॥वाल्मीकिरामायणम् യുദ്ധകാണ്ഡം · 30-ാം സർഗ്ഗം

യുദ്ധകാണ്ഡം

സർഗ്ഗം

ശാർദൂലൻ വാനരവീരന്മാരെ പരിചയപ്പെടുത്തുന്നു

രാമൻ സുവേലത്തിൽ താവളമടിച്ചുവെന്ന് ചാരന്മാർ അറിയിക്കുന്നു, ശാർദൂലന്റെ ഭയവും പിടിക്കപ്പെട്ട വൃത്താന്തവും, രാവണന്റെ ഇളകാത്ത നിശ്ചയം, വാനരവീരന്മാരുടെ ദേവപിതൃത്വത്തിന്റെ വർണന

സുവേലപർവതത്തിൽ താവളമടിച്ചിരിക്കുന്ന, ആർക്കും ഇളക്കാനാവാത്ത സൈന്യത്തോടുകൂടിയ രാഘവനെക്കുറിച്ച് ചാരന്മാർ ലങ്കാധിപതിയായ രാവണനെ അറിയിച്ചു. മഹാബലനായ രാമൻ എത്തിയിരിക്കുന്നുവെന്ന് ചാരന്മാരുടെ വായിൽനിന്നു കേട്ടപ്പോൾ രാവണൻ അൽപം ഉദ്വിഗ്നനായി; അവൻ ശാർദൂലനോട് ഈ വാക്കു പറഞ്ഞു: ‘നിശാചരാ, നിന്റെ മുഖവർണം പഴയപോലെ കാണുന്നില്ല, നീ ദീനനെപ്പോലെയിരിക്കുന്നു. നീ ക്രുദ്ധരായ ശത്രുക്കളുടെ പിടിയിൽ പെട്ടുപോയില്ലല്ലോ?’ രാജാവ് ഇങ്ങനെ ചോദിച്ചപ്പോൾ ഭയംകൊണ്ടു തളർന്ന ശാർദൂലൻ പതുക്കെ വാക്കുകൾ ഉച്ചരിച്ചുകൊണ്ട് രാക്ഷസശാർദൂലനായ രാവണനോടു പറഞ്ഞു: ‘രാജാവേ, ആ വാനരശ്രേഷ്ഠന്മാരെ ചാരവൃത്തികൊണ്ടു നിരീക്ഷിക്കാൻ കഴിയില്ല; അവർ പരാക്രമികളും ബലവാന്മാരും രാഘവനാൽ രക്ഷിക്കപ്പെടുന്നവരുമാണ്. അവരോടു സംസാരിക്കാൻപോലും സാധ്യമല്ല, അവിടെ ചോദ്യം ചോദിക്കാനുള്ള അവസരംപോലും കിട്ടുന്നില്ല; പർവതസമാനരായ വാനരന്മാർ എല്ലാ ഭാഗത്തും വഴി കാത്തുനിൽക്കുന്നു.’ ശാർദൂലന്റെ മുഖത്തെ വിവർണതതന്നെ അവന്റെ അനുഭവത്തിനു സാക്ഷ്യമാണ് — അവനെ കണ്ടമാത്രയിൽത്തന്നെ എന്തോ അശുഭം സംഭവിച്ചുവെന്ന് രാവണൻ ഊഹിക്കുന്നു. ‘ശാർദൂലൻ’ എന്നത് ചാരന്റെ പേര്, ‘രാക്ഷസശാർദൂലൻ’ (രാക്ഷസരിൽ കടുവ) എന്നത് രാവണന്റെ വിശേഷണം — ഒരേ പാദത്തിൽ കവി ഈ രണ്ടു ശബ്ദങ്ങൾകൊണ്ടു കളിക്കുന്നു. വാനരന്മാർ പർവതങ്ങളെപ്പോലെ വഴി കാക്കുന്നു എന്ന ഉപമ അവരുടെ ദൃഢമായ വ്യൂഹത്തെ കാണിക്കുന്നു. ചാരവൃത്തി എന്നാൽ ഒളിവിൽ മറ്റൊരാളുടെ സേനയിൽ കടക്കലാണ്; രാമന്റെ സേനയിൽ അതുപോലും അസാധ്യമാണെന്ന് ശാർദൂലൻ സമ്മതിക്കുന്നു. ഇങ്ങനെ രാമസേനയുടെ അച്ചടക്കവും ജാഗ്രതയും ശത്രുവിന്റെ വായിൽനിന്നുതന്നെ വെളിപ്പെടുന്നു. സമീക്ഷിതപതിപ്പിൽ നാലാം ശ്ലോകത്തിൽ ‘ഭയവിഹ്വലഃ’ എന്നാണ് പാഠം, അച്ചടിപ്പതിപ്പിൽ ‘ഭയവിക്ലവഃ’. രാവണന്റെ ചോദ്യത്തിലും അവന്റെ സ്വന്തം ഭയം പ്രതിഫലിക്കുന്നു — ‘കച്ചിത്’ (…ഇല്ലല്ലോ) എന്ന പദം ആശങ്ക സൂചിപ്പിക്കുന്നു.

