സർഗ്ഗം
വിഭീഷണൻ ലങ്കയുടെ രക്ഷാസംവിധാനം അറിയിക്കുന്നു, രാമൻ സേനാപതികളെ നിയോഗിക്കുന്നു
വാനരവീരന്മാരുടെ ആലോചന, വിഭീഷണന്റെ മന്ത്രിമാർ പക്ഷിരൂപത്തിൽ കണ്ട രാവണന്റെ സംവിധാനം, രാക്ഷസസേനയുടെ വലിപ്പം, രാമൻ നാലു കവാടങ്ങളിലും മധ്യത്തിലും സേനാപതികളെ നിയോഗിക്കുന്നു, മനുഷ്യരൂപം വിലക്കൽ, സുവേലാരോഹണത്തിന്റെ നിശ്ചയം
നരരാജനും വാനരരാജനുമായ രാമനും സുഗ്രീവനും, വായുപുത്രനായ വാനരൻ ഹനുമാൻ, ഋക്ഷരാജൻ ജാംബവാൻ, രാക്ഷസനായ വിഭീഷണൻ, ബാലിപുത്രനായ അംഗദൻ, സൗമിത്രിയായ ലക്ഷ്മണൻ, വാനരനായ ശരഭൻ, ബന്ധുക്കളോടുകൂടിയ സുഷേണൻ, മൈന്ദൻ, ദ്വിവിദൻ, ഗജൻ, ഗവാക്ഷൻ, കുമുദൻ, നളൻ, പനസൻ — ശത്രുദേശത്തെത്തിയ ഇവരെല്ലാം ഒത്തുകൂടി കാര്യങ്ങൾ വിലയിരുത്തിക്കൊണ്ട് ആലോചന നടത്തി: ‘ദേവന്മാരോടും നാഗങ്ങളോടും ഗന്ധർവന്മാരോടുംകൂടിയ അമരന്മാർക്കുപോലും ജയിക്കാൻ പ്രയാസമായ, രാവണൻ പാലിക്കുന്ന ആ ലങ്കാനഗരം ഇതാ കാണുന്നു. രാക്ഷസാധിപനായ രാവണൻ എപ്പോഴും വസിക്കുന്ന ആ നഗരത്തെ സംബന്ധിച്ച തീരുമാനത്തിൽ കാര്യസിദ്ധിയെ മുൻനിർത്തി ആലോചിക്കുവിൻ.’ അവർ ഇങ്ങനെ സംസാരിച്ചുകൊണ്ടിരിക്കെ രാവണന്റെ അനുജനായ വിഭീഷണൻ സംസ്കാരസമ്പന്നമായ പദങ്ങളോടെ അർഥസമൃദ്ധമായ ഒരു വാക്കു പറഞ്ഞു. വീരന്മാരുടെ നാമാവലി എല്ലാ പ്രധാനികളുടെയും ഒത്തുചേരൽ കാണിക്കുന്നു — മനുഷ്യരും വാനരന്മാരും കരടികളും ഒരു രാക്ഷസനും ഒന്നിച്ച്. ‘സഹദായാദഃ’ എന്ന സുഷേണന്റെ വിശേഷണം — ബന്ധുക്കളോടുകൂടിയവൻ; ഹിന്ദിഭാഷ്യവും ‘ബന്ധുജനങ്ങളോടുകൂടി’ എന്നു വ്യാഖ്യാനിക്കുന്നു. ‘അഗ്രാമ്യപദവത്’ (ഗ്രാമ്യമല്ലാത്ത പദങ്ങളോടുകൂടിയത്) എന്നത് വിഭീഷണന്റെ വാക്കിന്റെ സംസ്കൃതസ്വഭാവം സൂചിപ്പിക്കുന്നു — അവൻ സുസംസ്കൃതമായ ശബ്ദങ്ങളിൽ സംസാരിക്കുന്നു, ‘പുഷ്കലാർഥം’ (അർഥസമൃദ്ധം) ആയും. യുദ്ധത്തിനുമുൻപുള്ള ആലോചന രാമന്റെ സേനയുടെ നീതിനിഷ്ഠ കാണിക്കുന്നു — പരാക്രമവും വിചാരപൂർവമാണ്. ‘അമരന്മാർക്കുപോലും ജയിക്കാൻ പ്രയാസം’ എന്നു ലങ്കയുടെ ദുർഗമത്വം സമ്മതിക്കുന്നു, എന്നാൽ ഭയമില്ല. വിഭീഷണന്റെ വാക്കുകൾ തുടർന്നുള്ള ശ്ലോകങ്ങളിലാണ്, കാരണം ലങ്കയുടെ ആന്തരികസംവിധാനം അറിയുന്നത് അവനു മാത്രമാണ്. രാമന്റെ പക്ഷത്തും അവനെ ‘രാവണാവരജൻ’ (രാവണന്റെ അനുജൻ) എന്നുതന്നെയാണ് പരിചയപ്പെടുത്തുന്നത് — അവന്റെ കുലം ഇവിടെ ഗുണകരമാണ്, കാരണം ശത്രുവിന്റെ രീതികൾ അവനറിയാം. ആദ്യത്തെ രണ്ടു ശ്ലോകങ്ങളിലെ പേരുകളുടെ ക്രമം സമീക്ഷിതപതിപ്പിൽനിന്ന് അൽപം വ്യത്യസ്തമാണ്.
‘അനലൻ, പനസൻ, സമ്പാതി, പ്രമതി — എന്റെ ഈ അമാത്യന്മാർ ലങ്കയിൽ പോയി വീണ്ടും ഇവിടെ തിരിച്ചെത്തിയിരിക്കുന്നു. അവരെല്ലാം പക്ഷികളായി ശത്രുസൈന്യത്തിൽ കടന്നു; അവിടെ ഒരുക്കിയിരിക്കുന്ന സംവിധാനം കണ്ടിട്ടാണ് വന്നിരിക്കുന്നത്. രാമാ, ദുരാത്മാവായ രാവണന്റെ സംവിധാനം അവർ പറഞ്ഞതുപോലെ, അതെല്ലാം യഥാവിധം ഞാൻ പറയുന്നതു കേൾക്കുക. കിഴക്കേ കവാടത്തിൽ സൈന്യത്തോടുകൂടി പ്രഹസ്തൻ നിലയുറപ്പിച്ചിരിക്കുന്നു; തെക്കേതിൽ മഹാവീര്യരായ മഹാപാർശ്വനും മഹോദരനും. പടിഞ്ഞാറേ കവാടത്തിൽ അനേകം രാക്ഷസരാൽ ചുറ്റപ്പെട്ട ഇന്ദ്രജിത്ത് — പട്ടിശവും വാളും വില്ലും ഏന്തിയവരും ശൂലവും മുദ്ഗരവും കൈയിലേന്തിയവരും പലതരം ആയുധങ്ങളുള്ളവരുമായ ശൂരന്മാരാൽ ചുറ്റപ്പെട്ട രാവണപുത്രൻ. വടക്കേ നഗരകവാടത്തിൽ രാവണൻ സ്വയം നിലയുറപ്പിച്ചിരിക്കുന്നു — ആലോചനയിൽ നിപുണനും ഉള്ളിൽ അത്യന്തം ഉദ്വിഗ്നനുമായവൻ, ആയുധമേന്തിയ ആയിരക്കണക്കിനു രാക്ഷസരോടൊപ്പം. വിരൂപാക്ഷനാകട്ടെ ശൂലവും വാളും വില്ലുമേന്തിയ മഹാസൈന്യത്തോടെ രാക്ഷസരോടൊപ്പം മധ്യത്തിലെ സേനാനിലയത്തിൽ നിലകൊള്ളുന്നു.’ വിഭീഷണന്റെ മന്ത്രിമാരുടെ പക്ഷിരൂപത്തിലുള്ള പ്രവേശം രാക്ഷസരുടെ മായാശക്തിയുടെ സദുപയോഗമാണ് — രാവണന്റെ ചാരന്മാർ വാനരന്മാരുടെ പിടിയിലായി, വിഭീഷണന്റെ ചാരന്മാർ ആരും കാണാതെ മടങ്ങിയെത്തി. മുൻ സർഗത്തിൽ രാവണൻ ഒരുക്കിയ സംവിധാനം ഇവിടെ അതേപടി അറിയിക്കപ്പെടുന്നു — കഥാസൂത്രം മുറിയാതെ തുടരുന്നു. ‘പരമസംവിഗ്നഃ’ (അത്യന്തം ഉദ്വിഗ്നൻ) എന്ന രാവണന്റെ വിശേഷണം മർമസ്പർശിയാണ് — പുറമേ ഗർവിതനായ അവൻ ഉള്ളിൽ അത്യന്തം ഉദ്വിഗ്നനാണ്; ഹിന്ദിഭാഷ്യവും ‘മനസ്സിനുള്ളിൽ അത്യന്തം ഉദ്വിഗ്നൻ’ എന്നുതന്നെ പറയുന്നു. ‘യാഥാതഥ്യേന’ — യഥാർഥമായി, ഒന്നും മാറ്റാതെ. വിഭീഷണൻ രാമനെ ‘രാമാ’ എന്നു നേരിട്ടു സംബോധന ചെയ്യുന്നു; അതിലൂടെ അവന്റെ വിശ്വാസവും സഖ്യവും സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു. വിഭീഷണന്റെ മന്ത്രിമാരുടെ പേരുകൾ — അനലൻ, പനസൻ, സമ്പാതി, പ്രമതി — സമീക്ഷിതപതിപ്പിൽ അൽപം വ്യത്യസ്തമാണ് (ശരഭൻ, പ്രഘസൻ); അച്ചടിച്ചവതന്നെ നിലനിർത്തിയിരിക്കുന്നു. ആ നാലുപേരും വിഭീഷണനോടൊപ്പം ലങ്ക വിട്ടുവന്നവരാണ്; അതിനാൽ ലങ്കയിലെ വഴികൾ അവർക്കു പരിചിതമാണ്. ഇന്ദ്രജിത്തിന്റെ വർണനയിലെ ആയുധങ്ങളുടെ വിസ്തരണം — പട്ടിശങ്ങൾ, വാളുകൾ, വില്ലുകൾ, ശൂലങ്ങൾ, മുദ്ഗരങ്ങൾ — അവന്റെ സേനയുടെ ഭീകരത കാണിക്കുന്നു; രാവണന്റെ ഏറ്റവും മികച്ച യോദ്ധാവ് അവനാണെന്ന് വിഭീഷണന് അറിയാം. മധ്യത്തിലെ സേനാനിലയത്തിന്റെ പരാമർശം ലങ്കയുടെ രക്ഷ അഞ്ചായി വിഭജിച്ചിരിക്കുന്നുവെന്നു സൂചിപ്പിക്കുന്നു — നാലു കവാടങ്ങളും മധ്യഭാഗവും.
