സർഗ്ഗം
മായാശിരസ്സു കാണിച്ച് സീതയെ മോഹിപ്പിക്കാനുള്ള ശ്രമം
രാവണൻ മന്ത്രിമാരുമായി ആലോചിക്കുന്നു, വിദ്യുജ്ജിഹ്വൻ മായകൊണ്ട് രാമന്റെ ശിരസ്സും വില്ലും നിർമിക്കുന്നു, അശോകവനികയിൽ സീതയോട് രാവണന്റെ കെട്ടിച്ചമച്ച യുദ്ധവർണന, ശിരസ്സും വില്ലും പ്രദർശിപ്പിക്കൽ
ചാരന്മാർ ലങ്കയിൽ രാജാവായ രാവണന്റെ അടുത്തുചെന്ന്, സുവേലപർവതത്തിൽ താവളമടിച്ചിരിക്കുന്ന, ആർക്കും ഇളക്കാനാവാത്ത സൈന്യത്തോടുകൂടിയ രാഘവനെക്കുറിച്ച് അറിയിച്ചു. മഹാബലനായ രാമൻ എത്തിയിരിക്കുന്നുവെന്ന് ചാരന്മാരുടെ വായിൽനിന്നു കേട്ട രാവണൻ അൽപം ഉദ്വിഗ്നനായി, സചിവന്മാരോട് ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞു: ‘എല്ലാ മന്ത്രിമാരും ശ്രദ്ധയോടെ വേഗം വരട്ടെ; രാക്ഷസന്മാരേ, നമുക്ക് ആലോചന നടത്തേണ്ട സമയം വന്നെത്തിയിരിക്കുന്നു.’ അവന്റെ ആ ശാസനം കേട്ട് മന്ത്രിമാർ വേഗം വന്നെത്തി; തുടർന്ന് അവൻ രാക്ഷസരായ സചിവന്മാരോടൊപ്പം ആലോചന നടത്തി. ആർക്കും എതിർക്കാനാവാത്ത അവൻ ഉചിതമായതെന്തോ അത് ആലോചിച്ചുറപ്പിച്ച ശേഷം സചിവന്മാരെ പറഞ്ഞയച്ച് തന്റെ ഭവനത്തിൽ പ്രവേശിച്ചു. പിന്നീട് മഹാബലനും മായാവിയും മഹാമായനുമായ വിദ്യുജ്ജിഹ്വൻ എന്ന രാക്ഷസനെ കൂട്ടിക്കൊണ്ട് മൈഥിലി ഇരുന്നിരുന്ന ആ പ്രമദവനത്തിൽ അവൻ കടന്നു. മായയറിയുന്ന വിദ്യുജ്ജിഹ്വനോട് രാക്ഷസാധിപൻ പറഞ്ഞു: ‘നമ്മൾ രണ്ടുപേരും മായകൊണ്ട് ജനകപുത്രിയായ സീതയെ മോഹിപ്പിക്കും. നിശാചരാ, രാഘവന്റെ മായാനിർമിതമായ ശിരസ്സും ശരങ്ങളോടുകൂടിയ വലിയ വില്ലും എടുത്തുകൊണ്ട് നീ എന്റെ അടുത്തുവരിക.’ ആദ്യത്തെ രണ്ടു ശ്ലോകങ്ങൾ മുൻ സർഗത്തിന്റെ ആരംഭശ്ലോകങ്ങളോട് ഏതാണ്ടു സമാനമാണ് — ‘തതസ്തമക്ഷോഭ്യബലം…’, ‘ചാരാണാം രാവണഃ ശ്രുത്വാ…’ — രണ്ടാമത്തേതിന്റെ ഉത്തരാർധത്തിൽ ‘സചിവാനിദമബ്രവീത്’ (സചിവന്മാരോട് ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞു) എന്ന വ്യത്യാസം മാത്രം. ഈ ആവർത്തനം രണ്ടു സർഗങ്ങളുടെ സന്ധി കാണിക്കുന്നു — കഥാസൂത്രം വീണ്ടും കൈയിലെടുക്കുന്നു. ആലോചനയുടെ വിഷയം പറയുന്നില്ല, എന്നാൽ അതിന്റെ ഫലം കാണാം — യുദ്ധത്തിനുമുൻപ് സീതയുടെ മനോബലം തകർക്കാനുള്ള മായാപ്രയോഗം. മന്ത്രിമാരുമായി ആലോചിച്ചിട്ടും ഒടുവിൽ രാവണൻ സ്വയംതന്നെ ചതിയുടെ പദ്ധതി ഒരുക്കുന്നു; സത്യമായ പരാക്രമം ഉപേക്ഷിച്ച് അവൻ മായയെ ശരണം പ്രാപിക്കുന്നു. വിദ്യുജ്ജിഹ്വനെ ‘മായാവിനം മഹാമായം’ എന്ന് രണ്ടുവട്ടം മായാശബ്ദംകൊണ്ടു വർണിക്കുന്നു — അവന് ഒരേയൊരു ഗുണമേയുള്ളൂ, കപടം. ‘സശരം ധനുഃ’ (ശരങ്ങളോടുകൂടിയ വില്ല്) — രാമന്റെ അടയാളംതന്നെ അവന്റെ വില്ലാണ്; അതിനാൽ അതും മായകൊണ്ടു നിർമിക്കണം. മന്ത്രിമാരെ വിളിക്കുന്നതും വേഗത്തിൽ, പറഞ്ഞയയ്ക്കുന്നതും വേഗത്തിൽ — ഇതിൽനിന്ന് ആലോചന വെറും ഔപചാരികമായിരുന്നുവെന്നും യഥാർഥ തീരുമാനം രാവണന്റേതു മാത്രമായിരുന്നുവെന്നും സൂചിപ്പിക്കുന്നു. യുദ്ധത്തിനുമുൻപ് ശത്രുവിന്റെ ഭാര്യയുടെ മനസ്സു തകർക്കാനുള്ള ശ്രമം അവന്റെ അക്ഷമ കാണിക്കുന്നു.
ഇങ്ങനെ പറയപ്പെട്ട നിശാചരനായ വിദ്യുജ്ജിഹ്വൻ ‘അങ്ങനെതന്നെ’ എന്നു പറഞ്ഞു; നന്നായി പ്രയോഗിച്ച ആ മായ അവൻ രാവണനു കാണിച്ചുകൊടുക്കുകയും ചെയ്തു. അവന്റെ കൗശലത്തിൽ സന്തുഷ്ടനായ രാജാവ് തന്റെ ആഭരണം അവനു സമ്മാനിച്ചു. തുടർന്ന് സീതയെ കാണാൻ കൊതിച്ച്, നൈരൃതന്മാരുടെ അധിപനും മഹാബലനുമായ രാവണൻ അശോകവനികയിൽ പ്രവേശിച്ചു. അവിടെ കുബേരന്റെ അനുജനായ അവൻ ദൈന്യത്തിന് അർഹയല്ലാതിരുന്നിട്ടും ദീനയായിത്തീർന്ന സീതയെ കണ്ടു — തലകുനിച്ച്, ശോകത്തിൽ മുഴുകി, നിലത്തിരിക്കുന്നവളായി, അശോകവനികയിൽ എത്തിയിട്ടും ഭർത്താവിനെത്തന്നെ ധ്യാനിച്ചുകൊണ്ടിരിക്കുന്നവളായി. അവളുടെ അരികിൽ ഘോരരായ രാക്ഷസിമാർ കാവലിരിക്കുന്നുണ്ടായിരുന്നു. അപ്പോൾ അവൻ സീതയെ സമീപിച്ച് ഹർഷത്തോടെ സ്വന്തം പേരു പ്രഖ്യാപിച്ചുകൊണ്ട് ജനകപുത്രിയോട് ധാർഷ്ട്യത്തോടെ ഈ വാക്കു പറഞ്ഞു: ‘ഭദ്രേ, ഞാൻ പലവിധത്തിൽ സാന്ത്വനിപ്പിച്ചിട്ടും ആരെ ആശ്രയിച്ചാണോ നീ എന്നെ അവമാനിക്കുന്നത്…’ ‘അദൈന്യാർഹാം’ (ദൈന്യത്തിന് അർഹയല്ലാത്തവൾ) എന്ന പദം മർമസ്പർശിയാണ് — സീത ദൈന്യത്തിനു യോഗ്യയല്ല, എന്നാൽ സാഹചര്യംകൊണ്ടു ദീനയായിത്തീർന്നു. ‘അശോകവനിക’ എന്ന പേരിലും വിരോധാഭാസമുണ്ട് — ശോകമില്ലാത്ത വനത്തിൽ അവൾ ശോകത്തിൽ മുഴുകിയിരിക്കുന്നു. രാവണന്റെ ഹർഷം ഇവിടെ അനുചിതമാണ്, കാരണം സത്യംകൊണ്ടല്ല, കപടംകൊണ്ടു വിജയം പ്രദർശിപ്പിക്കാനാണ് അവൻ വന്നിരിക്കുന്നത്. ‘ധൃഷ്ടമുവാച’ (ധാർഷ്ട്യത്തോടെ പറഞ്ഞു) എന്ന പദം അവന്റെ നിർലജ്ജത സൂചിപ്പിക്കുന്നു. സീതയുടെ മൗനവും ധ്യാനവും രാവണന്റെ ഉച്ചത്തിലുള്ള ഹർഷവുമായി കവി വിപരീതമായി നിർത്തുന്നു. വിദ്യുജ്ജിഹ്വന് ആഭരണം നൽകിയത്, കപടത്തിന്റെ വിജയം രാവണൻ മുൻകൂട്ടിത്തന്നെ ഉറപ്പായി കരുതുന്നുവെന്നു കാണിക്കുന്നു. പതിനൊന്നാം ശ്ലോകം സമീക്ഷിതപതിപ്പിൽനിന്നു വ്യത്യസ്തമാണ് — ‘നൈരൃതാനാമധിപതിഃ’ എന്ന അർധം വൾഗേറ്റിൽ മാത്രമുള്ളതാണ്; പത്താം ശ്ലോകത്തിന്റെ ‘സീതാദർശനലാലസഃ’ എന്ന ഉത്തരാർധവും അങ്ങനെതന്നെ. രാവണൻ സ്വന്തം പേരു പ്രഖ്യാപിക്കുന്നത് സ്വഗൗരവത്തിന്റെ വിളംബരംപോലെയാണ്. സീത തലകുനിച്ചിരിക്കുന്നതും നിലത്തിരിക്കുന്നതും അവളുടെ തപസ്വിനിയെപ്പോലുള്ള ജീവിതം സൂചിപ്പിക്കുന്നു; രാജഭവനത്തിലെ സുഖങ്ങൾ അവൾ സ്വീകരിക്കുന്നില്ല. രാക്ഷസിമാരുടെ സാന്നിധ്യം അവളുടെ ബന്ധനത്തിന്റെ ഓർമപ്പെടുത്തലാണ്, കാരണം അവർ എപ്പോഴും അവളെ ചുറ്റിനിന്നു കാക്കുകയും ഭീഷണിപ്പെടുത്തുകയും ചെയ്യുന്നു.
‘ഖരനെ കൊന്ന നിന്റെ ആ ഭർത്താവ് രാഘവൻ യുദ്ധത്തിൽ കൊല്ലപ്പെട്ടു; നിന്റെ ആശ്രയമൂലം മുഴുവനായും അറുക്കപ്പെട്ടു, നിന്റെ ഗർവം ഞാൻ തകർത്തു. സീതേ, നിന്റെ സ്വന്തം ദുർവിധികൊണ്ടുതന്നെ നീ എന്റെ ഭാര്യയാകും. മൂഢേ, ഈ വിചാരം ഉപേക്ഷിക്കുക; മരിച്ച അവനെക്കൊണ്ടു നീ എന്തു ചെയ്യും? ഭദ്രേ, എന്റെ എല്ലാ ഭാര്യമാരുടെയും നായികയായിത്തീരുക. പുണ്യം കുറഞ്ഞവളേ, ലക്ഷ്യം നഷ്ടപ്പെട്ടവളേ, പണ്ഡിതയെന്നു സ്വയം കരുതുന്ന മൂഢേ, വൃത്രവധംപോലെ ഘോരമായ നിന്റെ ഭർത്താവിന്റെ വധം കേട്ടുകൊള്ളുക. വാനരേന്ദ്രൻ നയിക്കുന്ന മഹാസൈന്യത്താൽ ചുറ്റപ്പെട്ട രാഘവൻ എന്നെ കൊല്ലാൻ സമുദ്രതീരംവരെ വന്നുവത്രേ. സൂര്യൻ അസ്തമിക്കാറായപ്പോൾ അവൻ മഹാസൈന്യത്തോടെ സമുദ്രത്തിന്റെ ഉത്തരതീരം ഞെരുക്കിക്കൊണ്ട് താവളമടിച്ചു. പിന്നെ, വഴിനടന്നു ക്ഷീണിച്ച്, പാതിരാത്രിയിൽ സുഖമായി ഉറങ്ങിക്കിടന്ന