ശാർദൂലൻ തന്റെ അനുഭവം പറയുന്നു: ‘ആ സൈന്യത്തിൽ കടന്നതേയുള്ളൂ, ഞാൻ ചിന്തിച്ചുതുടങ്ങുമ്പോഴേക്കും എന്നെ തിരിച്ചറിഞ്ഞു; വിഭീഷണന്റെ സഹചരരായ രാക്ഷസന്മാർ ബലമായി പിടികൂടി, പല തരത്തിൽ അങ്ങുമിങ്ങും ചോദ്യം ചെയ്തു. ക്ഷമയില്ലാത്ത വാനരന്മാർ കാൽമുട്ടുകൊണ്ടും മുഷ്ടികൊണ്ടും പല്ലുകൊണ്ടും കൈത്തലംകൊണ്ടും എന്നെ കഠിനമായി അടിച്ചു; സൈന്യത്തിന്റെ നടുവിലൂടെ എല്ലായിടത്തും എന്നെ കൊണ്ടുനടന്നു. എല്ലായിടത്തും കൊണ്ടുനടന്നശേഷം എന്നെ രാമന്റെ സഭയിലെത്തിച്ചു — ചോരയൊലിക്കുന്ന ദയനീയമായ അവയവങ്ങളോടെ, വിഹ്വലനായി, ഇന്ദ്രിയങ്ങൾ ഇളകിയവനായി. വാനരന്മാർ അടിച്ചുകൊണ്ടിരിക്കെ കൂപ്പുകൈകളോടെ യാചിച്ച എന്നെ രാഘവൻ ‘വേണ്ട, വേണ്ട’ എന്നു പറഞ്ഞ് യാദൃച്ഛികമായി രക്ഷിച്ചു. ഈ രാമൻ പർവതശിലകൾകൊണ്ടു മഹാസമുദ്രം നികത്തി, ലങ്കയുടെ കവാടത്തിനരികിൽ ആയുധങ്ങളോടെ നിൽക്കുന്നു. ഗരുഡവ്യൂഹം രചിച്ച്, എല്ലാ ഭാഗത്തും വാനരന്മാരാൽ ചുറ്റപ്പെട്ട ആ മഹാതേജസ്വി എന്നെ വിട്ടയച്ച് ലങ്കയ്ക്കുനേരെതന്നെ മുന്നേറുന്നു. അവൻ കോട്ടമതിലിനടുത്ത് എത്തുന്നതിനുമുൻപ് വേഗം ഏതെങ്കിലും ഒന്നു ചെയ്യുക — ഒന്നുകിൽ സീതയെ ഉടനെ തിരികെ കൊടുക്കുക, അല്ലെങ്കിൽ യുദ്ധം നൽകുക.’ ഇതു കേട്ട് രാക്ഷസാധിപൻ അപ്പോൾ മനസ്സുകൊണ്ട് അതെല്ലാം ആലോചിച്ച് ശാർദൂലനോട് അതിഗംഭീരമായ ഒരു വാക്കു പറഞ്ഞു. മുൻ സർഗത്തിലെ സംക്ഷിപ്തവർണനയെ ശാർദൂലന്റെ കഥ വിസ്തരിക്കുന്നു — അവിടെ പിടികൂടിയതു മാത്രമേ പറഞ്ഞുള്ളൂ, ഇവിടെ അടിയുടെയും രാമന്റെ കരുണയുടെയും സൂക്ഷ്മചിത്രമുണ്ട്. ‘വേണ്ട, വേണ്ട’ എന്ന രാമന്റെ വാക്ക് അവന്റെ കരുണ കാണിക്കുന്നു; ശത്രുവിന്റെ ചാരനെപ്പോലും അവൻ രക്ഷിക്കുന്നു. ഗരുഡവ്യൂഹം — ഗരുഡന്റെ ആകൃതിയിലുള്ള സേനാവിന്യാസം; അതിൽ ചിറകുകളും കൊക്കും വാലും സേനാവിഭാഗങ്ങളാണ്. ശാർദൂലന്റെ അവസാനത്തെ ഉപദേശം വ്യക്തമാണ് — രണ്ടു വഴികളേയുള്ളൂ, സന്ധിയോ യുദ്ധമോ; നടുവിലൊരു വഴിയില്ല. ഈ ഉപദേശത്തിന്റെ ധൈര്യവും എടുത്തുപറയേണ്ടതാണ്, കാരണം മുൻ സർഗത്തിൽത്തന്നെ സത്യം പറഞ്ഞതിനാണ് ശുകസാരണന്മാർ പുറത്താക്കപ്പെട്ടത്. വിഭീഷണന്റെ അനുചരരായ രാക്ഷസന്മാരാണ് ശാർദൂലനെ തിരിച്ചറിയുന്നത്; അതിനാൽ രാവണന്റെ ചാരപ്രവർത്തനം അവന്റെ സ്വന്തം സഹോദരൻ കാരണംതന്നെ നിഷ്ഫലമാകുന്നു. ‘ബഹുധാ വിചാരിതഃ’ (പല തരത്തിൽ ചോദ്യം ചെയ്യപ്പെട്ടു) എന്ന പദം അവൻ പലവട്ടം പരിശോധിക്കപ്പെട്ടുവെന്നും ചോദ്യങ്ങൾകൊണ്ടു പീഡിപ്പിക്കപ്പെട്ടുവെന്നും സൂചിപ്പിക്കുന്നു. ശാർദൂലൻ തന്റെ ദുർദശ സങ്കോചമില്ലാതെ വിവരിക്കുന്നു; അതിൽനിന്ന് അവന്റെ സത്യസന്ധത അറിയാം. രാമന്റെ സേതുബന്ധനം, ലങ്കാകവാടത്തിലെ നിൽപ്പ്, ഗരുഡവ്യൂഹം — ഈ മൂന്നും രാവണനെ സംബന്ധിച്ചിടത്തോളം അടുത്തുവരുന്ന ആപത്തിന്റെ സൂചനകളാണ്.

