൻ പാലിക്കുന്ന നഗരത്തിനുനേരെ നീങ്ങാം.’ ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞുകൊണ്ട് മഹാബലനായ ലക്ഷ്മണാഗ്രജൻ വേഗം പർവതാഗ്രത്തിൽനിന്ന് ഇറങ്ങി. ഇറങ്ങിയശേഷം ധർമാത്മാവായ രാഘവൻ ശത്രുക്കൾക്ക് ഒട്ടും എതിർക്കാനാവാത്ത തന്റെ സൈന്യത്തെ നോക്കിക്കണ്ടു. ഇവിടെ ദുർനിമിത്തങ്ങളുടെ വർണന യുദ്ധത്തിലെ മഹാസംഹാരത്തിന്റെ മുന്നറിയിപ്പാണ്; ആ നിമിത്തങ്ങൾ രാക്ഷസരുടെ മാത്രമല്ല, വാനരന്മാരുടെയും പ്രാണഹാനി സൂചിപ്പിക്കുന്നു; അതിനാലാണ് രാമൻ ‘കരടികളിലും വാനരന്മാരിലും രാക്ഷസരിലും’ എന്നു മൂന്നു കൂട്ടരുടെയും പേരെടുത്തു പറയുന്നത്. ദുർനിമിത്തങ്ങൾ കണ്ട് രാമൻ ഭയക്കുന്നില്ല, മറിച്ച് അവയിൽ വേഗം പ്രവർത്തിക്കാനുള്ള പ്രേരണ കാണുന്നു — ‘ഇന്നുതന്നെ വേഗം നീങ്ങാം’. വെള്ളവും ഫലങ്ങളും ശേഖരിക്കലും സേനയെ ക്രമീകരിക്കലും യുദ്ധത്തിനുമുൻപ് സേനാപതിയുടെ ആദ്യകർത്തവ്യമാണ്. ചന്ദ്രസൂര്യന്മാരുടെ വികൃതി, മൃഗങ്ങളുടെയും പക്ഷികളുടെയും വികൃതസ്വരം, രക്തവർഷം — ഇവ ജ്യോതിഷശാസ്ത്രത്തിൽ പ്രസിദ്ധമായ അരിഷ്ടലക്ഷണങ്ങളാണ്. രാമന്റെ വാക്കുകളിൽ രണ്ടു ഭാഗങ്ങളുണ്ട് — ആദ്യം പ്രായോഗികമായ സംവിധാനം, പിന്നെ ദൈവസൂചകമായ ലക്ഷണങ്ങളുടെ വർണന. സംവിധാനത്തിൽ വെള്ളം, ഫലസമൃദ്ധമായ വനങ്ങൾ, സേനാവിഭജനം, വ്യൂഹം എന്നിവയെക്കുറിച്ചുള്ള ചിന്തയുണ്ട്; ഇതിലൂടെ രാമൻ വീരൻ മാത്രമല്ല, കുശലനായ സേനാനായകനുമാണെന്ന് അറിയാം. ലക്ഷണങ്ങളുടെ വർണനയിൽ ഭൂമി, ആകാശം, സൂര്യൻ, ചന്ദ്രൻ, നക്ഷത്രങ്ങൾ, മൃഗങ്ങൾ, പക്ഷികൾ എന്നിവയുടെയെല്ലാം വികൃതി പറഞ്ഞിരിക്കുന്നു — അതായത് പ്രകൃതി മുഴുവൻതന്നെ വരാനിരിക്കുന്ന സംഹാരം സൂചിപ്പിക്കുന്നു. ചുവപ്പുനിറം വീണ്ടും വീണ്ടും വരുന്നു — രക്തചന്ദനംപോലുള്ള സന്ധ്യ, ചോര കലർന്ന മഴ, ചുവന്ന വലയം, കറുപ്പും ചുവപ്പും കലർന്ന ചന്ദ്രകിരണങ്ങൾ — ഇതെല്ലാം രക്തച്ചൊരിച്ചിലിന്റെ സൂചനയാണ്. ‘യുഗാന്തംപോലെ’ എന്ന വാക്കിലൂടെ കവി യുദ്ധത്തിന്റെ മഹത്ത്വത്തെ പ്രളയത്തോടു തുല്യമാക്കുന്നു. എന്നിട്ടും രാമൻ നിരാശനാകുന്നില്ല; ഈ ലക്ഷണങ്ങളെ ശത്രുവിന്റെ വിനാശത്തിന്റെ സൂചനകളായി കണ്ട് അവൻ വേഗത്തിലുള്ള ആക്രമണം നിർദേശിക്കുന്നു. ‘ക്ഷിപ്രമദ്യ’ (വേഗം, ഇന്നുതന്നെ) എന്ന രണ്ടു പദങ്ങൾ അവന്റെ തിടുക്കം കാണിക്കുന്നു — താമസിച്ചാൽ ശത്രു സജ്ജനാകും. പർവതത്തിൽനിന്നിറങ്ങിയ രാമൻ ശത്രുക്കൾക്ക് എതിർക്കാനാവാത്ത തന്റെ സേനയെ കാണുന്നു; ഇതിലൂടെ അവന്റെ ആത്മവിശ്വാസം ദൃഢമാകുന്നു. ഇവിടെ കവി ഭയത്തിന്റെയും ഉത്സാഹത്തിന്റെയും ഒരു സമ്മിശ്രണം രചിക്കുന്നു — പ്രകൃതിയിൽ ഭയങ്കരലക്ഷണങ്ങൾ, സേനയിൽ അടക്കാനാവാത്ത ഉത്സാഹം.

സമയമറിയുന്ന രാഘവൻ സുഗ്രീവനോടൊപ്പം വാനരരാജന്റെ മഹാസൈന്യത്തെ സജ്ജമാക്കി, തക്കസമയത്ത് യുദ്ധത്തിനായി പ്രേരിപ്പിച്ചു. പിന്നെ മഹാബാഹുവും വില്ലാളിയുമായ രാമൻ മഹാസൈന്യത്താൽ ചുറ്റപ്പെട്ട് മുന്നിൽ ലങ്കാനഗരത്തിനുനേരെ പുറപ്പെട്ടു. വിഭീഷണനും സുഗ്രീവനും ഹനുമാനും ജാംബവാനും നളനും ഋക്ഷരാജനും നീലനും ലക്ഷ്മണനും അവനെ അനുഗമിച്ചു. അവരുടെ പിന്നാലെ കരടികളുടെയും വനവാസികളുടെയും അതിമഹത്തായ സൈന്യം വലിയൊരു ഭൂഭാഗം മൂടിക്കൊണ്ട് രാഘവനെ പിന്തുടർന്നു. ആനകളെപ്പോലെയുള്ളവരും ശത്രുക്കളെ തടയുന്നവരുമായ നൂറുകണക്കിനു വാനരന്മാർ പർവതശിഖരങ്ങളും വളർന്നുപന്തലിച്ച വൃക്ഷങ്ങളും കൈയിലെടുത്തു. ശത്രുസംഹാരകരായ സഹോദരന്മാർ രാമലക്ഷ്മണന്മാർ അധികം താമസിയാതെ രാവണന്റെ നഗരമായ ലങ്കയിലെത്തി — കൊടിമാലകൾ നിറഞ്ഞതും രമണീയവും ഉദ്യാനവനങ്ങളാൽ ശോഭിക്കുന്നതും വിചിത്രമായ കോട്ടക്കെട്ടുകളുള്ളതും എത്തിച്ചേരാൻ ഏറെ പ്രയാസമുള്ളതും ഉയർന്ന കോട്ടമതിലുകളും തോരണങ്ങളുമുള്ളതുമായ നഗരം. ദേവന്മാർക്കുപോലും എതിർക്കാനാവാത്ത ആ നഗരത്തെ, രാമന്റെ വാക്കിനാൽ പ്രേരിതരായ വനവാസികൾ ആജ്ഞപ്രകാരം ഞെരുക്കിക്കൊണ്ടു വളഞ്ഞു താവളമടിച്ചു. ലങ്കയുടെ, പർവതശിഖരംപോലെ ഉയർന്ന വടക്കേ കവാടത്തെ അനുജനോടൊപ്പം വില്ലാളിയായ രാമൻ കാത്തുനിന്നു, ഉപരോധിക്കുകയും ചെയ്തു. ലക്ഷ്മണൻ അനുഗമിക്കുന്ന ദശരഥപുത്രനായ വീരരാമൻ രാവണൻ പാലിക്കുന്ന ലങ്കയെ വളഞ്ഞ്, രാവണൻ സ്വയം നിൽക്കുന്ന ആ വടക്കേ കവാടത്തിലെത്തി നിലയുറപ്പിച്ചു; രാമനല്ലാതെ മറ്റാർക്കും ആ കവാടം കാക്കാൻ കഴിയുമായിരുന്നില്ല. വരുണനാൽ സമുദ്രമെന്നപോലെ രാവണനാൽ അധിഷ്ഠിതമായ ആ ഭീകരകവാടം ആയുധമേന്തിയ ഭീകരരായ രാക്ഷസരാൽ എല്ലാ ഭാഗത്തും കാക്കപ്പെട്ടിരുന്നു. എല്ലാ കവാടങ്ങളിലും വടക്കേ കവാടമാണ് ഏറ്റവും കഠിനം, കാരണം അവിടെ രാവണൻ സ്വയമുണ്ട്; അതിനാൽ രാമൻ അതു സ്വയംതന്നെ ഏറ്റെടുക്കുന്നു — നായകൻതന്നെയാണ് ഏറ്റവും ഭാരമേറിയ ചുമതല വഹിക്കുന്നത്. ‘രാമനല്ലാതെ മറ്റാർക്കും കഴിയില്ല’ എന്ന വാക്ക് രാമന്റെ അദ്വിതീയസാമർഥ്യം പ്രശംസിക്കുന്നു. വാനരന്മാർ പർവതശിഖരങ്ങളും വൃക്ഷങ്ങളും കൈയിലെടുക്കുന്നത് അവരുടെ ആയുധമാണ്, കാരണം അവർക്ക് ആയുധങ്ങളില്ല. സേനയുടെ പ്രയാണക്രമം — മുന്നിൽ രാമൻ, പിന്നെ പ്രമുഖർ, പിന്നെ സൈന്യം മുഴുവൻ — മുൻ സർഗങ്ങളിലെന്നപോലെ ക്രമീകരിച്ചിരിക്കുന്നു. പ്രയാണത്തിന്റെ വർണനയിൽ കവി സേനയുടെ ഗതിയും വിസ്താരവും കാണിക്കുന്നു — ‘വലിയൊരു ഭൂഭാഗം മൂടിക്കൊണ്ട്’ എന്ന പദത്തിലൂടെ ഭൂമിതന്നെ സൈന്യത്താൽ മൂടപ്പെട്ടു എന്ന ചിത്രം. രാമനെ അനുഗമിക്കുന്നവരുടെ പേരുകൾ — വിഭീഷണൻ, സുഗ്രീവൻ, ഹനുമാൻ, ജാംബവാൻ, നളൻ, നീലൻ, ലക്ഷ്മണൻ — യുദ്ധത്തിലെ പ്രമുഖകഥാപാത്രങ്ങളാകാൻ പോകുന്നവരാണ്. ലങ്കയുടെ വർണന ഇവിടെ വീണ്ടും വരുന്നു — കൊടികളാലും ഉദ്യാനങ്ങളാലും വിചിത്രമായ കോട്ടക്കെട്ടുകളാലും ഉയർന്ന കോട്ടമതിലുകളാലും തോരണങ്ങളാലും ശോഭിക്കുന്നു, എന്നാൽ ഇപ്പോൾ അതു ശത്രുക്കളാൽ വളയപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു. ‘സുരൈരപി ദുർധർഷാം’ (ദേവന്മാർക്കുപോലും എതിർക്കാനാവാത്തത്) എന്ന പദത്തിലൂടെ രാവണന്റെ പഴയ വൈഭവം ഓർമിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു — ദേവന്മാർപോലും ജയിക്കാത്ത നഗരത്തെ ഇപ്പോൾ വാനരന്മാർ ഞെരുക്കുന്നു. ‘യഥാനിദേശം’ (ആജ്ഞപ്രകാരം) എന്ന പദത്തിലൂടെ വാനരന്മാരുടെ അച്ചടക്കം കാണിച്ചിരിക്കുന്നു — സ്വേച്ഛയാലല്ല, രാമന്റെ ആജ്ഞയാൽ മാത്രമാണ് അവർ സ്ഥാനങ്ങൾ ഏറ്റെടുക്കുന്നത്. വടക്കേ കവാടത്തിന്റെ വർണനയിലെ പാതാളത്തിന്റെയും വരുണന്റെയും ഉപമകൾ അതിന്റെ ആഴവും ഭീകരതയും സൂചിപ്പിക്കുന്നു. രാമൻതന്നെ അവിടെ നിൽക്കുന്നത് അവന്റെ നായകത്വത്തിന്റെ പരിചായകമാണ് — ശത്രു ഏറ്റവും പ്രബലനായിരിക്കുന്നിടത്ത് നായകൻ സ്വയം നിൽക്കുന്നു. ‘ജുഗോപ ച രുരോധ ച’ (കാത്തു, ഉപരോധിക്കുകയും ചെയ്തു) എന്ന രണ്ടു ക്രിയകൾ രണ്ടുവിധം കൃത്യം കാണിക്കുന്നു — സ്വസേനയുടെ രക്ഷയും ശത്രുവിന്റെ നിരോധവും.

