സർഗ്ഗം
സന്ധിയെക്കുറിച്ച് മാല്യവാന്റെ ഉപദേശം
പെരുമ്പറയുടെയും ശംഖിന്റെയും നാദത്തോടെ രാമന്റെ മുന്നേറ്റം, സഭയിൽ രാവണന്റെ ആക്ഷേപം, മാല്യവാന്റെ രാജനീതിയുപദേശം, ധർമാധർമപക്ഷങ്ങളുടെ വിവേചനം, ഋഷിമാരുടെ തപസ്സിന്റെ പ്രഭാവം, ലങ്കയിലെ ദുർനിമിത്തങ്ങൾ, രാമൻ വിഷ്ണുവാണെന്ന നിശ്ചയം, സന്ധിക്കായുള്ള അപേക്ഷ
ശംഖനാദം ഇടകലർന്ന, മുഴങ്ങുന്ന പെരുമ്പറയൊച്ചയോടെ, ശത്രുനഗരങ്ങളെ ജയിക്കുന്ന മഹാബാഹുവായ രാമൻ ലങ്കയ്ക്കുനേരെ നീങ്ങുന്നു. ആ നിനാദം കേട്ട് രാക്ഷസേശ്വരനായ രാവണൻ ഒരു മുഹൂർത്തം ധ്യാനത്തിലാണ്ട് സചിവന്മാരെ നോക്കി. പിന്നെ ആ മഹാബലൻ അവിടെയുള്ള എല്ലാ സചിവന്മാരെയും അഭിസംബോധന ചെയ്ത്, സഭ മുഴുവൻ മുഴങ്ങുമാറ് ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞു. ലോകത്തെ ദുഃഖിപ്പിക്കുന്നവനും ക്രൂരനുമായ രാക്ഷസേശ്വരൻ ആരെയും നേരിട്ടു നിന്ദിക്കാതെ ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞു: ‘ഈ സമുദ്രം കടന്നതും രാമന്റെ പരാക്രമവും ബലപൗരുഷങ്ങളും നിങ്ങൾ പറഞ്ഞതൊക്കെ ഞാൻ കേട്ടു. യുദ്ധത്തിൽ നിങ്ങളും സത്യപരാക്രമികളാണെന്ന് എനിക്കറിയാം; എന്നിട്ടും രാമന്റെ പരാക്രമം അറിഞ്ഞശേഷം നിങ്ങൾ മിണ്ടാതെ പരസ്പരം നോക്കിയിരിക്കുന്നു.’ രാവണന്റെ വാക്ക് രണ്ടുതരത്തിലുള്ളതാണ് — പ്രശംസയും നിന്ദയും ഇടകലർന്നത്. അവൻ സചിവന്മാരെ സത്യപരാക്രമികളെന്നു പറയുന്നു, എന്നാൽ അവരുടെ മൗനം ഭയത്തിന്റെ ലക്ഷണമാണെന്നു പരിഹസിക്കുന്നു. ‘അഗർഹയൻ’ (നിന്ദിക്കാതെ) എന്ന പദം സൂക്ഷ്മമാണ് — അവൻ വ്യക്തമായി നിന്ദിക്കുന്നില്ല, വ്യംഗ്യത്തിലൂടെ മാത്രം ആക്ഷേപിക്കുന്നു; മുൻപ് ശുകസാരണന്മാരോടു കാണിച്ച വ്യക്തമായ തിരസ്കാരത്തിൽനിന്ന് ഇതു വ്യത്യസ്തമാണ്. ‘ജഗത്സന്താപനഃ’ (ലോകത്തെ ദുഃഖിപ്പിക്കുന്നവൻ) എന്ന വിശേഷണം അവന്റെ സ്വഭാവം ഓർമിപ്പിക്കുന്നു. നാലാം ശ്ലോകം സംസ്കൃതത്തിലെ അക്കമനുസരിച്ച് ‘ജഗത്സന്താപനഃ…’, ‘തരണം സാഗരസ്യാസ്യ…’ എന്നീ രണ്ട് അർധങ്ങൾ ചേർന്നതാണ്. അഞ്ചാം ശ്ലോകം ആറു പാദമുള്ളതാണ് — അതിന്റെ ‘തൂഷ്ണീകാനീക്ഷതോഽന്യോന്യം’ എന്ന മൂന്നാമത്തെ അർധം വൾഗേറ്റിൽ മാത്രമുള്ളതാണ്.