രാവണൻ ദൃഢമായി പറയുന്നു: ‘ദേവന്മാരും ഗന്ധർവന്മാരും ദാനവന്മാരും എന്നോട് എതിർത്തു യുദ്ധം ചെയ്താലും, സകലലോകങ്ങളെയും ഭയന്നാലും, ഞാൻ സീതയെ ഒരിക്കലും തിരികെ കൊടുക്കുകയില്ല.’ ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞ് മഹാതേജസ്വിയായ രാവണൻ വീണ്ടും പറഞ്ഞു: ‘നീ ആ സൈന്യത്തിലൂടെ സഞ്ചരിച്ചുവല്ലോ; അവിടെ ശൂരരായ വാനരന്മാർ ആരെല്ലാം? സൗമ്യാ, സമീപിക്കാൻ ദുഷ്കരരായ ആ വാനരന്മാർക്ക് എന്തു പ്രഭാവമാണ്, അവർ എങ്ങനെയുള്ളവരാണ്? അവർ ആരുടെ പുത്രന്മാരും പൗത്രന്മാരുമാണ് — രാക്ഷസാ, ഇതെല്ലാം യഥാർഥത്തിൽ പറയുക. അവരുടെ ബലാബലം അറിഞ്ഞിട്ട് ഇക്കാര്യത്തിൽ ഞാൻ അതനുസരിച്ചു പ്രവർത്തിക്കും; യുദ്ധം ആഗ്രഹിക്കുന്നവൻ ശത്രുക്കളുടെ കണക്കെടുപ്പ് തീർച്ചയായും നടത്തണം.’ രാവണൻ ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞപ്പോൾ ചാരശ്രേഷ്ഠനായ ശാർദൂലൻ രാവണന്റെ സന്നിധിയിൽ ഈ വാക്കുകൾ പറഞ്ഞുതുടങ്ങി. രാവണന്റെ നിശ്ചയം ഇവിടെ മാറ്റമില്ലാത്തതാണ് — സകലലോകങ്ങളുടെയും ഭയംപോലും അവന് നിസ്സാരം. എങ്കിലും യുദ്ധനീതി അവനറിയാം — ശത്രുബലത്തിന്റെ കണക്കെടുപ്പാണ് ആദ്യം ചെയ്യേണ്ടത്. അവന്റെ ചോദ്യങ്ങൾ മൂന്നുവിധമാണ് — പ്രഭാവം, സ്വരൂപം, വംശം. വംശത്തെക്കുറിച്ചുള്ള ചോദ്യം പ്രത്യേകിച്ചും അർഥവത്താണ്; വാനരന്മാർ ദേവന്മാരുടെ പുത്രന്മാരാണെന്നു കേട്ടതിനാൽ അവരുടെ ബലത്തിന്റെ മൂലം അറിയാൻ അവൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നു. മുൻപ് ശത്രുക്കളെ പ്രശംസിച്ചതിന് അവൻ ശുകസാരണന്മാരെ നിന്ദിച്ചു; ഇപ്പോഴാകട്ടെ സ്വയം ശത്രുക്കളുടെ വിവരണം ആവശ്യപ്പെടുന്നു — അവന്റെ മനസ്സിന്റെ അസ്ഥിരത വ്യക്തമാണ്. ‘സൗമ്യാ’ എന്ന സംബോധനയും ശ്രദ്ധേയമാണ് — ശുകസാരണന്മാരോടു കഠിനനായിരുന്ന അവൻ ശാർദൂലനോടു മൃദുവാണ്, കാരണം അവന്റെ ഭയം ഉള്ളിൽ വളരുകയാണ്.

