॥वाल्मीकिरामायणम् യുദ്ധകാണ്ഡം · 32-ാം സർഗ്ഗം

യുദ്ധകാണ്ഡം

സർഗ്ഗം

സീതാവിലാപവും രാവണന്റെ യുദ്ധസന്നാഹവും

മായാശിരസ്സു കണ്ട് സീത മോഹാലസ്യപ്പെടുന്നു, കൈകേയിയെ നിന്ദിക്കുന്നു, രാമനെ ഓർത്തുള്ള കരുണമായ വിലാപം, സ്വന്തം മരണത്തിനായുള്ള യാചന, പ്രഹസ്തന്റെ വരവ്, രാവണന്റെ സഭാപ്രവേശം, പെരുമ്പറനാദംകൊണ്ട് സൈന്യങ്ങളെ വിളിച്ചുകൂട്ടൽ

ആ ശിരസ്സും ആ ഉത്തമമായ വില്ലും കണ്ട്, ഹനുമാൻ പറഞ്ഞറിയിച്ച സുഗ്രീവനുമായുള്ള രാമന്റെ സഖ്യം ഓർത്ത്, സീത — ഭർത്താവിന്റേതുപോലുള്ള കണ്ണുകൾ, മുഖവർണം, മുഖത്തിന്റെ ആകൃതി, മുടി, മുടിയിഴകൾ അവസാനിക്കുന്ന നെറ്റിത്തടം, ആ ശുഭമായ ചൂഡാമണി — ഈ അടയാളങ്ങളെല്ലാംകൊണ്ട് ആ ശിരസ്സ് രാമന്റേതുതന്നെയെന്നു തിരിച്ചറിഞ്ഞ് അത്യന്തം ദുഃഖിതയായി. കുരരിപ്പക്ഷിയെപ്പോലെ നിലവിളിച്ചുകൊണ്ട് അവൾ കൈകേയിയെ നിന്ദിച്ചു: ‘കൈകേയീ, നീ കൃതാർഥയാകുക; കുലത്തിന്റെ ആനന്ദമായ ഇവൻ കൊല്ലപ്പെട്ടു; കലഹപ്രിയയായ നീ കുലം മുഴുവൻ മുടിച്ചു. ആര്യനായ രാമൻ കൈകേയിക്ക് എന്ത് അപ്രിയമാണ് ചെയ്തത്, മരവുരി കൊടുത്ത് അവനെ എന്നോടൊപ്പം വനത്തിലേക്കയയ്ക്കാൻ?’ ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞ് വിറയ്ക്കുന്ന തപസ്വിനിയും ബാലയുമായ വൈദേഹി വെട്ടിയിട്ട വാഴപോലെ നിലത്തു വീണു. ഒരു മുഹൂർത്തം കഴിഞ്ഞ് ആശ്വാസംകൊണ്ട് ബോധം വീണ്ടെടുത്ത വിടർന്ന കണ്ണുകളുള്ള അവൾ ആ ശിരസ്സ് അരികിൽ വച്ചുകൊണ്ട് വിലപിച്ചു: ‘ഹാ മഹാബാഹോ, വീരവ്രതം അനുഷ്ഠിച്ചവനേ, ഞാൻ നശിച്ചു; നിന്റെ ഈ അന്ത്യാവസ്ഥ കാണുന്ന ഞാൻ വിധവയാക്കപ്പെട്ടു.’ സീതയുടെ തിരിച്ചറിയലിന്റെ ക്രമം സൂക്ഷ്മമാണ് — ആദ്യം അവൾ വില്ലു കണ്ടു, പിന്നെ ശിരസ്സിന്റെ ഓരോ അവയവവും. ചൂഡാമണിയുടെ പരാമർശം കരുണാർദ്രമാണ് — ഹനുമാൻ മുഖേന രാമന് അടയാളമായി നൽകിയ അതേ മണിതന്നെ ഇപ്പോൾ മായയാൽ അവളുടെ ദുഃഖത്തിനു