‘ഇങ്ങനെ ലങ്കയിലെ ആ സേനാനിലയങ്ങൾ നിരീക്ഷിച്ച് എന്റെ മന്ത്രിമാരെല്ലാം വേഗം ഇവിടെ തിരിച്ചെത്തി. രാവണന് പതിനായിരം ആനകളും പതിനായിരം രഥങ്ങളും ഇരുപതിനായിരം കുതിരകളും ഒരു കോടിയിലധികം രാക്ഷസരുമുണ്ട്. ഈ നിശാചരന്മാർ പരാക്രമികളും ബലവാന്മാരും യുദ്ധങ്ങളിൽ ആക്രമണോത്സുകരും രാക്ഷസരാജന് എപ്പോഴും പ്രിയപ്പെട്ടവരുമാണ്. പ്രജാപതേ, ഇവിടെ യുദ്ധത്തിനായി ഓരോ രാക്ഷസനും ആയിരമായിരം അനുചരന്മാർ സന്നദ്ധരായി നിൽക്കുന്നു.’ മഹാബാഹുവായ വിഭീഷണൻ മന്ത്രിമാർ പറഞ്ഞ ഈ വാർത്ത അറിയിച്ചശേഷം ആ രാക്ഷസമന്ത്രിമാരെ രാമനു കാണിച്ചുകൊടുത്തു; സചിവന്മാരോടൊപ്പം ലങ്കയിൽ നടന്നതെല്ലാം രാമനെ അറിയിച്ചു. പിന്നെ ശ്രീമാനായ രാവണാനുജൻ രാമനു പ്രിയം ചെയ്യാനാഗ്രഹിച്ച് താമരയിതൾക്കണ്ണനായ രാമനോട് ഈ തുടർവാക്കു പറഞ്ഞു: ‘രാമാ, രാവണൻ കുബേരനുമായി യുദ്ധം ചെയ്തപ്പോൾ അറുപതുലക്ഷം രാക്ഷസർ പുറപ്പെട്ടു; പരാക്രമത്തിലും വീര്യത്തിലും തേജസ്സിലും സത്ത്വഗൗരവത്തിലും ദർപ്പത്തിലും അവർ ദുരാത്മാവായ രാവണനു തുല്യരായിരുന്നു. ഇതിൽ അങ്ങു കോപിക്കരുത്; ഞാൻ അങ്ങയെ ഉത്തേജിപ്പിക്കുകയാണ്, ഭയപ്പെടുത്തുകയല്ല; വീര്യംകൊണ്ട് ദേവന്മാരെപ്പോലും നിഗ്രഹിക്കാൻ അങ്ങു സമർഥനാണ്. അതിനാൽ ചതുരംഗമായ മഹാബലത്താൽ ചുറ്റപ്പെട്ട ഈ വാനരസൈന്യത്തെ വ്യൂഹമായി വിന്യസിച്ച് അങ്ങ് രാവണനെ തകർക്കും.’ ഇരുപതാം ശ്ലോകത്തിന്റെയും ഇരുപത്തൊന്നാം ശ്ലോകത്തിന്റെയും ആദ്യാർധങ്ങൾ വൾഗേറ്റിൽ മാത്രമുള്ളവയാണ്; ഇരുപത്തിരണ്ടാം ശ്ലോകം ആറു പാദമുള്ളതാണ്. വിഭീഷണന്റെ വാക്കിൽ കൗശലമുണ്ട് — ശത്രുബലത്തിന്റെ യഥാർഥ അളവ് അവൻ പറയുന്നു, എന്നാൽ ഭയമുണ്ടാക്കാനല്ല, രാമന്റെ ഉത്സാഹം വർധിപ്പിക്കാനാണ് — ‘ഉത്തേജിപ്പിക്കുകയാണ്, ഭയപ്പെടുത്തുകയല്ല’. കുബേരവിജയത്തിന്റെ പരാമർശം രാവണന്റെ പഴയ ബലം കാണിക്കുന്നു; അത്തരം രാക്ഷസർതന്നെയാണ് ഇപ്പോഴും അവന്റെ പക്ഷത്ത്. വിഭീഷണന്റെ വർണനയിലെ സംഖ്യകൾ യഥാർഥമെന്നപോലെയാണ് — ആനകൾ പതിനായിരം, രഥങ്ങൾ പതിനായിരം, കുതിരകൾ ഇരുപതിനായിരം, കാലാൾ ഒരു കോടിയിലധികം — മുൻ സർഗങ്ങളിലെ വാനരസേനയുടെ അതിശയോക്തിസംഖ്യകളിൽനിന്ന് ഇവ വ്യത്യസ്തമാണ്. ‘ഓരോരുത്തർക്കും ആയിരമായിരം’ എന്ന അനുചരന്മാരുടെ വർണന രാക്ഷസരുടെ അപാരബലം സൂചിപ്പിക്കുന്നു. രാവണന്റെ കുബേരവിജയത്തിന്റെ സ്മരണ പ്രത്യേകിച്ചും അർഥവത്താണ് — കുബേരൻ രാവണന്റെ സഹോദരൻതന്നെ, അവന്റെ ലങ്കയാണ് രാവണൻ അപഹരിച്ചത്; വിഭീഷണനും സഹോദരനാണ്, ഇപ്പോൾ രാമന്റെ പക്ഷത്തും. ‘ഇതിൽ കോപിക്കരുത്’ എന്ന വാക്കിലൂടെ വിഭീഷണൻ രാമന്റെ സാധ്യമായ ക്രോധത്തെ മുൻകൂട്ടി ശമിപ്പിക്കുന്നു — ശത്രുബലത്തിന്റെ പ്രശംസപോലെ കേൾക്കുന്ന വാർത്ത മിത്രത്തിന്റെ മനസ്സിൽ സംശയം ജനിപ്പിച്ചേക്കാം. ‘ചതുരംഗേണ ബലേന’ (ചതുരംഗബലത്താൽ) — വാനരസേനയിൽ കുതിരകളും രഥങ്ങളുമില്ല, എങ്കിലും വിഭീഷണൻ അതിനെ ചതുരംഗസേനയെന്നപോലെ വർണിക്കുന്നു; അത് ഒരു രാജസേനയ്ക്കു തുല്യമാണെന്നു സൂചിപ്പിക്കാൻ. ‘വ്യൂഹ്യ’ (വ്യൂഹമായി വിന്യസിച്ച്) എന്ന പദം യുദ്ധനീതി ഓർമിപ്പിക്കുന്നു — സേനയുടെ വ്യൂഹരചനയാണ് വിജയത്തിന്റെ മൂലം.
രാവണാനുജനായ വിഭീഷണൻ ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞുകൊണ്ടിരിക്കെ, ശത്രുക്കളെ ചെറുക്കുന്നതിനായി രാഘവൻ ഈ വാക്കു പറഞ്ഞു: ‘ലങ്കയുടെ കിഴക്കേ കവാടത്തിൽ വാനരശ്രേഷ്ഠനായ നീലൻ അനേകം വാനരന്മാരാൽ ചുറ്റപ്പെട്ട് പ്രഹസ്തന്റെ എതിരാളിയാകട്ടെ. ബാലിപുത്രനായ അംഗദൻ മഹാസൈന്യത്താൽ ചുറ്റപ്പെട്ട് തെക്കേ കവാടത്തിൽ മഹാപാർശ്വനെയും മഹോദരനെയും തടയട്ടെ. അളവറ്റ ആത്മശക്തിയുള്ള പവനപുത്രൻ ഹനുമാൻ അനേകം വാനരന്മാരാൽ ചുറ്റപ്പെട്ട് പടിഞ്ഞാറേ കവാടം തകർത്ത് ഉള്ളിൽ കടക്കട്ടെ. ദൈത്യദാനവസംഘങ്ങളെയും മഹാത്മാക്കളായ ഋഷിമാരെയും ദ്രോഹിക്കുന്നതിൽ ആനന്ദിക്കുന്നവനും നീചനും വരദാനബലമുള്ളവനുമായി, പ്രജകളെ ദുഃഖിപ്പിച്ചുകൊണ്ട് എല്ലാ ലോകങ്ങളിലും ചുറ്റിനടക്കുന്ന ആ രാക്ഷസേന്ദ്രന്റെ വധത്തിന് ഞാൻതന്നെ ഒരുങ്ങിയിരിക്കുന്നു. സൗമിത്രിയോടൊപ്പം ഞാൻ വടക്കേ നഗരകവാടം തകർത്ത്, സൈന്യത്തോടുകൂടി രാവണൻ എവിടെയുണ്ടോ അവിടേക്കു കടക്കും. ബലവാനായ വാനരേന്ദ്രൻ സുഗ്രീവനും വീര്യവാനായ ഋക്ഷരാജൻ ജാംബവാനും രാക്ഷസേന്ദ്രാനുജനായ വിഭീഷണനും മധ്യത്തിലെ സേനാനിലയത്തിൽ ഇരിക്കട്ടെ.’ രാമന്റെ നിയോഗം രാവണന്റെ സംവിധാനത്തിനുള്ള നേരിട്ടുള്ള മറുപടിയാണ് — ഓരോ രാക്ഷസസേനാപതിക്കും എതിരെ യോഗ്യനായ ഒരു വാനരവീരൻ. അഗ്നിപുത്രനായ സേനാപതി നീലൻ സേനാപതിയായ പ്രഹസ്തനെതിരെ; ഇന്ദ്രന്റെ പൗത്രനായ അംഗദൻ ആ സഹോദരന്മാർക്കെതിരെ; ഹനുമാൻ മായാവിയായ ഇന്ദ്രജിത്തിനെതിരെ. രാവണനെതിരെ രാമൻ സ്വയം — ഇത് അവന്റെ പ്രതിജ്ഞയ്ക്കനുസൃതമാണ്. രാവണന്റെ ദോഷങ്ങളുടെ വർണന — ദ്രോഹത്തിൽ ആനന്ദിക്കുന്നവൻ, നീചൻ, വരബലമുള്ളവൻ, ലോകത്തെ ദുഃഖിപ്പിക്കുന്നവൻ — അവന്റെ വധത്തിന്റെ ധർമ്യത സ്ഥാപിക്കുന്നു. മുപ്പതാം ശ്ലോകത്തിൽ അച്ചടിപ്പതിപ്പിൽ ‘പരിക്രമതി’ എന്നു ഹ്രസ്വം, സമീക്ഷിതപതിപ്പിൽ ‘പരിക്രാമതി’; അച്ചടിച്ചതു നിലനിർത്തിയിരിക്കുന്നു. രാമന്റെ ആജ്ഞ സംക്ഷിപ്തവും നിശ്ചിതവുമാണ് — ഓരോരുത്തരുടെയും പേര്, സ്ഥാനം, എതിരാളി എന്നിവ ഓരോ വാക്യത്തിൽ. നീലന് ‘പ്രതിയോദ്ധാ സ്യാത്’ (എതിരാളിയാകട്ടെ), അംഗദന് ‘ബാധതാം’ (തടയട്ടെ), ഹനുമാന് ‘നിഷ്പീഡ്യ പ്രവിശതു’ (തകർത്തു കടക്കട്ടെ) — ക്രിയാപദങ്ങളുടെ വ്യത്യാസം കൃത്യങ്ങളുടെ വ്യത്യാസം സൂചിപ്പിക്കുന്നു: നീലൻ ചെറുത്തുനിൽക്കട്ടെ, അംഗദൻ തടസ്സമുണ്ടാക്കട്ടെ, ഹനുമാൻ ഉള്ളിൽ കടക്കട്ടെ. പടിഞ്ഞാറേ കവാടത്തിൽ ഇന്ദ്രജിത്തിന്റെ മായയെ ചെറുക്കാൻ ലങ്ക പരിചയമുള്ളവനും മുൻപ് അവിടെ കടന്നിട്ടുള്ളവനുമായ ഹനുമാൻതന്നെയാണ് യോഗ്യൻ. മധ്യത്തിലെ സേനാനിലയത്തിൽ സുഗ്രീവനും ജാംബവാനും വിഭീഷണനും — വാനരരുടെ രാജാവ്, കരടികളുടെ രാജാവ്, രാക്ഷസരുടെ ഭാവിരാജാവ് — മൂന്നു രാജാക്കന്മാരുടെ ഒത്തുചേരൽ സേനയുടെ കേന്ദ്രം കാക്കുന്നു. രാവണനുള്ള വടക്കേ കവാടം രാമൻ സ്വയം ഏറ്റെടുക്കുന്നു; അതിലൂടെ നായകനും നായകനും തമ്മിലുള്ള യുദ്ധം ഉറപ്പാകുന്നു. ലക്ഷ്മണൻ അവനോടൊപ്പം — സഹോദരന്മാർ ഒരിക്കലും വേർപിരിയുന്നില്ല. രാവണന്റെ ദോഷങ്ങൾ വർണിച്ചുകൊണ്ട് രാമൻ തന്റെ പ്രതിജ്ഞയുടെ ധർമ്യത സ്ഥാപിക്കുന്നു.
