॥वाल्मीकिरामायणम् യുദ്ധകാണ്ഡം · 28-ാം സർഗ്ഗം

യുദ്ധകാണ്ഡം

സർഗ്ഗം

ശുകൻ വാനരയൂഥപന്മാരെ പരിചയപ്പെടുത്തുന്നു, സേനാസംഖ്യയും

മൈന്ദൻ, ദ്വിവിദൻ, ഹനുമാൻ എന്നിവരുടെ വർണന, രാമൻ, ലക്ഷ്മണൻ, വിഭീഷണൻ, സുഗ്രീവൻ എന്നിവരുടെ പരിചയം, കോടി, ശങ്കു, വൃന്ദം മുതലായ സംഖ്യകളുടെ നിർവചനം, രാവണനു ജാഗ്രതയ്ക്കുള്ള ഉപദേശം

വാനരസേനയിലെ പ്രധാനികളെ കാണിച്ചുകൊടുത്തശേഷം സാരണൻ മൗനം പൂണ്ടപ്പോൾ, അവന്റെ വാക്കു കേട്ട് ശുകൻ ആ സൈന്യത്തെ മുഴുവൻ വിരൽകൊണ്ടു ചൂണ്ടിക്കാട്ടി രാക്ഷസാധിപനായ രാവണനോട് ഈ വാക്കു പറഞ്ഞു. മുൻസർഗത്തിൽ സാരണൻ ആരംഭിച്ചതുതന്നെ ഈ സർഗത്തിൽ ശുകൻ പൂർത്തിയാക്കുന്നു; ഇരുവരും രാവണന്റെ ചാരന്മാരാണ്, രാമൻ കൃപയോടെ മോചിപ്പിച്ചവരും. ‘രാജാവേ, മദിച്ച വലിയ ആനകളെപ്പോലെയും ഗംഗാതീരത്തു വളർന്ന വലിയ പേരാലുകളെപ്പോലെയും ഹിമാലയത്തിൽ മുളച്ച സാലവൃക്ഷങ്ങളെപ്പോലെയും നിൽക്കുന്നതായി അങ്ങ് കാണുന്ന ഇവർ നേരിടാൻ പ്രയാസമുള്ളവരും ബലവാന്മാരും ഇഷ്ടരൂപം ധരിക്കുന്നവരുമാണ്. അവർ ദൈത്യദാനവന്മാർക്കു തുല്യരാണ്, യുദ്ധത്തിൽ ദേവന്മാരുടേതുപോലുള്ള പരാക്രമം കാണിക്കുന്നു. ഇവരുടെ സംഖ്യ ഒൻപതും അഞ്ചും ഏഴും ആയിരം കോടിയും, അതുപോലെ ആയിരക്കണക്കിനു ശങ്കുവും നൂറുകണക്കിനു വൃന്ദവുമാണ്. ഇവർ സുഗ്രീവന്റെ സചിവന്മാരാണ്, എപ്പോഴും കിഷ്കിന്ധയിൽ വസിക്കുന്നവർ; ദേവന്മാരിൽനിന്നും ഗന്ധർവന്മാരിൽനിന്നും ജനിച്ചവർ, ഇച്ഛപോലെ ഏതു രൂപവും ധരിക്കാൻ കഴിവുള്ളവർ.’ പിന്നെ അവൻ രണ്ടു വിശിഷ്ടകുമാരന്മാരെ കാണിക്കുന്നു: ‘ദേവരൂപികളായി നിൽക്കുന്നതായി അങ്ങ് കാണുന്ന ആ രണ്ടുപേർ മൈന്ദനും ദ്വിവിദനുമാണ്. യുദ്ധത്തിൽ അവർക്കു തുല്യനായി ആരുമില്ല. ബ്രഹ്മാവിന്റെ അനുവാദത്തോടെ അവർ അമൃതം പാനം ചെയ്തു, അതിനാൽ അമരന്മാരെപ്പോലെയാണ്; അവർ സ്വന്തം ഓജസ്സുകൊണ്ട് ലങ്കയെ തകർക്കാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നു.’ കോടി, ശങ്കു, വൃന്ദം മുതലായ ഈ സംഖ്യകളുടെ വിശദീകരണം സർഗാന്തത്തിൽ നൽകിയിരിക്കുന്ന നിർവചനമനുസരിച്ചു കാണണമെന്ന് അച്ചടിയിലെ അടിക്കുറിപ്പ് സൂചിപ്പിക്കുന്നു. ശുകന്റെ വാക്കുകളിൽ ഭയം വ്യക്തമായി കാണാം — രാജാവ് ജാഗരൂകനാകാനായി അവൻ ഓരോ വീരനെയും രാവണന്റെ കണ്ണിൽ കൂടുതൽ വലുതാക്കുന്നു. മൂന്ന് ഉപമകൾ — ആനകൾ, പേരാലുകൾ, സാലങ്ങൾ — വാനരന്മാരുടെ ഗൗരവവും വിസ്താരവും സ്ഥൈര്യവും ഒരുമിച്ചു കാണിക്കുന്നു. സമീക്ഷിതപതിപ്പിൽ സുമുഖനെയും വിമുഖനെയും ഇവിടെ വർണിക്കുന്നുണ്ട്, അച്ചടിയിൽ ആ രണ്ട് അർധങ്ങളില്ല. സുഗ്രീവന്റെ സചിവന്മാർ ദേവഗന്ധർവന്മാരിൽനിന്നു ജനിച്ചവരാണെന്നത് ബാലകാണ്ഡത്തിലെ കഥയെ ഓർമിപ്പിക്കുന്നു; അവിടെ രാമന്റെ സഹായത്തിനായി ദേവന്മാർ വാനരരൂപത്തിൽ പുത്രന്മാരെ സൃഷ്ടിച്ചു.