അപ്പോൾ അതിബുദ്ധിമാനും രാവണന്റെ മാതാമഹനുമായ മാല്യവാൻ എന്ന രാക്ഷസൻ അവന്റെ വാക്കു കേട്ട് ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞു: ‘രാജാവേ, വിദ്യകളാൽ വിനയം നേടിയവനും നീതിയെ പിന്തുടരുന്നവനുമായ രാജാവ് ദീർഘകാലം ഐശ്വര്യം ഭരിക്കുന്നു, ശത്രുക്കളെ വശത്താക്കുകയും ചെയ്യുന്നു. തക്കസമയത്ത് ശത്രുക്കളുമായി സന്ധി ചെയ്തും വിഗ്രഹം ചെയ്തും സ്വപക്ഷത്തെ വളർത്തിക്കൊണ്ടു വർത്തിക്കുന്നവൻ മഹത്തായ ഐശ്വര്യം അനുഭവിക്കുന്നു. ക്ഷയിച്ചുകൊണ്ടിരിക്കുന്ന രാജാവും തുല്യബലനായ രാജാവും സന്ധി ചെയ്യണം; ശത്രുവിനെ അവമതിക്കരുത്; കൂടുതൽ ബലമുള്ളവൻ മാത്രമേ യുദ്ധം ചെയ്യാവൂ. അതിനാൽ രാവണാ, രാമനുമായി സന്ധി ചെയ്യുന്നതാണ് എനിക്കിഷ്ടം; ഏതിനുവേണ്ടിയാണോ നീ ആക്രമിക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നത് ആ സീതയെ അവനു തിരികെ കൊടുക്കുക. ദേവർഷിമാരും ഗന്ധർവന്മാരും എല്ലാവരും അവന്റെ ജയം ആഗ്രഹിക്കുന്നു; അവനുമായി വിരോധത്തിനു പോകരുത്; അവനുമായുള്ള സന്ധി നിനക്കു പ്രിയമായിരിക്കട്ടെ.’ മാല്യവാന്റെ ഉപദേശം ഷാഡ്ഗുണ്യനീതിയുടെ സാരമാണ് — സന്ധി, വിഗ്രഹം, കാലജ്ഞാനം. അവൻ രാവണനെ നേരിട്ടു നിന്ദിക്കുന്നില്ല, പൊതുനിയമങ്ങൾ മാത്രം പറയുന്നു; രാജാവു സ്വയം തീരുമാനിക്കാൻ. ‘ഹീയമാനേന’ (ക്ഷയിച്ചുകൊണ്ടിരിക്കുന്നവനാൽ) എന്ന പദം ഇവിടെ മർമസ്പർശിയാണ് — രാവണൻ ഇപ്പോൾ ക്ഷയിച്ചുകൊണ്ടിരിക്കുകയാണെന്ന് മാല്യവാൻ പരോക്ഷമായി സൂചിപ്പിക്കുന്നു. ‘ജ്യായാൻ കുർവീത വിഗ്രഹം’ — കൂടുതൽ ബലമുള്ളവൻ മാത്രമേ യുദ്ധം ചെയ്യാവൂ; രാമനാണ് കൂടുതൽ ബലവാൻ എന്നാണ് അവന്റെ താത്പര്യം. ദേവർഷിമാരും ഗന്ധർവന്മാരും രാമന്റെ പക്ഷത്താണെന്നത് ലോകം മുഴുവൻ രാവണനെതിരാണെന്നു കാണിക്കുന്നു. അതിനാൽ മാതാമഹന്റെ വാക്കിന് കൂടുതൽ ഗൗരവമുണ്ട് — കുലവൃദ്ധനും ഹിതൈഷിയുമാണ് അവൻ. ‘വിദ്യാസ്വഭിവിനീതഃ’ — വിദ്യകളാൽ വിനയം നേടിയ രാജാവു മാത്രമേ സ്ഥിരനായിരിക്കൂ; രാവണന്റെ അവിനയം അവന്റെ പതനത്തിനു കാരണമാകും.
‘ഭഗവാൻ പിതാമഹൻ രണ്ടു പക്ഷങ്ങളെ മാത്രമേ സൃഷ്ടിച്ചുള്ളൂ — ദേവന്മാരുടേതും അസുരന്മാരുടേതും; ധർമവും അധർമവുമാണ് അവയുടെ ആശ്രയങ്ങൾ. മഹാത്മാക്കളായ അമരന്മാരുടെ പക്ഷം ധർമമാണെന്നു കേൾക്കുന്നു; രാക്ഷസാ, രാക്ഷസരുടെയും അസുരന്മാരുടെയും പക്ഷം അധർമമാണ്. കൃതയുഗം വരുമ്പോൾ ധർമം അധർമത്തെ ഗ്രസിക്കുന്നു; തിഷ്യം എന്ന കലിയുഗം വരുമ്പോൾ അധർമം ധർമത്തെ ഗ്രസിക്കുന്നു. ലോകങ്ങളിൽ സഞ്ചരിച്ച നീ മഹത്തായ ധർമത്തെ നശിപ്പിച്ചു, അധർമത്തെ കൈക്കൊണ്ടു; അതുകൊണ്ട് നമ്മുടെ ശത്രുക്കൾ ബലവാന്മാരായി. നിന്റെ പ്രമാദംകൊണ്ടു വളർന്ന ആ അധർമം ഒരു സർപ്പത്തെപ്പോലെ നമ്മെ ഗ്രസിക്കുന്നു; ദേവന്മാരെ പോഷിപ്പിക്കുന്ന ധർമം ദേവപക്ഷത്തെ വളർത്തുന്നു. വിഷയങ്ങളിൽ ആസക്തനും തോന്നിയതെന്തും ചെയ്യുന്നവനുമായ നീ അഗ്നിതുല്യരായ ഋഷിമാർക്കു വലിയ ഉദ്വേഗം ഉണ്ടാക്കി. അവരുടെ പ്രഭാവം ജ്വലിക്കുന്ന അഗ്നിപോലെ എതിർക്കാനാവാത്തതാണ്; തപസ്സിനാൽ ശുദ്ധീകരിക്കപ്പെട്ട ആത്മാവുള്ള അവർ ധർമത്തെ അനുഗ്രഹിക്കുന്നതിൽ മുഴുകിയിരിക്കുന്നു. ആ ദ്വിജന്മാർ മുഖ്യമായ യജ്ഞങ്ങൾ അനുഷ്ഠിക്കുന്നു, അതതു പ്രയത്നങ്ങളോടെ വിധിപ്രകാരം അഗ്നികളിൽ ഹോമിക്കുന്നു, ഉറക്കെ വേദങ്ങൾ ഓതുന്നു. രാക്ഷസരെ കീഴടക്കി അവർ വേദഘോഷം മുഴക്കുന്നു; അതിനാൽ വേനലിലെ മേഘംപോലെ രാക്ഷസർ എല്ലാ ദിക്കുകളിലേക്കും ചിതറിയോടുന്നു. അഗ്നിതുല്യരായ ഋഷിമാരുടെ അഗ്നിഹോത്രത്തിൽനിന്നുയരുന്ന പുക പത്തു ദിക്കുകളിലും വ്യാപിച്ച് രാക്ഷസരുടെ തേജസ്സ് അപഹരിക്കുന്നു. അതതു പുണ്യദേശങ്ങളിൽ ദൃഢവ്രതന്മാർ അനുഷ്ഠിക്കുന്ന തീവ്രമായ തപസ്സ് രാക്ഷസരെ തപിപ്പിക്കുന്നു.’ മാല്യവാന്റെ യുക്തി ആധ്യാത്മികമാണ് — ബലത്തിന്റെ മൂലം ധർമമാണ്; ധർമത്തെ നശിപ്പിച്ചതിലൂടെ രാവണൻ സ്വന്തം ബലംതന്നെ നശിപ്പിച്ചു. യുഗങ്ങളുടെ പരാമർശം കാലത്തിന്റെ നിയമം കാണിക്കുന്നു — ധർമാധർമങ്ങളുടെ ബലം കാലമനുസരിച്ചു മാറുന്നു. അധർമത്തെ സർപ്പത്തോടുപമിക്കുന്നു — പോറ്റുന്നവനെത്തന്നെ വിഴുങ്ങുന്ന പാമ്പ്. ഋഷിമാരുടെ തപസ്സ് ആയുധമില്ലാതെതന്നെ രാക്ഷസരെ ദഹിപ്പിക്കുന്നു — ഇതു ഭാരതീയപാരമ്പര്യത്തിലെ ദൃഢമായ ഒരു ധാരണയാണ്. ഇരുപതാം ശ്ലോകത്തിൽ സമീക്ഷിതപതിപ്പിൽ ‘സർവേ’, അച്ചടിപ്പതിപ്പിൽ ‘സർവാഃ’ (ദിശഃ എന്നതുമായി ചേർന്ന്); പത്തൊമ്പതാമത്തേതിൽ അച്ചടിപ്പതിപ്പിൽ ‘തൈസ്തൈര്യത്തേ’, സമീക്ഷിതപതിപ്പിൽ ‘നിത്യം തൈസ്തൈർ’. രാക്ഷസനായ മാല്യവാനും ധർമത്തിന്റെ ശ്രേഷ്ഠത സമ്മതിക്കുന്നു — ഇതാണ് അവന്റെ വാക്കിന്റെ ബലം; അവൻ ശത്രുപക്ഷക്കാരനല്ല, രാവണന്റെതന്നെ കുലവൃദ്ധനാണ്. ‘നമ്മുടെ ശത്രുക്കൾ ബലവാന്മാരായി’ എന്ന വാക്യം വ്യക്തമായ സമ്മതമാണ് — ഇപ്പോൾ ദുർബലർ രാക്ഷസരാണ്, വാനരന്മാരല്ല. മുൻപ് രാക്ഷസർ ഋഷിമാരുടെ യജ്ഞങ്ങൾ നശിപ്പിച്ചിരുന്നു; ഇപ്പോൾ ഋഷിമാരുടെ തപസ്സുതന്നെ അവരെ നശിപ്പിക്കുന്നു — കാലത്തിന്റെ വിപര്യയം. വേദഘോഷം, വേദാധ്യയനം, അഗ്നിഹോത്രം എന്നീ മൂന്നുവിധ ബലം ആയുധബലത്തെക്കാൾ വലുതാണെന്നാണ് മാല്യവാന്റെ ദൃഢവിശ്വാസം. ‘യത്കിഞ്ചിത്കാരിണാ’ (തോന്നിയതെന്തും ചെയ്യുന്നവനാൽ) എന്ന വിശേഷണത്തിലൂടെ അവൻ രാവണന്റെ സ്വേച്ഛാചാരത്തെ വ്യക്തമായി നിന്ദിക്കുന്നു — ഉചിതമായതല്ല, ആഗ്രഹിക്കുന്നതാണ് രാജാവു ചെയ്യുന്നത്. ഇങ്ങനെ രാജനീതിക്കുശേഷം ധർമശാസ്ത്രത്തിന്റെ അടിസ്ഥാനത്തിലും മാല്യവാൻ സന്ധിയെ പിന്തുണയ്ക്കുന്നു.