തെളിവാക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു. ഹനുമാൻ സുഗ്രീവസഖ്യത്തെക്കുറിച്ചു പറഞ്ഞത് അവൾ ഓർക്കുന്നു, കാരണം അതാണ് രാമൻ ലങ്കയിലേക്കു വരുന്നതിന്റെ മൂലം — അതിനാൽ രാമൻ വന്നു, കൊല്ലപ്പെടുകയും ചെയ്തു എന്ന് അവൾ കരുതുന്നു. ദുഃഖത്തിന്റെ ആദ്യത്തെ പൊട്ടിത്തെറി കൈകേയിക്കുനേരെയാണ്, രാവണനുനേരെയല്ല — എല്ലാ അനർഥങ്ങളുടെയും ആരംഭമായ മൂലകാരണം സീത ഓർക്കുന്നു. ‘കലഹശീലയാ’ (കലഹപ്രിയയായ നിന്നാൽ) എന്ന പദം മൂർച്ചയുള്ളതാണ്; ‘ആര്യൻ എന്ത് അപ്രിയം ചെയ്തു’ എന്ന ചോദ്യം രാമന്റെ നിർദോഷത വിളംബരം ചെയ്യുന്നു. വാഴയുടെ ഉപമ സീതയുടെ മൃദുത്വവും വീഴ്ചയുടെ ആകസ്മികതയും കാണിക്കുന്നു. അഞ്ചാം ശ്ലോകത്തിന്റെ ഉത്തരാർധം സമീക്ഷിതപതിപ്പിൽനിന്നു വ്യത്യസ്തമാണ് — അവിടെ ‘മരവുരിയുടുപ്പിച്ച് അവൾ അവനെ വീട്ടിൽനിന്നു പറഞ്ഞയച്ചു’ എന്നാണ്, അച്ചടിപ്പതിപ്പിൽ ‘യന്മയാ ചീരവസനം ദത്ത്വാ പ്രവ്രാജിതോ വനം’ (മരവുരി കൊടുത്ത് എന്നോടൊപ്പം വനത്തിലേക്കയച്ചു). പതിവ്രതയായ സീതപോലും ഓരോ അവയവവും കണ്ടിട്ടും വഞ്ചിക്കപ്പെടുന്നത്ര സൂക്ഷ്മമായിരുന്നു ആ മായ.

‘സ്ത്രീക്ക് ഭർത്താവ് ആദ്യം മരിക്കുന്നത് വൈഗുണ്യമെന്നു പറയപ്പെടുന്നു — സ്ത്രീയുടെ അമംഗളത്തിന്റെ ഫലം. സദാചാരിണിയായ എന്റെ മുന്നിൽവെച്ചുതന്നെ സദാചാരിയായ നീ മരിച്ചുപോയി. വലിയ ദുഃഖത്തിൽപ്പെട്ട്, ശോകസാഗരത്തിൽ മുങ്ങിയ എന്നെ രക്ഷിക്കാൻ ഒരുങ്ങിയ നീയും വീഴ്ത്തപ്പെട്ടു. രാഘവാ, എന്റെ ഭർതൃമാതാവായ ആ കൗസല്യ, വാത്സല്യമുള്ളവളായിരുന്നിട്ടും, പുത്രനായ നിന്നെ നഷ്ടപ്പെട്ട് കിടാവു നഷ്ടപ്പെട്ട പശുവിനെപ്പോലെയായി. ജ്യോതിഷികൾ നിനക്കു ദീർഘായുസ്സു പ്രവചിച്ചിരുന്നു; രാഘവാ, അവരുടെ വാക്ക് അസത്യമായി, നീ അൽപായുസ്സായിപ്പോയി. അല്ലെങ്കിൽ, പ്രാജ്ഞനായിരുന്നിട്ടും നിന്റെ ബുദ്ധിയും നശിക്കുന്നു; ഭൂതങ്ങളുടെ ഉത്ഭവസ്ഥാനമായ ഈ കാലംതന്നെയാണ് ഇവനെ പാകപ്പെടുത്തുന്നത്. നയശാസ്ത്രമറിയുന്നവനും ആപത്തുകൾക്കുള്ള ഉപായമറിയുന്നവനും അവയെ ഒഴിവാക്കുന്നതിൽ കുശലനുമായ നീ എന്തുകൊണ്ട് മുൻകൂട്ടിക്കാണാത്ത മരണത്തിൽ അകപ്പെട്ടു? കമലലോചനാ, രൗദ്രയും അതിക്രൂരയുമായ കാളരാത്രി നിന്നെ ആലിംഗനം ചെയ്ത് എന്നിൽനിന്നു പറിച്ചെടുത്തുകൊണ്ടുപോയി. മഹാബാഹോ, പുരുഷശ്രേഷ്ഠാ, തപസ്വിനിയായ എന്നെ വിട്ട്, പ്രിയപ്പെട്ട ഒരു സ്ത്രീയെയെന്നപോലെ ഭൂമിയെ ആലിംഗനം ചെയ്ത് നീ ഇവിടെ കിടക്കുന്നു.’ ‘വൈഗുണ്യം’ എന്ന പദം സീതയുടെ ആത്മനിന്ദ കാണിക്കുന്നു — ഭർത്താവിന്റെ മരണം തന്റെ ദോഷമായി അവൾ കരുതുന്നു. ‘സുവൃത്തഃ സാധുവൃത്തായാഃ’ (സദാചാരിണിയുടെ സദാചാരിയായ ഭർത്താവ്) എന്ന പദങ്ങളുടെ സൗന്ദര്യം — ഇരുവരും സദാചാരികൾ, എന്നിട്ടും വിപത്ത്. കിടാവു നഷ്ടപ്പെട്ട പശു എന്ന കൗസല്യയുടെ ഉപമ അമ്മയുടെ വാത്സല്യം മർമസ്പർശിയായി കാണിക്കുന്നു; സ്വന്തം ദുഃഖത്തിലും സീത ഭർതൃമാതാവിന്റെ ദുഃഖം ഓർക്കുന്നു. ജ്യോതിഷികളുടെ വാക്കിന്റെ പരാമർശം രാജ്യാഭിഷേകസമയത്തു പറഞ്ഞ ദീർഘായുസ്സിനെ ഓർമിപ്പിക്കുന്നു. കാലം ‘പാകപ്പെടുത്തുന്നു’ എന്ന രൂപകം കർമഫലത്തിന്റെ പരിപാകം സൂചിപ്പിക്കുന്നു — ‘ശുഭാശുഭകർമങ്ങളുടെ ഫലവുമായി ചേർക്കുന്നു’ എന്ന് ഹിന്ദിഭാഷ്യവും വ്യാഖ്യാനിക്കുന്നു. ഭൂമിയുടെ ആലിംഗനം എന്ന രൂപകം — പ്രിയയുടെ ആലിംഗനത്തിലെന്നപോലെ രാമൻ ഭൂമിയിൽ കിടക്കുന്നു — സീതയുടെ അസൂയയെയും കരുണയുമായി ഇടകലർത്തുന്നു. കാളരാത്രിയുടെ ആലിംഗനവും ആ രൂപകത്തിന്റെതന്നെ പ്രതിബിംബമാണ് — ഒന്ന് പ്രിയ, മറ്റേത് മൃത്യു. സീതയുടെ വിലാപത്തിൽ രാമന്റെ ഗുണങ്ങളുടെ സ്മരണ ചോദ്യരൂപത്തിലാണ് — നയജ്ഞനും ഉപായജ്ഞനും കുശലനുമായിരുന്നിട്ടും എങ്ങനെ മരിച്ചു എന്ന്. ഈ ചോദ്യംതന്നെ അവളുടെ അവിശ്വാസത്തിന്റെ വിത്തു കാണിക്കുന്നു; അത് അടുത്ത സർഗത്തിൽ സരമയുടെ വാക്കിലൂടെ വളരുന്നു.