ആ സൈന്യത്തെ ആദ്യം ചാരന്മാർ ചെന്നു നിരീക്ഷിച്ചു. തുടർന്ന് പ്രഹസ്തൻ നയിച്ച എന്റെ മഹാസൈന്യം രാത്രിയിൽ ലക്ഷ്മണനോടുകൂടി രാമൻ എവിടെയായിരുന്നോ അവിടെവെച്ച് അവന്റെ സൈന്യത്തെ നശിപ്പിച്ചു. പട്ടിശങ്ങൾ, പരിഘങ്ങൾ, ചക്രങ്ങൾ, ഋഷ്ടികൾ, ദണ്ഡുകൾ, മഹായുധങ്ങൾ, ബാണജാലങ്ങൾ, ശൂലങ്ങൾ, മിന്നുന്ന കൂടമുദ്ഗരങ്ങൾ, വടികൾ, തോമരങ്ങൾ, പ്രാസങ്ങൾ, ചക്രായുധങ്ങൾ, മുസലങ്ങൾ — ഇവയെല്ലാം വീണ്ടും വീണ്ടും ഉയർത്തി രാക്ഷസന്മാർ വാനരന്മാരുടെമേൽ വീഴ്ത്തി.’ രാവണന്റെ കഥ സൂക്ഷ്മമായി രചിച്ചതാണ് — അവൻ ആദ്യം ഫലം പറയുന്നു (ഭർത്താവു കൊല്ലപ്പെട്ടു), പിന്നെ കാരണം (ഉറങ്ങിക്കിടന്നവരെ ആക്രമിച്ചത്). പതിനേഴാം ശ്ലോകം ആറു പാദമുള്ളതാണ്; അതിന്റെ ആദ്യാർധം വൾഗേറ്റിൽ മാത്രമുള്ളതാണ്. ‘പണ്ഡിതമാനിനി’ (പണ്ഡിതയെന്നു സ്വയം കരുതുന്നവളേ) എന്ന സംബോധനകൊണ്ട് അവൻ സീതയുടെ ധൈര്യത്തെ പരിഹസിക്കുന്നു — രാമന്റെ വിജയത്തിൽ അവൾക്കു വിശ്വാസമുണ്ടായിരുന്നു. ‘വൃത്രവധംപോലെ’ എന്ന ഉപമ രാവണന്റെ അഹങ്കാരം കാണിക്കുന്നു — അവൻ തന്നെ ഇന്ദ്രനോടു താരതമ്യം ചെയ്യുന്നു. രാത്രിയിൽ ഉറങ്ങിക്കിടക്കുന്നവരെ ആക്രമിക്കുന്നത് വീരന്റെ ധർമമല്ല; കെട്ടുകഥയിൽപ്പോലും രാവണൻ തന്റെ അധർമം മറച്ചുവയ്ക്കുന്നില്ല. മുൻ സർഗത്തിൽ ചാരന്മാരോടുള്ള ‘അവൻ എങ്ങനെ ഉറങ്ങുന്നു, എങ്ങനെ ഉണർന്നിരിക്കുന്നു’ എന്ന ചോദ്യം ഇവിടെ അർഥവത്താകുന്നു — ഉറങ്ങുന്നവന്റെ വധമാണ് അവന്റെ സങ്കല്പം. സമീക്ഷിതപതിപ്പിൽ പത്തൊമ്പതാം ശ്ലോകത്തിൽ ‘തീരമാസാദ്യ ദക്ഷിണം’ (തെക്കേ തീരത്തെത്തി) എന്നാണ്, അച്ചടിപ്പതിപ്പിൽ ‘പീഡ്യ തീരമഥോത്തരം’ (ഉത്തരതീരം ഞെരുക്കി). ഈ കെട്ടിച്ചമച്ച വർണനയിലെ ആയുധങ്ങളുടെ നീണ്ട പട്ടിക — പട്ടിശങ്ങൾ, പരിഘങ്ങൾ, ചക്രങ്ങൾ, ഋഷ്ടികൾ, ദണ്ഡുകൾ, ബാണജാലങ്ങൾ, ശൂലങ്ങൾ, കൂടമുദ്ഗരങ്ങൾ, വടികൾ, തോമരങ്ങൾ, പ്രാസങ്ങൾ, മുസലങ്ങൾ — കഥയുടെ വിശ്വസനീയത വർധിപ്പിക്കാനെന്നപോലെ ചേർത്തിരിക്കുന്നു. വിശദാംശങ്ങൾകൊണ്ടുതന്നെ അസത്യത്തെ സത്യമെന്നപോലെ അവതരിപ്പിക്കാനാണ് രാവണൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നത്.
‘പിന്നെ ഉറങ്ങിക്കിടന്ന രാമന്റെ ശിരസ്സ്, ശത്രുക്കളെ തകർക്കുന്നവനും കൈത്തഴക്കമുള്ളവനുമായ പ്രഹസ്തൻ വലിയ വാളുകൊണ്ട് തടസ്സമില്ലാതെ വെട്ടിയെടുത്തു. വിഭീഷണൻ ചാടിയെഴുന്നേറ്റപ്പോൾ യാദൃച്ഛികമായി പിടികൂടപ്പെട്ടു; ലക്ഷ്മണൻ വാനരസൈന്യങ്ങളോടൊപ്പം ദിക്കുകളിലേക്ക് ഓടിക്കപ്പെട്ടു. സീതേ, വാനരാധിപനായ സുഗ്രീവൻ കഴുത്തൊടിഞ്ഞു കിടക്കുന്നു; താടിയെല്ലു തകർന്ന ഹനുമാൻ രാക്ഷസന്മാരാൽ കൊല്ലപ്പെട്ടു. കാൽമുട്ടുകളിൽ ഊന്നി ചാടിയുയർന്ന ജാംബവാൻ യുദ്ധത്തിൽ വധിക്കപ്പെട്ടു, അനേകം പട്ടിശങ്ങളാൽ വെട്ടിമുറിക്കപ്പെട്ട്, മുറിച്ചിട്ട മരംപോലെ. വാനരശ്രേഷ്ഠരായ മൈന്ദനും ദ്വിവിദനും, ശത്രുസംഹാരകരായിരുന്നിട്ടും, നെടുവീർപ്പിട്ടും കരഞ്ഞും ചോരയിൽ കുളിച്ചും വാളുകൊണ്ടു നടുവേ മുറിക്കപ്പെട്ടു. പഴുത്ത ചക്കപോലെ പനസൻ നിലത്തുകിടന്നു മെല്ലെ ശ്വസിക്കുന്നു; അനേകം നാരാചങ്ങളാൽ മുറിവേറ്റ ദരീമുഖൻ ഗുഹയിൽ കിടക്കുന്നു; മഹാതേജസ്വിയായ കുമുദൻ ശരങ്ങളേറ്റ് ഒരു ശബ്ദവുമില്ലാതെ വീണു. അനേകം ശരങ്ങളാൽ മുറിവേറ്റ അംഗദൻ ചുറ്റും ചോര ഛർദിച്ചുകൊണ്ട് ഭൂമിയിൽ വീണു. ആനകളാലും രഥനിരകളാലും ചതയ്ക്കപ്പെട്ട വാനരന്മാർ, കാറ്റിന്റെ വേഗത്താൽ ചിതറിയ മേഘങ്ങളെപ്പോലെ ഞെരിഞ്ഞു കിടക്കുന്നു. മറ്റുള്ളവർ ഭയന്ന്, പിന്നിൽനിന്ന് അടിയേറ്റുകൊണ്ട് ഓടിപ്പോയി — സിംഹങ്ങളാൽ പിന്തുടരപ്പെട്ട മഹാഗജങ്ങളെപ്പോലെ രാക്ഷസന്മാർ അവരെ പിന്തുടർന്നു. ചിലർ സമുദ്രത്തിൽ വീണു, ചിലർ ആകാശത്തിൽ അഭയം തേടി; കരടികൾ വാനരന്മാരുടെ രീതി സ്വീകരിച്ച് മരങ്ങളിൽ കയറി. സമുദ്രതീരങ്ങളിലും പർവതങ്ങളിലും വനങ്ങളിലും വിരൂപനേത്രരായ രാക്ഷസന്മാർ ചെമ്പൻനിറമുള്ള അനേകം വാനരന്മാരെ കൊന്നു. ഇങ്ങനെ എന്റെ സേന നിന്റെ ഭർത്താവിനെ സൈന്യത്തോടുകൂടി കൊന്നു; ചോരയിൽ നനഞ്ഞ്, പൊടിപുരണ്ട അവന്റെ ഈ ശിരസ്സ് ഇവിടെ കൊണ്ടുവന്നിരിക്കുന്നു.’ അച്ചടിപ്പതിപ്പിൽ ‘ഭഗ്നയാ ഗ്രീവയാ സീതേ’ എന്ന് സംബോധനയാണ്, സമീക്ഷിതപതിപ്പിൽ ‘ശേതേ’ (കിടക്കുന്നു) എന്ന ക്രിയ — അച്ചടിപ്പാഠമാണ് ഇവിടെ സ്വീകരിച്ചിരിക്കുന്നത്. പനസന്റെ ഉപമ ശ്ലേഷമയമാണ് — പനസൻ ഒരു വാനരന്റെ പേരാണ്, പനസം (ചക്ക) ഒരു ഫലവുമാണ്. ഓരോ വീരന്റെയും മരണം അവന്റെ സ്വഭാവത്തിനൊത്തവിധം കെട്ടിച്ചമച്ചിരിക്കുന്നു — ഹനുമാന് ഹനു (താടിയെല്ല്), സുഗ്രീവന് ഗ്രീവ (കഴുത്ത്), ജാംബവാന് ജാനു (കാൽമുട്ട്) — ഇതിലൂടെ രാവണൻ പേരുകളെ പരിഹസിക്കുന്നു. ഇതെല്ലാം കെട്ടുകഥയാണെന്ന് വായനക്കാരന് അറിയാം, എന്നാൽ സീത ഇതു സത്യമെന്നപോലെ കേൾക്കുന്നു; അവളുടെ ദുഃഖത്തിന്റെ ആഴം അവിടെനിന്നാണ്. രാവണന്റെ കഥയിലെ ക്രമവും ശ്രദ്ധേയമാണ് — ആദ്യം രാമന്റെ വധം, പിന്നെ അവന്റെ സഹായികളുടേത് — വിഭീഷണൻ, ലക്ഷ്മണൻ, സുഗ്രീവൻ, ഹനുമാൻ — അതിനുശേഷം ജാംബവാൻ മുതലായവരുടേത്, ഒടുവിൽ സാധാരണ വാനരന്മാരുടേത്. ഇങ്ങനെ സീതയുടെ എല്ലാ പ്രതീക്ഷകളുടെയും വേരുകൾ അവൻ ഒന്നൊന്നായി അറുക്കുന്നു. വിഭീഷണനെക്കുറിച്ച് ‘പിടികൂടപ്പെട്ടു’ എന്നു പറയുന്നത് പ്രത്യേകിച്ചും അർഥവത്താണ് — സ്വന്തം സഹോദരനെ ജീവനോടെ പിടിച്ചതായി രാവണൻ സങ്കല്പിക്കുന്നു, കാരണം അവനുള്ള ശിക്ഷ സ്വയം നൽകാൻ അവൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നു. ലക്ഷ്മണന്റെ ഒളിച്ചോട്ടം സങ്കല്പിച്ച് അവൻ അവന്റെ വീരതയെയും പരിഹസിക്കുന്നു. കരടികൾ വാനരന്മാരുടെ രീതി സ്വീകരിച്ചു മരങ്ങളിൽ കയറി എന്ന വാക്യത്തിൽ വിരോധാഭാസമുണ്ട് — കരടികളും വാനരന്മാരെപ്പോലെ ഓടിരക്ഷപ്പെടാനുള്ള വഴി സ്വീകരിച്ചു. ‘പിംഗലാഃ’ (ചെമ്പൻനിറമുള്ളവർ) എന്നത് വാനരന്മാരുടെ നിറം; ‘വിരൂപാക്ഷാഃ’ (വിരൂപനേത്രർ) എന്നത് രാക്ഷസന്മാരുടെ വിശേഷണം. സമുദ്രതീരം, പർവതങ്ങൾ, വനങ്ങൾ എന്നീ മൂന്നുവിധം സ്ഥലങ്ങൾ വധത്തിന്റെ വ്യാപ്തി കാണിക്കുന്നു — എവിടെയും ആരും ശേഷിച്ചില്ല എന്നാണ് ഭാവം. ഒടുവിൽ ‘ഈ ശിരസ്സ് കൊണ്ടുവന്നിരിക്കുന്നു’ എന്ന വാക്യത്തോടെ കഥ തെളിവോടുകൂടി അവസാനിക്കുന്നു; സീതയ്ക്ക് അവിശ്വസിക്കാൻ ഇടമില്ലാതിരിക്കാൻ. വർണന മുഴുവനും യുദ്ധത്തിന്റെ ഭാവിദൃശ്യംപോലെയാണ്, എന്നാൽ നേരെ വിപരീതമായി — വാസ്തവത്തിൽ രാക്ഷസന്മാരാണ് ഇങ്ങനെ കൊല്ലപ്പെടാൻ പോകുന്നത്. പനസന്റെ വർണനയിലെ ‘അനുശ്വസിതി’ എന്ന പദം മന്ദമായ ശ്വാസം സൂചിപ്പിക്കുന്നു — മരണാസന്നനായ അവൻ അവസാനശ്വാസങ്ങൾ വലിക്കുന്നു. ദരീമുഖൻ ‘ദര്യാം’ (ഗുഹയിൽ) കിടക്കുന്നു എന്നതിൽ പേരിന്റെ അർഥവുമായി കളിയുണ്ട് — ദരീമുഖൻ (ഗുഹാമുഖൻ) ഗുഹയിൽത്തന്നെ വീണു. കുമുദന്റെ കാര്യത്തിൽ ‘നിഷ്കൂജൻ’ — ശബ്ദമില്ലാതെ, മൗനമായി കൊല്ലപ്പെട്ടു. അംഗദന്റെ കാര്യത്തിൽ ‘പരിതഃ രുധിരോദ്ഗാരീ’ — എല്ലാ ഭാഗത്തേക്കും ചോര ഛർദിച്ചുകൊണ്ട് അവൻ ഭൂമിയിൽ വീണു. ഇങ്ങനെ രാവണന്റെ വായിലൂടെതന്നെ കവി യുദ്ധത്തിന്റെ ഭീകരത ചിത്രീകരിക്കുന്നു.
പിന്നീട് ഏറ്റവും ദുർധർഷനായ രാക്ഷസേശ്വരൻ രാവണൻ, സീത കേട്ടുകൊണ്ടിരിക്കെ, ഒരു രാക്ഷസിയോട് ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞു: ‘ക്രൂരകർമിയായ വിദ്യുജ്ജിഹ്വൻ എന്ന രാക്ഷസനെ കൊണ്ടുവരിക; അവനാണ് യുദ്ധഭൂമിയിൽനിന്നു രാഘവന്റെ ആ ശിരസ്സ് സ്വയം കൊണ്ടുവന്നത്.’ അപ്പോൾ വിദ്യുജ്ജിഹ്വൻ വില്ലോടുകൂടി ആ ശിരസ്സുമെടുത്ത് തലകുനിച്ചു വണങ്ങി രാവണന്റെ മുന്നിൽ നിന്നു. തുടർന്ന് രാജാവായ രാവണൻ അരികിൽ നിൽക്കുന്ന, നീണ്ട നാവുള്ള വിദ്യുജ്ജിഹ്വൻ എന്ന രാക്ഷസനോടു പറഞ്ഞു: ‘ദാശരഥിയുടെ ശിരസ്സ് വേഗം സീതയുടെ മുന്നിൽ വയ്ക്കുക; ആ പാവം തന്റെ ഭർത്താവിന്റെ അന്ത്യാവസ്ഥ നന്നായി കാണട്ടെ.’ ഇങ്ങനെ പറയപ്പെട്ട ആ രാക്ഷസൻ കാണാൻ പ്രിയങ്കരമായ ആ ശിരസ്സ് സീതയുടെ അരികിൽ വച്ചിട്ട് ഉടനെ അപ്രത്യക്ഷനായി. രാവണനും ‘ഇതു രാമന്റേതാണ്’ എന്നു പറഞ്ഞുകൊണ്ട് മൂന്നുലോകങ്ങളിലും പ്രസിദ്ധവും തിളങ്ങുന്നതുമായ വലിയ വില്ല് മുന്നിലേക്കിട്ടു: ‘ഞാണേറ്റിയ നിന്റെ രാമന്റെ ആ വില്ലാണിത്; ആ മനുഷ്യനെ രാത്രിയിൽ കൊന്നിട്ട് പ്രഹസ്തൻ ഇതിവിടെ കൊണ്ടുവന്നു.’ പിന്നെ അവൻ വിദ്യുജ്ജിഹ്വനോടൊപ്പം ആ ശിരസ്സും വില്ലും നിലത്തിട്ടിട്ട്, യശസ്വിനിയായ വിദേഹരാജപുത്രിയോട് ‘എനിക്കു വശംവദയായിത്തീരുക’ എന്നു പറഞ്ഞു. അവസാനശ്ലോകം വംശസ്ഥവൃത്തത്തിലാണ്; അച്ചടിപ്പതിപ്പിൽ രണ്ടാം പാദത്തിൽ ‘വിനികീര്യമാണഃ’ എന്നാണു പാഠം, സമീക്ഷിതപതിപ്പിൽ ‘വിനികീര്യ രാവണഃ’ — ഇവിടെ അച്ചടിപ്പാഠം നിലനിർത്തിയിരിക്കുന്നു; പാദം പതിനൊന്നക്ഷരമുള്ളതാണെന്ന് അടിക്കുറിപ്പിൽ സൂചിപ്പിച്ചിരിക്കുന്നു. ‘പ്രിയദർശനം’ (കാണാൻ പ്രിയങ്കരം) എന്ന വിശേഷണം കരുണാർദ്രമാണ് — സീതയ്ക്ക് ഏറ്റവും പ്രിയമായ ആ മുഖംതന്നെ മായയാൽ അവളുടെ ദുഃഖത്തിനു കാരണമാക്കിയിരിക്കുന്നു. ‘പശ്ചിമാമവസ്ഥാം’ (അന്ത്യാവസ്ഥ) എന്നിടത്ത് രാവണന്റെ ക്രൂരത പരകോടിയിലെത്തുന്നു. വിദ്യുജ്ജിഹ്വന്റെ അപ്രത്യക്ഷമാകൽ മായയുടെ സ്വഭാവം സൂചിപ്പിക്കുന്നു — കപടി ചോദ്യങ്ങൾ ഉയരുംമുൻപേ അദൃശ്യനാകുന്നു. വില്ലിന്റെ പ്രദർശനം തിരിച്ചറിയലിനെ പൂർണമാക്കുന്നു; സീതയ്ക്കു സംശയം ഉണ്ടാകാതിരിക്കാൻ. സീതയുടെ മറുപടിയില്ലാതെ സർഗം അവസാനിക്കുന്നു; അവളുടെ വിലാപം അടുത്ത സർഗത്തിലാണ്. ശിരസ്സു കൊണ്ടുവരാൻ രാവണൻ ഒരു രാക്ഷസിയോടാണ് കല്പിക്കുന്നത്, സ്വയം പോകുന്നില്ല — ഇതിലൂടെ നാടകീയപ്രഭാവം വർധിക്കുന്നു, സീത കാത്തിരിപ്പിന്റെ യാതന സഹിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു. ‘മഹാജിഹ്വം’ (നീണ്ട നാവുള്ളവൻ) എന്ന വിദ്യുജ്ജിഹ്വന്റെ വിശേഷണം അവന്റെ പേരിന്റെ അർഥം (മിന്നൽപോലുള്ള നാവുള്ളവൻ) തെളിയിക്കുന്നു. വില്ല് ‘മൂന്നുലോകങ്ങളിലും പ്രസിദ്ധം’ എന്ന് രാവണൻതന്നെ പറയുന്നു — ശത്രുവിന്റെ വില്ലിന്റെ കീർത്തി അവനും അറിയാം. ‘ജ്യാസമാവൃതം’ (ഞാണേറ്റിയത്) — വില്ല് ഞാണേറ്റിയ നിലയിൽത്തന്നെയാണ് കൊണ്ടുവന്നത്, അതായത് രാമൻ യുദ്ധത്തിനു സജ്ജനായിരുന്നു; എന്നിട്ടും ഉറങ്ങിക്കിടക്കുമ്പോൾ കൊല്ലപ്പെട്ടു എന്ന കഥയിലെ വൈരുധ്യം സൂക്ഷ്മമാണ്. ‘മേ വശാനുഗാ ഭവ’ (എനിക്കു വശംവദയാകൂ) എന്ന അവസാനവാക്യം ഈ കപടത്തിന്റെയെല്ലാം ഉദ്ദേശ്യം വെളിപ്പെടുത്തുന്നു.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये युद्धकाण्डे एकत्रिंशः सर्गः॥ ३१॥