ദാനവന്മാരാൽ പാതാളമെന്നപോലെ രാക്ഷസരാൽ നിറഞ്ഞ ആ കവാടം ചെറിയവർക്കും ദുർബലർക്കും ഭയം ജനിപ്പിക്കുന്നതായിരുന്നു. അവിടെ യോദ്ധാക്കളുടെ പലവിധമായ അനേകം ആയുധസഞ്ചയങ്ങളും കവചങ്ങളും നിരത്തിവച്ചിരിക്കുന്നത് രാമൻ കണ്ടു. വാനരസേനാപതിയും വീര്യവാനുമായ നീലൻ മൈന്ദനോടും ദ്വിവിദനോടുമൊപ്പം കിഴക്കേ കവാടത്തിലെത്തി നിലയുറപ്പിച്ചു. മഹാബലനായ അംഗദൻ ഋഷഭൻ, ഗവാക്ഷൻ, ഗജൻ, ഗവയൻ എന്നിവരോടൊപ്പം തെക്കേ കവാടം കൈയടക്കി. ബലവാനായ വാനരൻ ഹനുമാൻ പ്രമാഥി, പ്രഘസൻ എന്നിവരോടും മറ്റു വീരന്മാരോടുംകൂടി പടിഞ്ഞാറേ കവാടം കാത്തു. സുഗ്രീവൻ സ്വയം ഗരുഡനും വായുവിനും തുല്യരായ എല്ലാ വാനരശ്രേഷ്ഠന്മാരോടുമൊപ്പം മധ്യത്തിലെ സേനാനിലയത്തിൽ നിലയുറപ്പിച്ചു. പ്രസിദ്ധരായ യൂഥപന്മാരോടുകൂടിയ മുപ്പത്താറുകോടി വാനരന്മാർ സുഗ്രീവൻ എവിടെയോ അവിടെ ലങ്കയെ ഞെരുക്കിക്കൊണ്ടു താവളമടിച്ചു. രാമന്റെ ശാസനപ്രകാരം വിഭീഷണനോടുകൂടി ലക്ഷ്മണൻ ഓരോ കവാടത്തിലും കോടി കോടി വാനരന്മാരെ വിന്യസിച്ചു. രാമന്റെ പടിഞ്ഞാറുവശത്ത് അധികം ദൂരെയല്ലാതെ മധ്യത്തിലെ സേനാനിലയത്തിൽ വലിയ സൈന്യം അനുഗമിക്കുന്ന സുഷേണൻ ജാംബവാനോടൊപ്പം നിന്നു. ആ വാനരശാർദൂലന്മാർ, ദംഷ്ട്രകളുള്ള പുലികളെപ്പോലെ, മരങ്ങളും പർവതാഗ്രങ്ങളും കൈയിലെടുത്ത് ഹർഷത്തോടെ യുദ്ധത്തിനായി നിന്നു. എല്ലാവരും വികൃതമായ വാലുകളുള്ളവരും ദംഷ്ട്രകളും നഖങ്ങളും ആയുധമാക്കിയവരും വികൃതവും വിചിത്രവുമായ അവയവങ്ങളുള്ളവരും വികൃതമുഖരുമായിരുന്നു. ചിലർ പത്താനകളുടെ ബലമുള്ളവർ, ചിലർ അതിന്റെ പത്തിരട്ടി ബലമുള്ളവർ, ചിലർ ആയിരം ആനകൾക്കു തുല്യമായ പരാക്രമമുള്ളവർ. ചിലർ പ്രവാഹബലമുള്ളവർ, ചിലർ നൂറിരട്ടി ബലമുള്ളവർ, മറ്റു ചില വാനരയൂഥപന്മാർ അളവറ്റ ബലമുള്ളവരായിരുന്നു. വെട്ടുക്കിളികളുടെ ഉയർച്ചപോലെ വാനരസൈന്യങ്ങളുടെ ആ സമാഗമം അത്ഭുതകരവും വിചിത്രവുമായിരുന്നു. ഇവിടെ രാമന്റെ വ്യൂഹരചന വ്യക്തമാണ് — നാലു കവാടങ്ങളിൽ നാലു പ്രമുഖ സേനാപതികൾ, മധ്യത്തിൽ സുഗ്രീവൻ, രാമന്റെ അരികിൽ സഹായത്തിനായി സുഷേണനും ജാംബവാനും. വിഭീഷണൻ ലക്ഷ്മണനോടൊപ്പം സൈനികരുടെ വിന്യാസം നടത്തുന്നു — ലങ്കയുടെ ഉള്ളിലെ സ്ഥിതി അവനറിയാം, അതിനാൽ അവന്റെ ഉപദേശം ഇവിടെ ഉപകാരപ്രദമാണ്. ‘വികൃതം’ എന്ന പദത്തിന്റെ ആവർത്തനം ക്രോധംകൊണ്ടു വികൃതമായ വാനരരൂപം കാണിക്കുന്നു; യുദ്ധോന്മുഖരായ അവർ ഭയങ്കരരായി കാണപ്പെടുന്നു. പത്താനബലം മുതൽ അളവറ്റ ബലംവരെ ക്രമമായി വർധിക്കുന്ന ബലവർണന സേനയുടെ അപരിമിതമായ സാമർഥ്യം സൂചിപ്പിക്കുന്നു. വെട്ടുക്കിളിയുടെ ഉപമ വാനരന്മാരുടെ എണ്ണവും വേഗവും ഒരുപോലെ കാണിക്കുന്നു. കവാടങ്ങളുടെ വിഭജനം ഇങ്ങനെയാണ് — കിഴക്ക് മൈന്ദനോടും ദ്വിവിദനോടുംകൂടി നീലൻ, തെക്ക് ഋഷഭൻ, ഗവാക്ഷൻ, ഗജൻ, ഗവയൻ എന്നിവരോടുകൂടി അംഗദൻ, പടിഞ്ഞാറ് പ്രമാഥിയോടും പ്രഘസനോടുംകൂടി ഹനുമാൻ, വടക്ക് ലക്ഷ്മണനോടുകൂടി രാമൻ, മധ്യത്തിൽ സുഗ്രീവൻ. മുപ്പത്തേഴാം സർഗത്തിൽ രാമൻ നിർദേശിച്ചിരുന്ന വിഭജനംതന്നെയാണിത്; ഇപ്പോൾ അതു പ്രവൃത്തിയിലായി. ഹനുമാനെ പടിഞ്ഞാറേ കവാടത്തിൽ നിയോഗിച്ചതും അർഥവത്താണ് — പടിഞ്ഞാറേ കവാടത്തിലാണ് ഇന്ദ്രജിത്തിന്റെ സ്ഥാനമെന്ന് മുൻപ് വിഭീഷണൻ പറഞ്ഞിരുന്നു; അതിനാൽ ഹനുമാനെപ്പോലൊരു ബലവാൻ അവിടെ ആവശ്യമാണ്. മുപ്പത്താറുകോടി എന്ന സംഖ്യ അതിശയോക്തിയാണ്, എന്നാൽ സേനയുടെ മഹത്ത്വം സൂചിപ്പിക്കുന്നു. വാനരന്മാരുടെ രൂപവർണനയിൽ അവരുടെ സ്വഭാവം വെളിപ്പെടുന്നു — അവർ ആയുധധാരികളല്ല; ദംഷ്ട്രകളും നഖങ്ങളുമാണ് അവരുടെ ആയുധങ്ങൾ; മരങ്ങളും പർവതാഗ്രങ്ങളുമാണ് അവർ എറിയുന്നവ. ക്രോധത്താൽ വികൃതമായ അവരുടെ വാലുകളും മുഖങ്ങളും അവയവങ്ങളും അവരുടെ യുദ്ധോത്സാഹം കാണിക്കുന്നു. ബലവർണനയിലെ ‘ഓഘബലാഃ’ (പ്രവാഹബലമുള്ളവർ) എന്ന പദം ജലപ്രവാഹംപോലെ തടയാനാവാത്ത ബലം സൂചിപ്പിക്കുന്നു. ഇങ്ങനെ കവി സേനയുടെ എണ്ണവും വ്യവസ്ഥയും രൂപവും ബലവും ക്രമമായി വർണിക്കുന്നു; അതിലൂടെ യുദ്ധത്തിനുമുൻപുള്ള പൂർണചിത്രം വായനക്കാരന്റെ മുന്നിൽ ഉപസ്ഥിതമാകുന്നു.