‘വീരാ, ഞാൻ എപ്പോഴും ശ്രദ്ധയോടെ ഗന്ധമാല്യങ്ങൾകൊണ്ടു പൂജിച്ചിരുന്ന, എനിക്കു പ്രിയപ്പെട്ട, സ്വർണാഭരണങ്ങളണിഞ്ഞ നിന്റെ ഈ വില്ല്! അനഘാ, നീ എന്റെ ഭർതൃപിതാവായ നിന്റെ പിതാവ് ദശരഥനോടും എല്ലാ പിതൃക്കളോടുമൊപ്പം തീർച്ചയായും സ്വർഗത്തിൽ ചെന്നുചേർന്നിരിക്കും. മഹത്തായ കർമം ചെയ്ത്, ആകാശത്തു നക്ഷത്രമായിത്തീർന്ന പുണ്യമായ രാജർഷിവംശത്തെ — നിന്റെ സ്വന്തം വംശത്തെ — നീ ഉപേക്ഷിക്കുന്നു. രാജാവേ, നീ എന്നെ നോക്കാത്തതെന്ത്, മറുപടി പറയാത്തതെന്ത്? ബാലനായിരിക്കെ നിന്നെ ബാലയായിരിക്കെ വന്നുചേർന്ന സഹചാരിണിയായ ഭാര്യയാണ് ഞാൻ. കാകുത്സ്ഥാ, എന്റെ കൈപിടിച്ചപ്പോൾ ‘ധർമം ഒന്നിച്ചനുഷ്ഠിക്കും’ എന്നു നീ ചെയ്ത പ്രതിജ്ഞ ഓർക്കുക; ദുഃഖിതയായ എന്നെയും കൊണ്ടുപോകുക. ഗതിയുള്ളവരിൽ ശ്രേഷ്ഠാ, എന്നെ വിട്ട്, ഈ ലോകം ഉപേക്ഷിച്ച്, ദുഃഖിതയായ എന്നെയും ത്യജിച്ച് നീ എന്തിന് ആ ലോകത്തേക്കു പോയി? മംഗളകരമായ പരിചരണങ്ങളോടെ ഞാൻതന്നെ ആലിംഗനം ചെയ്തിരുന്ന നിന്റെ സുന്ദരമായ ശരീരം ഇപ്പോൾ മാംസഭോജികൾ വലിച്ചിഴയ്ക്കുന്നുണ്ടാകും. തക്ക ദക്ഷിണകളോടെ അഗ്നിഷ്ടോമം മുതലായ യജ്ഞങ്ങൾ അനുഷ്ഠിച്ച നിനക്ക് എന്തു കാരണത്താലാണ് അഗ്നിഹോത്രത്തോടെയുള്ള സംസ്കാരം ലഭിക്കാതെ പോകുന്നത്?’ അച്ചടിപ്പതിപ്പിന്റെ അടിക്കുറിപ്പിൽ സൂചിപ്പിക്കുന്നു — ഇക്ഷ്വാകുവംശത്തിലെ രാജാവായ ത്രിശങ്കു ആകാശത്തിൽ നക്ഷത്രമായി പ്രകാശിക്കുന്നു; അതിനാൽ ഒരു ക്ഷത്രിയന്റെ ന്യായമനുസരിച്ച് വംശം മുഴുവനും നക്ഷത്രകുലം എന്നു വിളിക്കപ്പെടുന്നു. വില്ലിനെ പൂജിച്ചതിന്റെ സ്മരണ വനവാസകാലത്തെ ദിനംപ്രതിയുള്ള ഭക്തി കാണിക്കുന്നു — രാമന്റെ ആയുധത്തെപ്പോലും സീത പൂജിച്ചിരുന്നു. ‘ബാലാം ബാലേന’ — വിവാഹസമയത്ത് ഇരുവരും ബാലരായിരുന്നു; ദീർഘമായ സഹജീവിതം. പാണിഗ്രഹണസമയത്തെ പ്രതിജ്ഞ ‘സഹധർമചരണം’ ആണ് — ആ പ്രതിജ്ഞ ഓർമിപ്പിച്ച് മരണത്തിലും കൂടെപ്പോകാൻ അവൾ യാചിക്കുന്നു. മാംസഭോജികളുടെ പരാമർശം സീതയുടെ ഭയാനകമായ സങ്കല്പചിത്രമാണ് — പ്രിയന്റെ ശരീരം മാംസം തിന്നുന്നവർ വലിച്ചിഴയ്ക്കുന്നു. അഗ്നിഹോത്രസംസ്കാരം ഇല്ലാതാകുന്നത് യജ്ഞം ചെയ്ത ക്ഷത്രിയനെ സംബന്ധിച്ചിടത്തോളം വലിയ ദുഃഖമാണ്; ധർമാത്മാവിനുപോലും അന്ത്യേഷ്ടി നടക്കില്ലല്ലോ എന്നതാണ് അവളുടെ വേദന. ഇരുപത്തിരണ്ടാം ശ്ലോകത്തിലെ ‘മാമപി ദുഃഖിതാം’ (ദുഃഖിതയായ എന്നെയും) എന്ന ആവർത്തനം ഇരുപത്തൊന്നാമത്തേതിന്റെ അവസാനത്തെ പ്രതിധ്വനിപ്പിക്കുന്നു — ‘നയ മാമപി ദുഃഖിതാം’, ‘ത്യക്ത്വാ മാമപി ദുഃഖിതാം’ — ദുഃഖത്തിന്റെ ആവർത്തനം ശബ്ദങ്ങളുടെ ആവർത്തനത്തിലൂടെ വ്യഞ്ജിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു. ‘ഗതിമതാം വര’ (ഗതിയുള്ളവരിൽ ശ്രേഷ്ഠാ) എന്ന സംബോധനയിൽ വിരോധാഭാസമുണ്ട് — ഗതിയുള്ളവരിൽ ശ്രേഷ്ഠൻ, എന്നിട്ടു സ്വയം പരലോകത്തേക്കു ഗമിച്ചവൻ. രാജർഷിവംശത്തെ ഉപേക്ഷിക്കുന്നു എന്ന വാക്ക്, രാമന്റെ മരണത്തോടെ ഇക്ഷ്വാകുവംശത്തിന്റെ പരമ്പരയും മുറിഞ്ഞുപോയി എന്നു സൂചിപ്പിക്കുന്നു.

‘വനവാസത്തിനു പോയ മൂന്നുപേരിൽ ലക്ഷ്മണൻ ഒരാൾ മാത്രം തിരിച്ചുവരുന്നത് ശോകാകുലയായ കൗസല്യ കാണും. അവൾ ആവർത്തിച്ചു ചോദിക്കുമ്പോൾ, രാത്രിയിൽ രാക്ഷസന്മാർ നിന്റെ മിത്രസൈന്യത്തെയും നിന്നെയും വധിച്ച കാര്യം അവൻ പറയും. രാഘവാ, നീ ഉറക്കത്തിൽ കൊല്ലപ്പെട്ടുവെന്നും ഞാൻ രാക്ഷസഗൃഹത്തിലാണെന്നും അറിഞ്ഞാൽ, പിളർന്ന ഹൃദയത്തോടെ അവൾ ജീവിച്ചിരിക്കില്ല — പ്രാണൻ ത്യജിക്കും. അനാര്യയായ എന്റെ കാരണത്താൽ പാപരഹിതനും വീര്യവാനുമായ രാജപുത്രൻ രാമൻ സമുദ്രം കടന്നിട്ട് ഒരു പശുക്കുളമ്പടിയിലെ വെള്ളത്തിൽ കൊല്ലപ്പെട്ടു. സ്വന്തം കുലത്തിനു കളങ്കമായ എന്നെ ദാശരഥി മോഹംകൊണ്ടു വിവാഹം ചെയ്തു; ആര്യപുത്രനായ രാമന്റെ ഭാര്യ മൃത്യുതന്നെയായിത്തീർന്നു. തീർച്ചയായും മറ്റൊരു ജന്മത്തിൽ ഞാൻ ഉത്തമമായ ദാനം തടഞ്ഞിട്ടുണ്ടാകും; അതുകൊണ്ടാണ് സകല അതിഥികളെയും സൽക്കരിക്കുന്നവന്റെ ഭാര്യയായ ഞാൻ ഇന്ന് ശോകിക്കുന്നത്. രാവണാ, എന്നെ വേഗം രാമന്റെമേൽ വച്ചു നന്നായി കൊല്ലുക; ഭർത്താവിനോടു ഭാര്യയെ ചേർക്കുക; ഉത്തമമായ ഒരു നന്മ ചെയ്യുക. എന്റെ ശിരസ്സിനോട് ഇവന്റെ ശിരസ്സും, എന്റെ ശരീരത്തോട് ഇവന്റെ ശരീരവും ചേർക്കുക; മഹാത്മാവായ ഭർത്താവിന്റെ ഗതി ഞാൻ അനുഗമിക്കും.’ ഇങ്ങനെ ദുഃഖംകൊണ്ടു തപിച്ച, വിടർന്ന കണ്ണുകളുള്ള ജനകപുത്രി ഭർത്താവിന്റെ ശിരസ്സും വില്ലും നോക്കിക്കൊണ്ട് വിലപിച്ചു. ‘ഗോഷ്പദേ ഹതഃ’ (പശുക്കുളമ്പടിയിൽ കൊല്ലപ്പെട്ടു) എന്ന ഉപമ മൂർച്ചയുള്ളതാണ് — മഹാസമുദ്രം കടന്നിട്ട് പശുവിന്റെ കുളമ്പടിയിലെ ഇത്തിരി വെള്ളത്തിൽ മുങ്ങിയതുപോലെ, നിസ്സാരമായ ഒരാപത്തിൽ നശിച്ചു. സീതയുടെ ആത്മനിന്ദ പരകോടിയിലെത്തുന്നു — ‘ഭാര്യ മൃത്യുവായിത്തീർന്നു’ എന്ന്. മുൻജന്മത്തിൽ ദാനം തടഞ്ഞതാണ് തന്റെ ദുഃഖത്തിന്റെ കാരണമെന്ന് അവൾ കരുതുന്നു — കർമസിദ്ധാന്തത്തിന്റെ പ്രതിഫലനം. അവസാനത്തെ യാചന രാവണനോടുതന്നെയാണ് — ‘എന്നെ കൊന്ന് ഭർത്താവിനോടു ചേർക്കുക’ — മരണത്തിലും രാമനോടുള്ള ഐക്യമാണ് അവൾ ആഗ്രഹിക്കുന്നത്, രാവണന്റെ ഭാര്യാസ്ഥാനം ഒരിക്കലുമില്ല. ഇരുപത്തെട്ടു മുതൽ മുപ്പതുവരെയുള്ള ആറ് അർധങ്ങൾ വൾഗേറ്റിൽ മാത്രമുള്ളവയാണ്; സമീക്ഷിതപതിപ്പിലാകട്ടെ വേറെ അഞ്ച് അർധങ്ങളുണ്ട് (029e–031c — ‘മുഹൂർത്തമപി നേച്ഛാമി…’, പതിവ്രതകളുടെ ലോകങ്ങൾ, രാമന്റെ ഗുണങ്ങൾ); അവ അച്ചടിപ്പതിപ്പിൽ കാണുന്നില്ല. ലക്ഷ്മണൻ ഒറ്റയ്ക്കു തിരിച്ചുവരുന്നതിന്റെ സങ്കല്പം സീതയുടെ കരുണയെ വിസ്തരിക്കുന്നു — സ്വന്തം ദുഃഖത്തിനപ്പുറം കൗസല്യയുടെ ദുഃഖം അവൾ ചിന്തിക്കുന്നു; അത് അവളുടെ സ്വഭാവത്തിന്റെ ഉദാരത കാണിക്കുന്നു. ‘രക്ഷോഗൃഹം ഗതാം’ (രാക്ഷസഗൃഹത്തിലെത്തിയവൾ) എന്ന പദംകൊണ്ട് അവൾ തന്റെ സ്ഥിതി ലജ്ജയോടെ വർണിക്കുന്നു — ബലമായി അപഹരിക്കപ്പെട്ടവളാണ്, എങ്കിലും ലോകദൃഷ്ടിയിൽ അതൊരു ദോഷംപോലെ. ‘സ്വകുലപാംസനീ’ (സ്വന്തം കുലത്തിനു കളങ്കമായവൾ) എന്ന ആത്മനിന്ദ പരകോടിയാണ് — കുലത്തിനു ഭൂഷണമായിരുന്നിട്ടും അവൾ തന്നെത്തന്നെ കളങ്കമായി കരുതുന്നു. രാവണനോടുള്ള അവസാനപ്രാർഥന വിരോധാഭാസം നിറഞ്ഞതാണ് — തന്റെ ദുഃഖത്തിനു കാരണക്കാരനായവനോടുതന്നെ അവൾ ‘നന്മ ചെയ്യുക’ എന്നു യാചിക്കുന്നു.