ശാർദൂലൻ പറയുന്നു: ‘രാജാവേ, ഋക്ഷരജസ്സിന്റെ പുത്രൻ (സുഗ്രീവൻ) യുദ്ധത്തിൽ ഒട്ടും ജയിക്കാനാവാത്തവനാണ്; ഗദ്ഗദന്റെ പുത്രൻ ജാംബവാൻ എന്ന പേരിൽ പ്രസിദ്ധനാണ്. ഗദ്ഗദന്റെ മറ്റൊരു പുത്രനും ഇവിടെയുണ്ട് — ഹിന്ദിഭാഷ്യമനുസരിച്ച് അവന്റെ പേര് ധൂമ്രൻ. ശതക്രതുവായ ഇന്ദ്രന്റെ ഗുരുവായ ബൃഹസ്പതിയുടെ പുത്രനാണ് കേസരി; അവന്റെ പുത്രനായ ഹനുമാൻ ഒറ്റയ്ക്കുതന്നെ രാക്ഷസന്മാരെ കൂട്ടക്കൊല ചെയ്തു. ധർമാത്മാവും വീര്യവാനുമായ സുഷേണൻ ധർമദേവന്റെ പുത്രനാണ്; സൗമ്യനായ ദധിമുഖൻ എന്ന വാനരൻ സോമന്റെ പുത്രനാണ്. സുമുഖൻ, ദുർമുഖൻ, വേഗദർശി എന്നീ വാനരന്മാർ മൃത്യുവിന്റെ പുത്രന്മാരാണ് — തീർച്ചയായും സ്വയംഭൂവായ ബ്രഹ്മാവ് മൃത്യുവിനെത്തന്നെയാണ് വാനരരൂപത്തിൽ സൃഷ്ടിച്ചത്. സേനാപതിയായ നീലൻ ഹവിസ്സു വഹിക്കുന്ന അഗ്നിയുടെ സ്വന്തം പുത്രനാണ്; ഹനുമാൻ എന്ന പേരിൽ പ്രസിദ്ധനായവൻ വായുവിന്റെ പുത്രനാണ്. ശക്രന്റെ പൗത്രനാണ് ആർക്കും എതിർക്കാനാവാത്ത ബലവാനായ യുവാവ് അംഗദൻ; ബലശാലികളായ മൈന്ദനും ദ്വിവിദനും അശ്വിനീദേവന്മാരിൽനിന്നു ജനിച്ചവരാണ്. ഗജൻ, ഗവാക്ഷൻ, ഗവയൻ, ശരഭൻ, ഗന്ധമാദനൻ എന്നീ അഞ്ചുപേർ കാലാന്തകനു തുല്യരും വൈവസ്വതനായ യമന്റെ പുത്രന്മാരുമാണ്. യുദ്ധം കൊതിക്കുന്നവരും ശ്രീമാന്മാരും ദേവപുത്രന്മാരും ശൂരരുമായ വാനരന്മാർ പത്തുകോടിയുണ്ട്; ബാക്കിയുള്ളവരെ വിവരിക്കാൻ എനിക്കു കഴിയുന്നില്ല. ദശരഥന്റെ പുത്രനും സിംഹത്തിന്റേതുപോലുള്ള ശരീരഘടനയുള്ളവനുമായ യുവാവ് — ഇതാണ് രാമൻ; അവനാണ് ദൂഷണനെയും ഖരനെയും ത്രിശിരസ്സിനെയും കൊന്നത്.’ അച്ചടിപ്പതിപ്പിന്റെ അടിക്കുറിപ്പിൽ സൂചിപ്പിക്കുന്നു — ഇവിടെ വാനരന്മാരുടെ ജന്മവർണന ബാലകാണ്ഡത്തിലെ പതിനേഴാം സർഗത്തിൽനിന്നു വ്യത്യസ്തമാണ്; അവിടെ സുഷേണൻ വരുണനിൽനിന്നും ശരഭൻ പർജന്യനിൽനിന്നും ഗന്ധമാദനൻ കുബേരനിൽനിന്നും ജനിച്ചുവെന്നാണ് പറയുന്നത്; ആ വിരോധത്തിന്റെ പരിഹാരം — ഇവിടെ വർണിക്കുന്ന സുഷേണൻ മുതലായവർ വേറെ ആളുകളാണ്. ‘ഗദ്ഗദന്റെ പുത്രൻ’ എന്ന രണ്ടു വാക്യങ്ങളും സമീക്ഷിതപതിപ്പിലും കാണാം; ജാംബവാന്റെ പിതാവിന്റെ പേര് ഗദ്ഗദൻ എന്നു പറയുന്നത് ഈ സർഗത്തിന്റെ പ്രത്യേകതയാണ്. ഇരുപത്തേഴും ഇരുപത്തെട്ടും ശ്ലോകങ്ങൾ സമീക്ഷിതപതിപ്പിൽ ഇരുപത്തൊമ്പതിന്റെയും മുപ്പതിന്റെയും സ്ഥാനത്താണ്. ഇങ്ങനെ ശാർദൂലന്റെ വർണനയിൽ മിക്കവാറും എല്ലാ ദേവന്മാരും — ഇന്ദ്രൻ, ബൃഹസ്പതി, ധർമൻ, സോമൻ, മൃത്യു, അഗ്നി, വായു, അശ്വിനീദേവന്മാർ, യമൻ, സൂര്യൻ, വരുണൻ, വിശ്വകർമാവ്, വസു — തങ്ങളുടെ അംശത്താൽ വാനരന്മാരിൽ സന്നിഹിതരാണ്. അതിനാൽ രാവണന്റെ യുദ്ധം വെറും വാനരന്മാരോടല്ല, സകലദേവന്മാരോടുമാണ് എന്നു സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു. മുൻപ് രാവണൻ ദേവന്മാരെ ജയിച്ചു; ഇപ്പോൾ അവർതന്നെ വാനരരൂപത്തിൽ അവനെതിരെ ഒത്തുകൂടിയിരിക്കുന്നു. ‘മൃത്യുർവാനരരൂപേണ’ (മൃത്യു വാനരരൂപത്തിൽ) എന്ന വാക്യം പ്രത്യേകിച്ചും ഭയങ്കരമാണ് — മൃത്യുതന്നെ വാനരവേഷത്തിൽ വന്നിരിക്കുന്നുവെന്നാണ് ശാർദൂലൻ പറയുന്നത്. ‘ബാക്കിയുള്ളവരെ വിവരിക്കാൻ എനിക്കു കഴിയുന്നില്ല’ എന്ന വാക്കിലൂടെ സേനയുടെ എണ്ണിത്തീർക്കാനാവാത്ത വലിപ്പം വീണ്ടും സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു.