ലങ്കയെ വളഞ്ഞു താവളമടിച്ചവരും ചാടിവീഴുന്നവരുമായ വാനരന്മാരാൽ ആകാശം നിറഞ്ഞതുപോലെയും ഭൂമി പൂർണമായതുപോലെയുമായി. കരടികളുടെയും വനവാസികളുടെയും നൂറു ലക്ഷം (ഒരു കോടി) പേർ ലങ്കയുടെ കവാടങ്ങളെ സമീപിച്ചു; മറ്റുള്ളവർ എല്ലാ ഭാഗത്തും യുദ്ധം ചെയ്യാൻ പോയി. ആ പർവതം ആ വാനരന്മാരാൽ എല്ലാ ഭാഗത്തും ചുറ്റപ്പെട്ടു; പതിനായിരങ്ങളുടെ ആയിരം (ഒരു കോടി) പേർ ആ നഗരത്തിനുനേരെ നീങ്ങി. വൃക്ഷങ്ങൾ കൈയിലേന്തിയ ബലവാന്മാരായ വാനരന്മാരാൽ എല്ലാ ഭാഗത്തും വളയപ്പെട്ട ലങ്ക കാറ്റിനുപോലും കടക്കാൻ പ്രയാസമുള്ളതായിത്തീർന്നു. മേഘങ്ങൾക്കു സമാനരും ഇന്ദ്രതുല്യപരാക്രമികളുമായ വാനരന്മാരാൽ പെട്ടെന്നു ഞെരുക്കപ്പെട്ട രാക്ഷസർ വിസ്മയിച്ചുപോയി. മുന്നേറുന്ന സൈന്യപ്രവാഹത്തിന്റെ വലിയ ശബ്ദം ഉണ്ടായി — തകർന്ന സമുദ്രത്തിന്റെ ജലഘോഷംപോലെ. ആ മഹാശബ്ദത്താൽ കോട്ടമതിലുകളോടും തോരണങ്ങളോടും പർവതങ്ങളോടും വനങ്ങളോടും കാനനങ്ങളോടുംകൂടി ലങ്ക മുഴുവനും ഇളകി. രാമലക്ഷ്മണന്മാരാലും സുഗ്രീവനാലും രക്ഷിക്കപ്പെട്ട ആ സൈന്യം എല്ലാ ദേവാസുരന്മാർക്കും കൂടുതൽ എതിർക്കാൻ പ്രയാസമുള്ളതായിത്തീർന്നു. ഇവിടെ കവി വാനരസേനയുടെ എണ്ണം വീണ്ടും വീണ്ടും വർണിക്കുന്നു — നൂറു ലക്ഷം, പതിനായിരങ്ങളുടെ ആയിരം — അതിലൂടെ അതിന്റെ അപാരത സൂചിപ്പിക്കുന്നു. ‘കാറ്റിനുപോലും കടക്കാൻ പ്രയാസം’ എന്ന അതിശയോക്തിയിലൂടെ വളയലിന്റെ സമ്പൂർണത കാണിച്ചിരിക്കുന്നു. മുൻപ് ഹനുമാൻ ഒറ്റയ്ക്കു പ്രവേശിച്ച ലങ്ക ഇപ്പോൾ എല്ലാ ഭാഗത്തും ഉപരോധിക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു. സമുദ്രം തകരുന്നതിന്റെ ഉപമ മഹാപ്രളയത്തിന്റെ ഓർമ ഉണർത്തുന്നു. രാമലക്ഷ്മണന്മാരുടെയും സുഗ്രീവന്റെയും രക്ഷയാണ് സേനയുടെ അജയ്യതയ്ക്കു കാരണം. ലങ്കയെ വളഞ്ഞതിന്റെ ഫലം രാക്ഷസരിൽ കാണാം — അവർ വിസ്മയിച്ചവരും പെട്ടെന്നു ഞെരുക്കപ്പെട്ടവരുമാണ്. ഈ രാക്ഷസർ മുൻപൊരിക്കലും സ്വന്തം നഗരത്തിൽ ശത്രുക്കളെ കണ്ടിട്ടില്ല; അതിനാൽ അവരുടെ വിസ്മയം സ്വാഭാവികമാണ്. വാനരസേനയുടെ നാദം സമുദ്രം തകരുമ്പോഴുണ്ടാകുന്ന ജലഘോഷത്തിനു തുല്യമാണ് — സേതുകെട്ടി സമുദ്രം കടന്നവന്റെ സേനതന്നെ ഇപ്പോൾ സമുദ്രംപോലെ ഗർജിക്കുന്നു. നാദംകൊണ്ട് കോട്ടമതിലുകളോടും തോരണങ്ങളോടുംകൂടി ലങ്ക ഇളകി എന്ന വർണന ഭൂകമ്പത്തിന്റേതുപോലുള്ള പ്രഭാവം കാണിക്കുന്നു; ഇതു രാക്ഷസരുടെ മനസ്സിലെ ഭയത്തിന്റെ ആരംഭമാണ്. സർഗത്തിന്റെ ഈ ഭാഗത്ത് കവി വാനരസേനയുടെ അജയ്യത വിളംബരം ചെയ്യുന്നു — ‘എല്ലാ ദേവാസുരന്മാർക്കും കൂടുതൽ എതിർക്കാൻ പ്രയാസം’. സംഖ്യയല്ല, രാമലക്ഷ്മണന്മാരുടെയും സുഗ്രീവന്റെയും രക്ഷയാണ് അതിന്റെ ബലത്തിന്റെ ആധാരം. ഈ വാക്ക് യുദ്ധത്തിന്റെ അന്തിമഫലം മുൻകൂട്ടിത്തന്നെ സൂചിപ്പിക്കുന്നു. ‘പതിനായിരങ്ങളുടെ ആയിരം’ എന്ന സംഖ്യ ഒരു കോടിയാണ്; ഇങ്ങനെ സേനയുടെ പല ഭാഗങ്ങൾ വർണിക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു — ചിലർ കവാടങ്ങളിൽ, ചിലർ ചുറ്റും, ചിലർ പർവതത്തിൽ. ‘ആകാശം നിറഞ്ഞതുപോലെ, ഭൂമി പൂർണമായതുപോലെ’ എന്ന വാക്കിലൂടെ മുകളിലും താഴെയും എല്ലായിടത്തും വാനരന്മാർ മാത്രമേ കാണുന്നുള്ളൂ എന്നാണ് ഭാവം. ‘മേഘസങ്കാശാഃ’ (മേഘസമാനർ) എന്ന ഉപമ വാനരന്മാരുടെ നിറവും ഗർജനവും ഒരുപോലെ സൂചിപ്പിക്കുന്നു; ‘ശക്രതുല്യപരാക്രമാഃ’ (ഇന്ദ്രതുല്യപരാക്രമികൾ) എന്നത് അവരുടെ ബലവും. ഇങ്ങനെ ലങ്കാവാസികൾ ആദ്യമായി തങ്ങളുടെ നഗരത്തിന്റെ ഉപരോധം നേരിട്ട് അനുഭവിക്കുന്നു.

ഇങ്ങനെ രാക്ഷസവധത്തിനായി തന്റെ സൈന്യത്തെ വിന്യസിച്ച്, മന്ത്രിമാരുമായി ആലോചിച്ച്, വീണ്ടും വീണ്ടും നിശ്ചയിച്ച്, അടുത്തതായി ചെയ്യേണ്ടതു ചെയ്യാനാഗ്രഹിച്ച്, സാമം, ദാനം മുതലായ ഉപായങ്ങൾ ക്രമമായി പ്രയോഗിക്കുന്നതിലൂടെ സിദ്ധിക്കുന്ന ലക്ഷ്യത്തിന്റെ തത്ത്വമറിയുന്ന രാഘവൻ, വിഭീഷണന്റെ അനുമതിയോടെ രാജധർമം ഓർത്തുകൊണ്ട്, ബാലിപുത്രനായ അംഗദനെ വിളിച്ച് ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞു: ‘സൗമ്യനായ വാനരാ, ലങ്കാനഗരം കടന്ന്, ഭയം ഉപേക്ഷിച്ച്, വ്യഥയില്ലാതെ ദശഗ്രീവന്റെ അടുത്തുചെന്ന് എന്റെ വാക്കായി പറയുക — ശ്രീ നഷ്ടപ്പെട്ടവനും ഐശ്വര്യം പോയവനും മരിക്കാനുള്ള ആഗ്രഹംകൊണ്ടു ബുദ്ധി നശിച്ചവനുമായ അവനോട് ഇങ്ങനെ പറയുക — രാത്രിഞ്ചരനായ രാക്ഷസാ, അഹങ്കാരിയായ നീ മോഹംകൊണ്ട് ഋഷിമാരോടും ദേവതകളോടും ഗന്ധർവന്മാരോടും അപ്സരസ്സുകളോടും നാഗങ്ങളോടും യക്ഷന്മാരോടും രാജാക്കന്മാരോടും ചെയ്ത പാപത്തിന്റെ, ഒഴിഞ്ഞുമാറാനാവാത്ത ഫലം ഇന്നു വന്നെത്തിയിരിക്കുന്നു; സ്വയംഭൂവിന്റെ വരദാനത്തിൽനിന്നുണ്ടായ നിന്റെ ദർപ്പം തീർച്ചയായും പോയ്മറഞ്ഞു. ഭാര്യാപഹരണത്താൽ ദുഃഖിതനായ ഞാൻ ആരുടെ ശിക്ഷകനാണോ, ആ ശിക്ഷാദണ്ഡം ധരിച്ചുകൊണ്ട് ലങ്കാകവാടത്തിൽ നിലയുറപ്പിച്ചിരിക്കുന്നു. രാക്ഷസാ, യുദ്ധത്തിൽ ഉറച്ചുനിന്നാൽ നീ ദേവന്മാരുടെയും മഹർഷിമാരുടെയും എല്ലാ രാജർഷിമാരുടെയും പദവിയിലെത്തും. രാക്ഷസാധമാ, ഏതു ബലംകൊണ്ടോ മായകൊണ്ടോ എന്നെ മറികടന്ന് നീ സീതയെ അപഹരിച്ചുവോ, ആ ബലം കാണിക്കുക. മൈഥിലിയെ കൂട്ടിക്കൊണ്ട് നീ ശരണം പ്രാപിക്കുന്നില്ലെങ്കിൽ, മൂർച്ചയേറിയ ശരങ്ങൾകൊണ്ട് ഈ ലോകത്തെ ഞാൻ രാക്ഷസരില്ലാത്തതാക്കും. ധർമാത്മാവും രാക്ഷസശ്രേഷ്ഠനും ശ്രീമാനുമായ ഈ വിഭീഷണൻ എന്നോടു ചേർന്നിരിക്കുന്നു; ഈ ലങ്കൈശ്വര്യം നിഷ്കണ്ടകമായി അവനു തീർച്ചയായും ലഭിക്കും. മൂഢന്മാരെ സഹായികളാക്കിയവനും പാപിയും ആത്മജ്ഞാനമില്ലാത്തവനുമായ നിനക്ക് അധർമത്തിലൂടെ ഒരു നിമിഷംപോലും രാജ്യം അനുഭവിക്കാൻ കഴിയില്ല. രാക്ഷസാ, ധൈര്യം സംഭരിച്ച് ശൗര്യം അവലംബിച്ച് യുദ്ധം ചെയ്യുക; യുദ്ധത്തിൽ എന്റെ ശരങ്ങളാൽ ശാന്തനായി നീ പിന്നെ പരിശുദ്ധനാകും. നിശാചരാ, പക്ഷിയായി മൂന്നുലോകങ്ങളിലും കടന്നാലും, എന്റെ കണ്ണിന്റെ വഴിയിൽപ്പെട്ടാൽ നീ ജീവനോടെ തിരിച്ചുപോകില്ല. നിനക്കു ഹിതമായ വാക്കു ഞാൻ പറയുന്നു — നിന്റെ ഔർധ്വദേഹികം (മരണാനന്തരക്രിയ) ചെയ്തുവയ്ക്കുക, ലങ്കയെ നന്നായി ഒന്നു കണ്ടുകൊള്ളുക; നിന്റെ ജീവൻ എന്റെ കൈയിലാണ്.’ ഇവിടെ യുദ്ധത്തിനുമുൻപ് രാമൻ ദൂതനെ അയയ്ക്കുന്നു, കാരണം രാജധർമം അങ്ങനെ പറയുന്നു — ആദ്യം സന്ധിക്ക് അവസരം നൽകണം. അവന്റെ സന്ദേശത്തിൽ രണ്ടു വഴികളുണ്ട് — ശരണാഗതിയും സീതയെ തിരികെ നൽകലും, അല്ലെങ്കിൽ യുദ്ധവും മരണവും. ‘എന്റെ ശരങ്ങളാൽ ശാന്തനായി പരിശുദ്ധനാകും’ എന്ന വാക്കിലൂടെ രാമൻ ശത്രുവിന്റെ മോക്ഷവും ചിന്തിക്കുന്നു. വിഭീഷണന്റെ രാജ്യപ്രാപ്തി ഉറപ്പാണെന്ന പ്രഖ്യാപനം രാവണനെ സംബന്ധിച്ചിടത്തോളം പരമമായ ആഘാതമാണ്. ‘മുമൂർഷാനഷ്ടചേതനം’ എന്ന പദത്തിന്റെ അർഥം — മരിക്കാനുള്ള ആഗ്രഹംകൊണ്ടു ബുദ്ധി നശിച്ചവൻ. അംഗദനെ തിരഞ്ഞെടുത്തതും അർഥവത്താണ് — മുൻപ് രാവണനെ ജയിച്ച ബാലിയുടെ പുത്രനാണ് അവൻ. രാമന്റെ സന്ദേശത്തിൽ രാജധർമത്തിന്റെ എല്ലാ അംഗങ്ങളുമുണ്ട് — ആദ്യം ദോഷകഥനം (ഋഷിമാരോടും ദേവന്മാരോടും മറ്റും ചെയ്ത പാപം), പിന്നെ ശിക്ഷയുടെ പ്രഖ്യാപനം (ഞാൻ ദണ്ഡധരനായി കവാടത്തിൽ നിൽക്കുന്നു), പിന്നെ വെല്ലുവിളി (ബലം കാണിക്കുക, യുദ്ധം ചെയ്യുക), പിന്നെ വികല്പം (ശരണം പ്രാപിക്കുക, സീതയെ നൽകുക), പിന്നെ പരിണാമകഥനം (വിഭീഷണനു രാജ്യം ലഭിക്കും), ഒടുവിൽ ഹിതവചനം (ഔർധ്വദേഹികം ചെയ്യുക, ലങ്കയെ നന്നായി കാണുക). ‘ക്രമയോഗാർഥതത്ത്വവിത്’ എന്ന വിശേഷണം സാമം, ദാനം, ഭേദം, ദണ്ഡം എന്നീ ഉപായങ്ങളുടെ ക്രമമായ പ്രയോഗം സൂചിപ്പിക്കുന്നു — യുദ്ധത്തിനുമുൻപുള്ള ദൂതപ്രേഷണം സാമത്തിന്റെ അവസാനശ്രമമാണ്. രാവണന്റെ സ്വഭാവം അറിയുന്നതിനാൽ വിഭീഷണന്റെ അനുമതിയും വാങ്ങിയിരിക്കുന്നു. ‘ലങ്കയെ നന്നായി കാണുക’ എന്ന വാക്ക് വ്യംഗ്യമാണ് — നീ ഇനി ഇതു കാണുകയില്ല. ‘പക്ഷിയായി മൂന്നുലോകങ്ങളിലും കടന്നാലും’ എന്ന വാക്കിലൂടെ രാവണന്റെ ഒളിച്ചോട്ടവും തടയപ്പെടുമെന്ന് രാമൻ പ്രഖ്യാപിക്കുന്നു. രാമൻ രാവണനെ ‘മൂഢന്മാരെ സഹായികളാക്കിയവൻ’ എന്നു പറയുന്നു, കാരണം അവന്റെ മന്ത്രിമാർ ഹിതവചനം പറയുന്നില്ല; വിഭീഷണൻ മാത്രമാണ് ഹിതം പറഞ്ഞത്, അവനാകട്ടെ പുറത്താക്കപ്പെട്ടു. ‘അധർമത്തിലൂടെ ഒരു നിമിഷംപോലും രാജ്യം അനുഭവിക്കാനാവില്ല’ എന്ന ധർമത്തിന്റെ സനാതനനിയമം രാമൻ ഓർമിപ്പിക്കുന്നു.