ഇങ്ങനെ സീത അവിടെ വിലപിച്ചുകൊണ്ടിരിക്കെ, സേനയിലുള്ള രാവണന്റെ ഒരു രാക്ഷസൻ കൈകൂപ്പിക്കൊണ്ട് സ്വാമിയുടെ അടുത്തുചെന്നു. ‘ആര്യപുത്രാ, വിജയിച്ചാലും’ എന്ന് അഭിവാദ്യം ചെയ്ത് പ്രസാദിപ്പിച്ചിട്ട്, സേനാപതിയായ പ്രഹസ്തൻ എത്തിയിരിക്കുന്നുവെന്ന് അവൻ അറിയിച്ചു: ‘എല്ലാ അമാത്യന്മാരോടുംകൂടി പ്രഹസ്തൻ അങ്ങയെ കാണാൻ വന്നിരിക്കുന്നു; പ്രഭോ, അങ്ങയെ കാണാനാഗ്രഹിച്ച് അദ്ദേഹമാണ് എന്നെ അയച്ചത്. ക്ഷമാശീലനായ മഹാരാജാവേ, രാജകാര്യസംബന്ധമായി അടിയന്തരമായ എന്തോ കാര്യമുണ്ടെന്നു തീർച്ച; അങ്ങ് അവർക്കു ദർശനം നൽകിയാലും.’ രാക്ഷസൻ അറിയിച്ച ഇതു കേട്ട് ദശഗ്രീവൻ അശോകവനിക വിട്ട് മന്ത്രിമാരെ കാണാൻ പോയി. തന്റെ കർത്തവ്യമെല്ലാം മന്ത്രിമാരുമായി ആലോചിച്ചുറപ്പിച്ച്, രാമന്റെ പരാക്രമം മനസ്സിലാക്കി, അവൻ സഭയിൽ പ്രവേശിച്ച് ഏർപ്പാടുകൾ ചെയ്തു. ‘ആത്യയികം’ (അടിയന്തരം) എന്ന പദം യുദ്ധത്തിന്റെ ആസന്നത സൂചിപ്പിക്കുന്നു — താമസമില്ലാതെ ചെയ്യേണ്ട കാര്യം. രാവണന്റെ മായാപ്രയോഗം അപൂർണമായിത്തന്നെ നിൽക്കുന്നു — സീത വശംവദയായില്ല, എന്നാൽ രാജ്യകാര്യം അവനെ അവിടെനിന്നു വലിച്ചുകൊണ്ടുപോകുന്നു. ദൂതന്റെ ‘ആര്യപുത്രാ’ എന്ന സംബോധന ശ്രദ്ധേയമാണ് — സേവകൻപോലും കുലീനശബ്ദംകൊണ്ടാണ് രാവണനെ വിളിക്കുന്നത്. മുപ്പത്താറാം ശ്ലോകത്തിന്റെ ഉത്തരാർധവും മുപ്പത്തേഴാമത്തേതിന്റെ പൂർവാർധവും വൾഗേറ്റിൽ മാത്രമുള്ളവയാണ്. കഥയുടെ ഗതി ഇവിടെ മാറുന്നു — അന്തഃപുരത്തിലെ കരുണരസത്തിൽനിന്ന് സഭയിലെ വീരരസത്തിലേക്ക്. രാമന്റെ പരാക്രമത്തെക്കുറിച്ചുള്ള അറിവ് രാവണനെയും ജാഗരൂകനാക്കുന്നു; ഇപ്പോൾ മായകൊണ്ടല്ല, ബലംകൊണ്ടു മറുപടി നൽകാൻ അവൻ തീരുമാനിക്കുന്നു. അശോകവനികയ്ക്കും സഭയ്ക്കുമിടയിലുള്ള പോക്കുവരവ് രാവണന്റെ ഇരട്ടജീവിതം കാണിക്കുന്നു — ഒരിടത്ത് കാമം, മറ്റിടത്ത് രാജ്യം. പ്രഹസ്തൻ സേനാപതിയാണ്; അതിനാൽ അവന്റെ വരവ് യുദ്ധസംബന്ധമായിത്തന്നെയാണെന്ന് രാവണന് അറിയാം.