‘യുദ്ധത്തിൽ വാനരന്മാർ ഒരിക്കലും മനുഷ്യരൂപം സ്വീകരിക്കരുത്; ഈ യുദ്ധത്തിൽ വാനരസൈന്യത്തിൽ ഇതായിരിക്കട്ടെ നമ്മുടെ അടയാളം. ഈ സ്വജനങ്ങൾക്കിടയിൽ വാനരരൂപംതന്നെയായിരിക്കും നമ്മുടെ ചിഹ്നം; നമ്മൾ ഏഴുപേർ മാത്രം മനുഷ്യരൂപത്തിൽ ശത്രുക്കളോടു യുദ്ധം ചെയ്യും — ഞാനും, മഹൗജസ്സുള്ള സഹോദരൻ ലക്ഷ്മണനും, സ്വയം അഞ്ചാമനായ (തന്റെ നാലു മന്ത്രിമാരോടുകൂടിയ) എന്റെ ഈ സഖാവ് വിഭീഷണനും.’ ഇങ്ങനെ വിഭീഷണനോടു പറഞ്ഞിട്ട്, കാര്യസിദ്ധിക്കായി ബുദ്ധിമാനും പ്രഭുവുമായ രാമൻ സുവേലഗിരിയുടെ ഏറെ രമണീയമായ ചരിവു കണ്ട് സുവേലത്തിൽ കയറാൻ തീരുമാനിച്ചു. പിന്നെ മഹാത്മാവായ രാമൻ മഹാസൈന്യംകൊണ്ട് ഭൂമി മുഴുവൻ മൂടിക്കൊണ്ട്, ശത്രുവധത്തിൽ മനസ്സുറപ്പിച്ച്, ഹർഷത്തോടെ ലങ്കയ്ക്കുനേരെ നീങ്ങി. അടയാളത്തിന്റെ ഈ ഉപായം യുദ്ധനീതിയുടെ സൂക്ഷ്മതയാണ് — രാക്ഷസർ ഇഷ്ടരൂപം ധരിക്കുന്നവരാണ്, മനുഷ്യരൂപംപോലും സ്വീകരിക്കാൻ കഴിവുള്ളവർ; അതിനാൽ വാനരന്മാർ സ്വന്തം രൂപത്തിൽത്തന്നെ നിൽക്കണം, മിത്രത്തെയും ശത്രുവിനെയും എളുപ്പം വേർതിരിച്ചറിയാൻ. ‘ഏഴ്’ എന്ന സംഖ്യ — രാമൻ, ലക്ഷ്മണൻ, വിഭീഷണൻ, അവന്റെ നാലു മന്ത്രിമാർ എന്ന് ഹിന്ദിഭാഷ്യം. മുപ്പത്താറാം ശ്ലോകം ആറു പാദമുള്ളതാണ്; അതിന്റെ അവസാനത്തെ അർധം വൾഗേറ്റിൽ മാത്രമുള്ളതാണ്. അവസാനശ്ലോകം ഉപജാതിവൃത്തത്തിലാണ്. ഇങ്ങനെ പദ്ധതി തയ്യാറാക്കി രാമൻ സുവേലത്തിലേക്കു പുറപ്പെട്ടു; അടുത്ത സർഗത്തിൽ അവൻ അതിൽ കയറി ലങ്കയെ നോക്കിക്കാണുന്നു.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये युद्धकाण्डे सप्तत्रिंशः सर्गः॥ ३७॥