ക്ലേശമില്ലാതെ കർമങ്ങൾ ചെയ്യുന്ന രാമൻ ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞപ്പോൾ താരാപുത്രനായ അംഗദൻ, മൂർത്തിമാനായ അഗ്നിയെപ്പോലെ, ആകാശത്തിൽ കടന്നു പോയി. ശ്രീമാനായ അവൻ ഒരു മുഹൂർത്തംകൊണ്ട് രാവണമന്ദിരത്തിലെത്തി, സചിവന്മാരോടൊപ്പം കൂസലില്ലാതെ ഇരിക്കുന്ന രാവണനെ കണ്ടു. തുടർന്ന് അവന്റെ അധികം ദൂരെയല്ലാതെ ചാടിയിറങ്ങി, സ്വർണത്തോൾവളയണിഞ്ഞ വാനരശ്രേഷ്ഠനായ അംഗദൻ ജ്വലിക്കുന്ന അഗ്നിയെപ്പോലെ നിന്നു. സ്വയം തന്നെ പരിചയപ്പെടുത്തി അവൻ അമാത്യന്മാരോടുകൂടിയ രാവണനെ രാമന്റെ ആ ഉത്തമമായ വാക്കുകളെല്ലാം കുറവോ കൂടുതലോ ഇല്ലാതെ കേൾപ്പിച്ചു: ‘ഞാൻ ക്ലേശമില്ലാതെ കർമം ചെയ്യുന്ന കോസലേന്ദ്രനായ രാമന്റെ ദൂതൻ, ബാലിപുത്രനായ അംഗദൻ — എന്റെ പേര് നിന്റെ ചെവിയിൽ എത്തിയിട്ടുണ്ടെങ്കിൽ. കൗസല്യയുടെ ആനന്ദം വർധിപ്പിക്കുന്ന രാഘവനായ രാമൻ നിന്നോടു പറയുന്നു — ക്രൂരാ, പുറത്തിറങ്ങി എതിർത്തു യുദ്ധം ചെയ്യുക, ആണായിരിക്കുക. അമാത്യന്മാരോടും പുത്രന്മാരോടും ജ്ഞാതികളോടും ബന്ധുക്കളോടുംകൂടി നിന്നെ ഞാൻ കൊല്ലും; നീ കൊല്ലപ്പെട്ടാൽ മൂന്നുലോകങ്ങളും ഉദ്വേഗമില്ലാത്തവയാകും. ദേവന്മാരുടെയും ദാനവന്മാരുടെയും യക്ഷന്മാരുടെയും ഗന്ധർവന്മാരുടെയും നാഗങ്ങളുടെയും രാക്ഷസരുടെയും ശത്രുവും ഋഷിമാർക്കു മുള്ളുമായ നിന്നെ ഇന്നു ഞാൻ പിഴുതെറിയും. വൈദേഹിയെ ആദരിച്ച്, വണങ്ങി തിരികെ കൊടുക്കുന്നില്ലെങ്കിൽ, നീ കൊല്ലപ്പെട്ടശേഷം ഐശ്വര്യം വിഭീഷണന്റേതാകും.’ അംഗദൻ ദൂതധർമം പാലിക്കുന്നു — ‘അന്യൂനാധികം’, രാമന്റെ വാക്കിൽ കുറവുമില്ല, കൂടുതലുമില്ല. അവൻ ആദ്യം തന്നെ പരിചയപ്പെടുത്തുന്നു — ‘ബാലിപുത്രൻ’ എന്ന പേരുകൊണ്ടുതന്നെ രാവണന്റെ മനസ്സിൽ ബാലിയുടെ ഓർമ ഉണരുന്നു. ‘ആണായിരിക്കുക’ എന്ന വാക്ക് രാവണന്റെ ഭീരുത്വം സൂചിപ്പിക്കുന്നു — അവൻ സീതയെ അപഹരിച്ചത് ചതിയിലൂടെയാണ്, യുദ്ധത്തിലൂടെയല്ല. അംഗദന്റെ ഗമനം ‘മൂർത്തിമാനായ ഹവ്യവാഹനനെ (അഗ്നിയെ)പ്പോലെ’ — അഗ്നിയെപ്പോലെ തേജസ്വിയും വേഗവാനും. ‘അവ്യഗ്രമാസീനം’ (കൂസലില്ലാതെ ഇരിക്കുന്നവൻ) എന്ന രാവണന്റെ വർണന അവന്റെ ദർപ്പം കാണിക്കുന്നു — നഗരം വളയപ്പെട്ടിട്ടും അവൻ ശാന്തനായി സചിവന്മാരോടൊപ്പം ഇരിക്കുന്നു. അംഗദൻ അവന്റെ അരികിൽത്തന്നെ ചാടിയിറങ്ങി നിൽക്കുന്നു, ദൂരെനിന്നു സംസാരിക്കുന്നില്ല — ഇതിലൂടെ അവന്റെ നിർഭയത പ്രകടമാകുന്നു. അവൻ രാമന്റെ വാക്കുകൾ സ്വന്തം വാക്കുകളിലല്ല, രാമന്റെതന്നെ വാക്കുകളിൽ, അൽപം ചുരുക്കി മാത്രം പറയുന്നു; ദൂതന്റെ പ്രഥമധർമം ഇതുതന്നെ. രാമന്റെ പേരുകൾ — ‘കോസലേന്ദ്രൻ’, ‘അക്ലിഷ്ടകർമാവ്’, ‘കൗസല്യാനന്ദവർധനൻ’ — അവന്റെ രാജകുലവും കർമസാമർഥ്യവും മാതൃഭക്തിയും സൂചിപ്പിക്കുന്നു. ‘മൂന്നുലോകങ്ങളും ഉദ്വേഗമില്ലാത്തവയാകും’ എന്ന വാക്ക് രാവണവധത്തിന്റെ ലോകഹിതത്വം സ്ഥാപിക്കുന്നു — ഇത് രാമന്റെ വ്യക്തിപരമായ പ്രതികാരം മാത്രമല്ല, ലോകത്തിന്റെ മുള്ളു പിഴുതെറിയലാണ്. അംഗദന്റെ വാക്കുകളിൽ രാമന്റെ സന്ദേശത്തിന്റെ സാരം നിലനിൽക്കുന്നു — യുദ്ധം, അല്ലെങ്കിൽ സീതയെ തിരികെ നൽകൽ. ദൂതന്റെ ‘നിന്റെ ചെവിയിൽ എത്തിയിട്ടുണ്ടെങ്കിൽ’ എന്ന സ്വയംപരിചയപ്പെടുത്തൽ വ്യംഗ്യം നിറഞ്ഞതാണ് — ബാലിപുത്രന്റെ പേര് രാവണൻ തീർച്ചയായും കേട്ടിട്ടുണ്ട്, കാരണം ബാലി രാവണനെ കക്ഷത്തിലിറുക്കി നാലു സമുദ്രങ്ങളിലും ചുറ്റിനടന്നുവെന്നത് പ്രസിദ്ധമാണല്ലോ. ഇങ്ങനെ അംഗദന്റെ സാന്നിധ്യംതന്നെ രാവണന്റെ പഴയ പരാജയം ഓർമിപ്പിക്കുന്നു. ‘നിഷ്പത്യ പ്രതിയുധ്യസ്വ’ (പുറത്തിറങ്ങി എതിർത്തു യുദ്ധം ചെയ്യുക) എന്നാണ് രാമൻ ഇവിടെ പറയുന്നത് — നഗരത്തിനു പുറത്തുവന്നു യുദ്ധം ചെയ്യുക, കോട്ടയിൽ ഒളിച്ചിരിക്കാതെ.

വാനരശ്രേഷ്ഠൻ ഇങ്ങനെ പരുഷമായ വാക്കു പറഞ്ഞപ്പോൾ നിശാചരഗണങ്ങളുടെ ഈശ്വരൻ അമർഷത്തിനു വശംവദനായി. രോഷാകുലനായ ആ ദുർബുദ്ധി ‘പിടിക്കുവിൻ, കൊല്ലുവിൻ’ എന്ന് സചിവന്മാരോടു പലവട്ടം ആജ്ഞാപിച്ചു. രാവണന്റെ വാക്കു കേട്ട് ഘോരരായ നാലു രാത്രിഞ്ചരന്മാർ, തേജസ്സുകൊണ്ടു ജ്വലിക്കുന്ന അഗ്നിയെപ്പോലുള്ള ആ അംഗദനെ പിടികൂടി. ആത്മസംയമമുള്ള വീരനായ താരാപുത്രൻ രാക്ഷസസംഘത്തിനു മുന്നിൽ തന്റെ ബലം കാണിക്കാനായി സ്വയംതന്നെ പിടികൊടുത്തു. പിന്നെ തന്റെ രണ്ടു കൈകളിലും തൂങ്ങിക്കിടന്ന അവരെ പക്ഷികളെയെന്നപോലെ എടുത്തുകൊണ്ട് അംഗദൻ പർവതസമാനമായ പ്രാസാദത്തിലേക്കു കുതിച്ചുയർന്നു. അവന്റെ കുതിപ്പിന്റെ വേഗത്താൽ കുടഞ്ഞെറിയപ്പെട്ട ആ രാക്ഷസരെല്ലാം രാക്ഷസേന്ദ്രൻ നോക്കിനിൽക്കെ നിലത്തുവീണു. പിന്നെ പ്രതാപവാനായ ബാലിപുത്രൻ പർവതശിഖരംപോലെ ഉയർന്ന രാക്ഷസേന്ദ്രന്റെ പ്രാസാദശിഖരത്തിൽ ചവിട്ടിക്കയറി. അവൻ ചവിട്ടിയ ആ ശിഖരം ദശഗ്രീവൻ നോക്കിനിൽക്കെ പിളർന്നു — പണ്ട് വജ്രത്താൽ ഹിമവാന്റെ ശിഖരം പിളർക്കപ്പെട്ടതുപോലെ. പ്രാസാദശിഖരം തകർത്ത്, സ്വന്തം പേരു വിളംബരം ചെയ്ത്, അതിമഹത്തായ നാദം മുഴക്കി അവൻ ആകാശത്തിലൂടെ കുതിച്ചുയർന്നു. എല്ലാ രാക്ഷസരെയും വ്യഥപ്പെടുത്തിയും വാനരന്മാരെ ഹർഷിപ്പിച്ചും അവൻ വാനരന്മാരുടെ നടുവിൽ രാമന്റെ അരികിലെത്തി. രാവണനാകട്ടെ പ്രാസാദം തകർക്കപ്പെട്ടതിൽ അത്യന്തം ക്രുദ്ധനായി; തന്റെ വിനാശം മുന്നിൽ കണ്ട് അവൻ നെടുവീർപ്പിട്ടുകൊണ്ടിരുന്നു. അംഗദൻ സ്വയം പിടികൊടുക്കുന്നു — ഇത് അവന്റെ ബുദ്ധിയാണ്; രാക്ഷസരുടെ ബലം നിസ്സാരമാണെന്നു കാണിക്കാനാണ് അവൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നത്. നാലു രാക്ഷസർ അവന്റെ കൈകളിൽ പക്ഷികളെപ്പോലെ തൂങ്ങിക്കിടക്കുന്നു — ഈ ദൃശ്യം രാവണന്റെ സഭയ്ക്കുള്ള അപമാനമാണ്. പ്രാസാദശിഖരത്തിന്റെ തകർച്ച രാവണന്റെ ഗർവഭംഗത്തിന്റെ പ്രതീകമാണ്; ‘പശ്യതഃ’ (നോക്കിനിൽക്കെ) എന്ന പദത്തിന്റെ ആവർത്തനത്തിലൂടെ രാവണന്റെ നിസ്സഹായത കാണിക്കുന്നു. അംഗദന്റെ ‘സ്വന്തം പേരു വിളംബരം ചെയ്യൽ’ സുന്ദരകാണ്ഡത്തിലെ ഹനുമാന്റെ ‘ജയത്യതിബലോ രാമഃ’ (അതിബലനായ രാമൻ ജയിക്കുന്നു) എന്ന ഘോഷണത്തിനു സമാനമാണ്. രാവണന്റെ നെടുവീർപ്പ് അവന്റെ ഉള്ളിലെ ഭയം പ്രകടമാക്കുന്നു — അവൻ വിനാശം കാണുന്നു, എന്നിട്ടും പിന്തിരിയുന്നില്ല. രാവണന്റെ പ്രതികരണം അവന്റെ സ്വഭാവത്തിനൊത്തതാണ് — ദൂതന്റെ വാക്കു കേട്ട് അവൻ ആലോചിക്കുന്നില്ല, ഉടനെ ‘പിടിക്കുവിൻ, കൊല്ലുവിൻ’ എന്ന് ആജ്ഞാപിക്കുന്നു; ദൂതവധം രാജനീതിയിൽ നിഷിദ്ധമാണ്; മുൻപ് ഹനുമാന്റെ കാര്യത്തിലും വിഭീഷണൻ ഇതു പറഞ്ഞിരുന്നു. ‘ദുർമേധാഃ’ (ദുർബുദ്ധി) എന്ന വിശേഷണം കവി ഇവിടെ പ്രയോഗിക്കുന്നു; അതിലൂടെ രാവണന്റെ ബുദ്ധിനാശം സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു. അംഗദന്റെ പെരുമാറ്റം ഹനുമാന്റേതുപോലെയാണ് — അവനും സ്വയം ബന്ധനം സ്വീകരിച്ച് ശത്രുവിന്റെ ബലം പരീക്ഷിക്കുന്നു. മരത്തിൽനിന്നു പഴങ്ങൾ വീഴുന്നതുപോലെ അവന്റെ കുതിപ്പിൽ രാക്ഷസർ കുടഞ്ഞെറിയപ്പെട്ടു. പ്രാസാദശിഖരത്തിലെ ചവിട്ടലും തകർക്കലും ഹിമവാന്റെ ശിഖരം വജ്രത്താൽ പിളർക്കപ്പെട്ടതിനോട് ഉപമിക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു — ഇന്ദ്രന്റെ വജ്രപ്രഹരംപോലെ അംഗദന്റെ കാൽച്ചവിട്ട്. ‘പേരു വിളംബരം ചെയ്ത്’ — ‘ഞാൻ ബാലിപുത്രനായ അംഗദൻ’ എന്നു ഘോഷിച്ചുകൊണ്ട് — അവൻ രാവണന്റെ സഭയിൽ ബാലിയുടെ ഓർമ വീണ്ടും ഉണർത്തുന്നു. രാവണന്റെ ക്രോധവും നെടുവീർപ്പും അവന്റെ നിസ്സഹായത കാണിക്കുന്നു; വിനാശം അവൻ കാണുന്നു, എന്നാൽ അഹങ്കാരംകൊണ്ട് സീതയെ കൊടുക്കുന്നില്ല. ഇതുതന്നെയാണ് അവന്റെ ദുരന്തത്തിന്റെ മൂലം.