‘പരാക്രമത്തിൽ ഭൂമിയിൽ രാമനു തുല്യനായി ആരുമില്ല; അന്തകനു തുല്യരായ വിരാധനെയും കബന്ധനെയും കൊന്നത് അവനാണ്. രാമന്റെ ഗുണങ്ങൾ പറഞ്ഞുതീർക്കാൻ ഭൂമിയിൽ ഒരു മനുഷ്യനും കഴിയില്ല; ജനസ്ഥാനത്ത് അത്രയേറെ രാക്ഷസന്മാരെ കൊന്നത് അവനാണ്. ഇവിടെ ആനകളിലെ ഒറ്റയാനെപ്പോലെ ധർമാത്മാവായ ലക്ഷ്മണനുമുണ്ട്; അവന്റെ ബാണപഥത്തിൽ പെട്ടാൽ വാസവനായ ഇന്ദ്രൻപോലും ജീവിച്ചിരിക്കില്ല. ഇവിടെ ശ്വേതനും ജ്യോതിർമുഖനും — സൂര്യന്റെ പുത്രന്മാർ; വരുണന്റെ പുത്രനാണ് ഹേമകൂടൻ എന്ന വാനരൻ. വിശ്വകർമാവിന്റെ പുത്രനാണ് വീരനും വാനരശ്രേഷ്ഠനുമായ നളൻ; പരാക്രമിയും വേഗവാനുമായ ദുർധരൻ വസുവിന്റെ പുത്രനാണ്. രാക്ഷസരിൽ ശ്രേഷ്ഠനായ അങ്ങയുടെ സഹോദരൻ വിഭീഷണൻ ലങ്കാനഗരം സ്വീകരിച്ച് രാഘവന്റെ ഹിതത്തിൽ മുഴുകിയിരിക്കുന്നു. ഇങ്ങനെ സുവേലത്തിൽ താവളമടിച്ചിരിക്കുന്ന വാനരസൈന്യത്തെക്കുറിച്ചെല്ലാം ഞാൻ വിവരിച്ചു; ഇനി ചെയ്യേണ്ടതിൽ അങ്ങുതന്നെയാണ് ആശ്രയം.’ മുപ്പത്തിരണ്ടും മുപ്പത്തിമൂന്നും ശ്ലോകങ്ങൾ സമീക്ഷിതപതിപ്പിൽ ഇരുപത്തേഴിന്റെയും ഇരുപത്തെട്ടിന്റെയും സ്ഥാനത്താണ്; അതായത് രണ്ടു ശ്ലോകങ്ങളുടെ സ്ഥാനം പരസ്പരം മാറിയിരിക്കുന്നു. ‘ഇനി ചെയ്യേണ്ടതിൽ അങ്ങാണ് ആശ്രയം’ എന്ന ശാർദൂലന്റെ അവസാനവാക്ക് വിനയപൂർണമാണ് — അവൻ ഉപദേശിക്കുന്നില്ല, തീരുമാനം രാജാവിനുതന്നെ വിടുന്നു. വിഭീഷണനെക്കുറിച്ചുള്ള പരാമർശവും അർഥഗർഭമാണ് — ‘ലങ്കയെ സ്വീകരിച്ച്’ എന്നു പറയുന്നതിലൂടെ, രാമൻ അവനെ രാജാവാക്കിക്കഴിഞ്ഞുവെന്ന് വീണ്ടും ഓർമിപ്പിക്കുന്നു. രാമന്റെ പരാക്രമത്തിന്റെ ഉദാഹരണങ്ങൾ — വിരാധൻ, കബന്ധൻ, ജനസ്ഥാനത്തെ പതിനാലായിരം രാക്ഷസന്മാർ — രാവണന്റെ സ്വജനങ്ങളുടെതന്നെ വധമാണ്; അതിനാൽ അവനെ സംബന്ധിച്ചിടത്തോളം അവ ഏറെ കയ്പേറിയവയാണ്. ലക്ഷ്മണന്റെ ബാണപഥത്തിൽ ഇന്ദ്രൻപോലും ജീവിക്കില്ല എന്ന അതിശയോക്തി അവന്റെ ധനുർവിദ്യയുടെ ഉൽക്കർഷം കാണിക്കുന്നു. ശാർദൂലൻ രാമനെ ‘സിംഹസംഹനനനായ യുവാവ്’ (സിംഹത്തിന്റേതുപോലുള്ള ദൃഢശരീരമുള്ള യുവാവ്) എന്നു വർണിക്കുന്നു — ശാരീരികബലവും യൗവനവും പരാക്രമവും അവനിൽ ഒത്തുചേരുന്നു. ഇങ്ങനെ രാവണന്റെ ശാഠ്യത്തിനും വാനരബലത്തിനും ഇടയിൽ ഒരു പിരിമുറുക്കം സ്ഥാപിച്ചുകൊണ്ട് സർഗം അവസാനിക്കുന്നു.

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये युद्धकाण्डे त्रिंशः सर्गः॥ ३०॥

തെറ്റ് അറിയിക്കുക

മൂലശ്ലോകങ്ങളോടും പദവിവരണത്തോടും കൂടി വായിക്കുക