‘ദേവന്മാരിൽനിന്നും ദാനവന്മാരിൽനിന്നും യക്ഷന്മാരിൽനിന്നും അവധ്യത്വം എന്ന വരം നീ നേടി; എന്നാൽ മനുഷ്യരും വാനരന്മാരും കരടികളും മഹാബലരായ ഗോലാംഗൂലങ്ങളും — ദൃഢപരാക്രമികളും ബലവാന്മാരുമായവർ — ഇവിടെ വന്നു ഗർജിക്കുന്നു. ഘോരവും പലതരത്തിലുള്ളതുമായ അനേകം ദുർനിമിത്തങ്ങൾ കണ്ട് എല്ലാ രാക്ഷസരുടെയും വിനാശം ഞാൻ മുന്നിൽ കാണുന്നു. പരുഷമായി ഇടിമുഴക്കുന്ന ഘോരവും ഭയങ്കരവുമായ മേഘങ്ങൾ ലങ്കയുടെ എല്ലാ ഭാഗത്തും ചൂടുള്ള രക്തം വർഷിക്കുന്നു. കരയുന്ന വാഹനമൃഗങ്ങളുടെ കണ്ണീർത്തുള്ളികൾ ഉതിർന്നുവീഴുന്നു; പൊടിപുരണ്ട് നിറംകെട്ട കൊടികൾ പഴയപോലെ പ്രകാശിക്കുന്നില്ല. ഹിംസ്രമൃഗങ്ങളും കുറുക്കന്മാരും കഴുകന്മാരും അതിഭീകരമായി ഓരിയിടുന്നു; ലങ്കയിലെ ഉദ്യാനങ്ങളിൽ കടന്ന് കൂട്ടംകൂടുന്നു. വെളുത്ത പല്ലുകളുള്ള കറുത്ത സ്ത്രീകൾ മുന്നിൽനിന്ന് പൊട്ടിച്ചിരിക്കുന്നു; സ്വപ്നങ്ങളിൽ വീടുകളോടു സംസാരിച്ച് അവയെ കൊള്ളയടിക്കുന്നു. വീടുകളിലെ ബലിദ്രവ്യങ്ങൾ നായ്ക്കൾ ഭക്ഷിക്കുന്നു; പശുക്കളിൽ കഴുതകളും കീരികളിൽ എലികളും ജനിക്കുന്നു. പൂച്ചകൾ പുലികളോടും പന്നികൾ നായ്ക്കളോടും കിന്നരന്മാർ രാക്ഷസരോടും മനുഷ്യരോടും ഇണചേരുന്നു. കാലത്താൽ പ്രേരിതരായ, വെളുത്തനിറവും ചുവന്ന കാലുകളുമുള്ള പ്രാവുകൾ രാക്ഷസരുടെ വിനാശത്തിനായി ചുറ്റിപ്പറക്കുന്നു. വീടുകളിലുള്ള മൈനകൾ ‘ചീചീകൂചീ’ എന്നു ചിലച്ചുകൊണ്ട്, കലഹപ്രിയരായ പക്ഷികളാൽ തോൽപ്പിക്കപ്പെട്ട് കെട്ടുപിണഞ്ഞു താഴെ വീഴുന്നു. പക്ഷികളും മൃഗങ്ങളുമെല്ലാം സൂര്യനെ നോക്കി കരയുന്നു. ഭയങ്കരനും വികൃതനും മൊട്ടത്തലയനും കറുപ്പും ചെമ്പനും കലർന്ന നിറമുള്ളവനുമായ കാലൻ പുരുഷരൂപത്തിൽ ഇടയ്ക്കിടെ എല്ലാവരുടെയും വീടുകളിൽ എത്തിനോക്കുന്നു. ഇവയും മറ്റു ദുർനിമിത്തങ്ങളും ഉണ്ടായിക്കൊണ്ടിരിക്കുന്നു.’ വരത്തിന്റെ പരിധിയാണ് ഇവിടെ മുഖ്യമായ യുക്തി — മനുഷ്യരെയും വാനരന്മാരെയും നിസ്സാരരായി കരുതി രാവണൻ അവരിൽനിന്ന് അവധ്യത്വം ചോദിച്ചില്ല; ഇപ്പോൾ അവർതന്നെ വന്നിരിക്കുന്നു. ഇരുപത്തിമൂന്നാം ശ്ലോകം ആറു പാദമുള്ളതാണ്; അതു മുഴുവനും വൾഗേറ്റിൽ മാത്രമുള്ളതാണ്. ദുർനിമിത്തങ്ങളുടെ നീണ്ട പട്ടിക — ആകാശത്തിലും മൃഗങ്ങളിലും പക്ഷികളിലും സ്ത്രീകളിലും വീടുകളിലും — എല്ലായിടത്തും വൈപരീത്യം, പ്രകൃതിനിയമത്തിന്റെ ലംഘനം; ഇതെല്ലാം വിനാശത്തിന്റെ മുന്നോടിയായ ലക്ഷണങ്ങളാണ്. കാലൻ പുരുഷരൂപത്തിൽ വീടുകൾ പരിശോധിക്കുന്നത് എല്ലാറ്റിലും ഭയാനകമാണ് — മൃത്യുതന്നെ വീടുവീടാന്തരം എണ്ണിനോക്കുന്നു. ദുർനിമിത്തങ്ങളുടെ വർണനയിൽ പ്രകൃതിയുടെ എല്ലാ വിഭാഗങ്ങളും ബാധിക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു — മേഘങ്ങൾ രക്തം വർഷിക്കുന്നു, മൃഗങ്ങൾ കരയുന്നു, ഹിംസ്രജന്തുക്കൾ നഗരത്തിൽ കടക്കുന്നു, ഭിന്നജാതിജീവികൾ ഇണചേരുന്നു, പക്ഷികൾ കലഹിക്കുന്നു. ഈ വൈപരീത്യമെല്ലാം ധർമനാശത്തിന്റെ ബാഹ്യരൂപമാണ് — രാജാവ് അധർമം ചെയ്യുമ്പോൾ പ്രകൃതിയും വികൃതമാകുമെന്നത് പ്രാചീനമായ വിശ്വാസമാണ്. സ്വപ്നത്തിൽ വീടുകൾ കൊള്ളയടിക്കുന്ന കറുത്ത സ്ത്രീകളുടെ വർണന പ്രത്യേകിച്ചും ഭയാനകമാണ് — അവർ മൃത്യുവിന്റെ ദൂതികളെപ്പോലെ. ‘പ്രത്യാദിത്യം രുദന്തി’ (സൂര്യനു നേരെ കരയുന്നു) — സൂര്യാഭിമുഖമായുള്ള കരച്ചിൽ അശുഭലക്ഷണമാണെന്ന് ശകുനശാസ്ത്രത്തിൽ പ്രസിദ്ധമാണ്. പ്രാവുകളുടെ വരവും അമംഗളമാണ്. കാലന്റെ പുരുഷരൂപം — ഭയങ്കരൻ, വികൃതൻ, മൊട്ടത്തലയൻ, കറുപ്പും ചെമ്പനും കലർന്നവൻ — മൃത്യുവിന്റെ സാക്ഷാൽ മൂർത്തിയാണ്. വെറും യുക്തി രാവണന്റെ ചെവിയിൽ കടക്കാത്തതിനാൽ, ഈ ലക്ഷണങ്ങൾകൊണ്ട് പ്രത്യക്ഷപ്രമാണത്തിലൂടെ അവനെ ബോധ്യപ്പെടുത്താനാണ് മാല്യവാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നത്. മുപ്പത്തിനാലാം ശ്ലോകത്തിലെ ‘ഉത്പതന്തി’ (ഉണ്ടാകുന്നു) എന്ന ക്രിയാപദം നിമിത്തങ്ങളുടെ പെട്ടെന്നുള്ള പ്രാദുർഭാവം സൂചിപ്പിക്കുന്നു. വരത്തെക്കുറിച്ചുള്ള മാല്യവാന്റെ യുക്തി ഏറെ മൂർച്ചയുള്ളതാണ് — ദേവന്മാരിൽനിന്നും ദാനവന്മാരിൽനിന്നും യക്ഷന്മാരിൽനിന്നുമാണ് രാവണൻ അവധ്യത്വം ചോദിച്ചത്; മനുഷ്യരെയും വാനരന്മാരെയും നിസ്സാരരെന്നു കരുതി അവഗണിച്ചു; ഇപ്പോൾ അവർതന്നെ ഗർജിച്ചുകൊണ്ട് ലങ്കാകവാടത്തിൽ നിൽക്കുന്നു. ഇങ്ങനെ വരത്തിലെ പഴുതുതന്നെ രാവണന്റെ മരണത്തിലേക്കുള്ള വാതിലാകും. ഗോലാംഗൂലങ്ങൾ — പശുവിന്റെ വാലുപോലുള്ള വാലുള്ള ഒരിനം വാനരന്മാർ; ഹിന്ദിഭാഷ്യം അവരെ നീണ്ടവാലുള്ള കരിമുഖക്കുരങ്ങുകൾ എന്നു വ്യാഖ്യാനിക്കുന്നു.
‘മനുഷ്യരൂപം സ്വീകരിച്ച വിഷ്ണുവാണ് രാമൻ എന്നു ഞങ്ങൾ കരുതുന്നു; ദൃഢപരാക്രമിയായ രാഘവൻ വെറുമൊരു മനുഷ്യനല്ല. സമുദ്രത്തിൽ അത്യത്ഭുതമായ സേതു കെട്ടിയ ആ നരരാജനായ രാമനുമായി, രാവണാ, സന്ധി ചെയ്യുക; അവന്റെ കർമങ്ങൾ അറിഞ്ഞ് ആലോചിച്ചുറപ്പിച്ച് ഭാവിക്കു ഹിതമായതു ചെയ്യുക.’ ഈ വാക്കു പറഞ്ഞ്, രാക്ഷസാധിപന്റെ മനസ്സ് വീണ്ടും പരിശോധിച്ച്, ഉത്തമരിൽ ഉത്തമമായ പൗരുഷമുള്ള ബലവാനായ മാല്യവാൻ രാവണനെ നോക്കിക്കൊണ്ട് മൗനമായി. മുപ്പത്തേഴാം ശ്ലോകം വംശസ്ഥവൃത്തത്തിലാണ്. മുപ്പത്താറാം ശ്ലോകം ആറു പാദമുള്ളതാണ്; അതിന്റെ അവസാനത്തെ അർധം വൾഗേറ്റിൽ മാത്രമുള്ളതാണ്. രാമൻ വിഷ്ണുവാണെന്നു വ്യക്തമായി പറയുന്ന ആദ്യത്തെ രാക്ഷസൻ മാല്യവാനാണ് — ഇത് അവന്റെ പ്രാജ്ഞതയ്ക്കു തെളിവാണ്. ‘ആയതിക്ഷമം’ — ഭാവിയിൽ ഹിതകരമായത്; ദീർഘദൃഷ്ടിയോടെയാണ് മാല്യവാൻ ഉപദേശിക്കുന്നത്. അവന്റെ മൗനം രാവണന്റെ പ്രതികരണത്തിനായുള്ള കാത്തിരിപ്പാണ്; അടുത്ത സർഗത്തിൽ രാവണൻ ക്രുദ്ധനായി അവനെ തിരസ്കരിക്കുന്നു.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये युद्धकाण्डे पञ्चत्रिंशः सर्गः॥ ३५॥