രാമനാകട്ടെ ഹർഷത്തോടെ ഗർജിക്കുന്ന അനേകം വാനരന്മാരാൽ ചുറ്റപ്പെട്ട്, ശത്രുവധം ആഗ്രഹിച്ച് യുദ്ധത്തിനായിത്തന്നെ മുന്നോട്ടു നീങ്ങി. പർവതശിഖരംപോലുള്ളവനും മഹാവീര്യനും ആർക്കും എതിർക്കാനാവാത്തവനുമായ സുഷേണൻ എന്ന വാനരൻ ഇഷ്ടരൂപം ധരിക്കുന്ന അനേകം വാനരന്മാരാൽ ചുറ്റപ്പെട്ട്, സുഗ്രീവന്റെ വാക്കുപ്രകാരം കവാടങ്ങൾ നിയന്ത്രിച്ചുകൊണ്ട്, നക്ഷത്രങ്ങളെ ചന്ദ്രനെന്നപോലെ ചുറ്റിനടന്നു. ലങ്കയെ വളഞ്ഞു താവളമടിച്ചവരും സമുദ്രംവരെ വ്യാപിച്ചവരുമായ വനവാസികളുടെ നൂറ് അക്ഷൗഹിണികളെ കണ്ട് ചില രാക്ഷസർ വിസ്മയിച്ചു, മറ്റുചിലർ ഭയന്നു, വേറെ ചിലരാകട്ടെ യുദ്ധാവേശംകൊണ്ട് ഹർഷംതന്നെ പൂണ്ടു. കോട്ടമതിലിനും കിടങ്ങിനുമിടയിലുള്ള ഇടമെല്ലാം വാനരന്മാരാൽ നിറഞ്ഞു; ദീനരായ രാക്ഷസർ കോട്ടമതിൽ വാനരമയമായിത്തീർന്നതു കണ്ടു; ഭയപ്പെട്ട് അവർ ഹാഹാകാരം മുഴക്കി. അതിഭീഷണമായ ആ കോലാഹലം ആരംഭിച്ചപ്പോൾ രാക്ഷസരാജന്റെ യോദ്ധാക്കളായ രാക്ഷസർ മഹായുധങ്ങൾ കൈയിലേന്തി യുഗാന്തത്തിലെ കാറ്റുകളെപ്പോലെ സഞ്ചരിച്ചുതുടങ്ങി. ഇവിടെ രാക്ഷസരുടെ മൂന്നുവിധ പ്രതികരണം — വിസ്മയം, ഭയം, ഹർഷം — കവി സൂക്ഷ്മമായി വർണിച്ചിരിക്കുന്നു; ചില യോദ്ധാക്കൾ യുദ്ധത്തിൽ സന്തോഷിക്കുകപോലും ചെയ്യുന്നു. ‘വാനരീകൃതഃ പ്രാകാരഃ’ (വാനരമയമാക്കപ്പെട്ട കോട്ടമതിൽ) എന്ന പദത്തിന്റെ അർഥം കോട്ടമതിൽ വാനരന്മാരെക്കൊണ്ടുതന്നെ നിർമിച്ചതുപോലെയായി എന്നാണ്. സർഗാന്തത്തിൽ ഉപജാതിവൃത്തത്തിലൂടെ യുദ്ധാരംഭം സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു — അടുത്ത സർഗത്തിൽ സംഗ്രാമം ആരംഭിക്കും. സുഷേണന്റെ ചന്ദ്രോപമ സേനാപതിയുടെ ചുറ്റിനടക്കലും കവാടങ്ങളിലെ നിരീക്ഷണവും കാണിക്കുന്നു. അംഗദന്റെ മടങ്ങിവരവിൽ ഉത്സാഹഭരിതരായ വാനരന്മാർ ഗർജിക്കുന്നു; രാമൻ ശത്രുവധത്തിനു സജ്ജനായി മുന്നോട്ടു നീങ്ങി. സുഷേണന്റെ ചുറ്റിനടക്കൽ കവാടങ്ങളുടെ നിരീക്ഷണത്തിനാണ് — എല്ലാ വാനരന്മാരും തങ്ങളുടെ സ്ഥാനങ്ങളിൽ ഉണ്ടോ ഇല്ലയോ എന്ന് അവൻ നോക്കുന്നു. ‘അക്ഷൗഹിണീശതം’ (നൂറ് അക്ഷൗഹിണി) എന്ന സംഖ്യ വീണ്ടും സേനയുടെ വിശാലത കാണിക്കുന്നു; ‘സമുദ്രംവരെ വ്യാപിച്ചവർ’ — സേന സമുദ്രതീരംവരെ പരന്നുകിടക്കുന്നു എന്നാണ് ഭാവം. രാക്ഷസരുടെ പ്രതികരണം വർണിക്കുന്നതിൽ കവി മനഃശാസ്ത്രം പ്രദർശിപ്പിക്കുന്നു — എല്ലാവരും ഒരുപോലെയല്ല; ചിലർ ഭയന്നവർ, ചിലർ വിസ്മയിച്ചവർ, ചില ശൂരന്മാർ യുദ്ധത്തിൽ ഹർഷിക്കുന്നവർ. ‘ഹാഹാകാരം’ ഭയത്തിന്റെ സ്വരമാണ്. ഒടുവിൽ രാക്ഷസയോദ്ധാക്കൾ മഹായുധങ്ങളേന്തി പ്രളയവായുക്കളെപ്പോലെ സഞ്ചരിക്കുന്നു — യുദ്ധാരംഭം ആസന്നമാണ്. ഇങ്ങനെ ശാന്തമായ സംവാദത്തിൽനിന്നാരംഭിച്ച് സർഗം ക്രമമായി യുദ്ധത്തിന്റെ വാതിൽക്കലോളം എത്തുന്നു.

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये युद्धकाण्डे एकचत्वारिंशः सर्गः॥ ४१॥

തെറ്റ് അറിയിക്കുക

മൂലശ്ലോകങ്ങളോടും പദവിവരണത്തോടും കൂടി വായിക്കുക