രാവണൻ പുറത്തുപോയതിനു തൊട്ടുപിന്നാലെ ആ ശിരസ്സും ആ ഉത്തമമായ വില്ലും അപ്രത്യക്ഷമായി — മായയുടെ ആയുസ്സ് അവന്റെ സാന്നിധ്യത്തോടൊപ്പംതന്നെ അവസാനിച്ചു. തുടർന്ന് രാക്ഷസേന്ദ്രൻ ഭീമപരാക്രമികളായ മന്ത്രിമാരോടൊപ്പം രാമനെതിരെ ചെയ്യേണ്ട കാര്യത്തിന്റെ തീർപ്പ് ഉറപ്പിച്ചു. അധികം ദൂരെയല്ലാതെ നിന്നിരുന്ന, ഹിതൈഷികളായ എല്ലാ സേനാധ്യക്ഷന്മാരോടും രാക്ഷസാധിപനായ രാവണൻ കാലനു തുല്യമായ വാക്കു പറഞ്ഞു: ‘കോൽകൊണ്ടടിക്കുന്ന പെരുമ്പറയുടെ വ്യക്തമായ മുഴക്കത്താൽ വേഗം സൈന്യങ്ങളെ വിളിച്ചുകൂട്ടുവിൻ; എന്നാൽ കാരണം പറയരുത്.’ അപ്പോൾ ദൂതന്മാർ ‘അങ്ങനെതന്നെ’ എന്ന് ആ വാക്ക് സ്വീകരിച്ച് ഉടനടി പെട്ടെന്ന് മഹാസൈന്യത്തെ വിളിച്ചുകൂട്ടി; സൈന്യം എത്തിയിരിക്കുന്നുവെന്ന് യുദ്ധം കൊതിക്കുന്ന സ്വാമിയെ അറിയിക്കുകയും ചെയ്തു. അവസാനശ്ലോകം ഉപജാതിവൃത്തത്തിലാണ്. മായാശിരസ്സിന്റെ അപ്രത്യക്ഷമാകൽ സീതയെ സംബന്ധിച്ചിടത്തോളം രഹസ്യമായിത്തന്നെ നിൽക്കുന്നു — അടുത്ത സർഗത്തിൽ സരമ അവളുടെ ഭ്രമം നീക്കുന്നു. ‘കാരണം പറയരുത്’ എന്ന ആജ്ഞ രാവണന്റെ രഹസ്യസ്വഭാവം കാണിക്കുന്നു — യുദ്ധത്തിന്റെ കാരണം സൈന്യങ്ങൾ അറിയുകയില്ല, രാജാവിന്റെ ആജ്ഞ മാത്രം പാലിക്കും. ‘കാലസദൃശം’ (കാലനു തുല്യം) എന്ന വാക്കിന്റെ വിശേഷണം വരാനിരിക്കുന്ന വിനാശം സൂചിപ്പിക്കുന്നു. സമീക്ഷിതപതിപ്പിൽ അവസാനശ്ലോകത്തിന്റെ ആദ്യാർധത്തിൽ ‘ബലാധിപാസ്തേ മഹദാത്മനോ ബലം’ എന്ന വ്യത്യസ്തപാഠമാണ്. പെരുമ്പറ കോൽകൊണ്ട് അടിക്കുന്നത് യുദ്ധാരംഭത്തിന്റെ പരമ്പരാഗതമായ അടയാളമാണ്. ദൂതന്മാരുടെ ‘പെട്ടെന്നുള്ള’ പ്രവൃത്തി ലങ്കയുടെ സൈന്യവ്യവസ്ഥയുടെ സജ്ജത സൂചിപ്പിക്കുന്നു.

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये युद्धकाण्डे द्वात्रिंशः सर्गः॥ ३२॥

തെറ്റ് അറിയിക്കുക

മൂലശ്ലോകങ്ങളോടും പദവിവരണത്തോടും കൂടി വായിക്കുക