അനന്തരം ശുകൻ എല്ലാവർക്കും പരിചിതനായ ഒരു വാനരനെ കാണിക്കുന്നു: ‘മദജലമൊഴുകുന്ന മത്തഗജംപോലെ നിൽക്കുന്നതായി അങ്ങ് കാണുന്നവൻ — കോപിച്ചാൽ സ്വന്തം ബലംകൊണ്ട് സമുദ്രത്തെപ്പോലും ഇളക്കിമറിക്കാൻ കഴിവുള്ളവൻ — ആ വാനരൻതന്നെയാണ് മുൻപ് ലങ്കയിൽ വന്ന് വൈദേഹിയെയും അങ്ങയെയും സമീപിച്ചത്. മുൻപു കണ്ട ഇവൻ വീണ്ടും വന്നിരിക്കുന്നതു നോക്കൂ. അവൻ കേസരിയുടെ ജ്യേഷ്ഠപുത്രൻ, വായുപുത്രൻ എന്നു പ്രസിദ്ധൻ, ഹനുമാൻ എന്ന പേരിൽ വിഖ്യാതൻ; മഹാസാഗരം ലംഘിച്ചത് അവനാണ്. അവൻ ഇഷ്ടരൂപം ധരിക്കുന്നവനും വാനരശ്രേഷ്ഠനും ബലവും രൂപവും ഒത്തവനുമാണ്; എപ്പോഴും സഞ്ചരിക്കുന്ന വായുവിനെപ്പോലെ അവന്റെ ഗതി തടുക്കാനാവാത്തതാണ്, എല്ലായിടത്തും തടസ്സമില്ലാതെ വ്യാപിക്കുന്നു.’ പിന്നെ ശുകൻ അവന്റെ അദ്ഭുതകരമായ ബാല്യകഥ പറയുന്നു: ‘ഇവൻ കുട്ടിയായിരുന്നപ്പോൾ വിശന്നിരിക്കെ ഉദിച്ചുയരുന്ന സൂര്യനെ കണ്ട് ഒരു പഴമാണെന്നു കരുതി. “ഞാൻ സൂര്യനെ പറിച്ചെടുക്കും, അല്ലെങ്കിൽ എന്റെ വിശപ്പു മാറില്ല” എന്നു മനസ്സിൽ നിശ്ചയിച്ച്, ബലഗർവിതനായ അവൻ ആകാശത്തിൽ മൂവായിരം യോജന ദൂരം കുതിച്ചുയർന്നു. എന്നാൽ ദേവന്മാർക്കും ഋഷിമാർക്കും രാക്ഷസന്മാർക്കുംപോലും സമീപിക്കാനാവാത്ത ആ സൂര്യദേവനെ പ്രാപിക്കാതെ അവൻ ഉദയപർവതത്തിൽ വീണു. പാറപ്പുറത്തു വീണ ഈ വാനരന്റെ ഒരു താടിയെല്ല് (ഹനു) അൽപം മുറിഞ്ഞു, പിന്നീട് ഉറച്ചു; അതുകൊണ്ടാണ് അവൻ ഹനുമാൻ എന്ന പേരിൽ പ്രസിദ്ധനായത്. വിശ്വസനീയരായ ആളുകളുമായുള്ള സമ്പർക്കത്തിലൂടെയാണ് ഈ സത്യം ഞാൻ അറിഞ്ഞത്; അവന്റെ ബലവും രൂപവും പ്രഭാവവും വാക്കുകളാൽ പറയാനാവില്ല. ഇവൻ ഒറ്റയ്ക്കുതന്നെ സ്വന്തം ഓജസ്സുകൊണ്ട് ലങ്കയെ മഥിക്കാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നു. വാലിൽ വച്ച തീയാൽ അങ്ങയുടെ ലങ്ക ദഹിപ്പിച്ചവനെ — അതുകൊണ്ട് ഇന്നും ഒരു ധൂമകേതു ജ്വലിക്കുന്നതുപോലെ തോന്നുന്നു — ലങ്കയിൽ ബന്ധിക്കപ്പെട്ടിട്ടും മോചിതനായ ആ വാനരനെ അങ്ങ് എങ്ങനെ മറക്കുന്നു?’ പതിനേഴാം ശ്ലോകത്തിന് ആറു പാദങ്ങളുണ്ട്; അതിന്റെ അവസാനത്തെ രണ്ട് അർധങ്ങൾ സമീക്ഷിതപതിപ്പിലില്ല. ഇവിടെ ശുകൻ രാവണനെ അവന്റെ അപമാനം ഓർമിപ്പിക്കുന്നു — ലങ്കാദഹനം അവന്റെ ഹൃദയത്തിൽ ഇന്നും ഒരു വ്രണംപോലെ നിലനിൽക്കുന്നു. സൂര്യനെപ്പോലും വിഴുങ്ങാൻ ആഗ്രഹിച്ചവനായ ഇവൻ ജന്മനാതന്നെ അസാധാരണനാണെന്ന് ബാല്യകഥ കാണിക്കുന്നു. ഹിന്ദിഭാഷ്യം ‘ആഗമ’ എന്ന പദത്തെ വിശ്വസനീയരായ വ്യക്തികൾ എന്നു വ്യാഖ്യാനിക്കുന്നു. ‘മുൻപു കണ്ടവൻ വീണ്ടും വന്നിരിക്കുന്നു’ എന്നു പറഞ്ഞുകൊണ്ട് ശുകൻ രാവണന്റെ ഓർമയെ ഉണർത്തുന്നു — ഒരൊറ്റ വാനരൻ മുൻപ് എല്ലാ രാക്ഷസന്മാരെയും കീഴടക്കി; ഇപ്പോഴാകട്ടെ അവൻ ആയിരക്കണക്കിനു വാനരന്മാരോടൊപ്പം വന്നിരിക്കുന്നു. ഹനുമാന്റെ വേഗം വായുവിനെപ്പോലെയെന്ന ഉപമ അവന്റെ പിതൃബന്ധവും സൂചിപ്പിക്കുന്നു, കാരണം അവൻ വായുപുത്രനാണ്. ബാല്യത്തിൽത്തന്നെ സൂര്യന്റെ നേർക്കു കുതിച്ചവന് സമുദ്രലംഘനം ആശ്ചര്യമല്ല എന്നാണ് ശുകന്റെ തർക്കം. പതിനേഴാം ശ്ലോകത്തിലെ ധൂമകേതുവിന്റെ പരാമർശം ലങ്കാദഹനത്തിന്റെ അവശേഷിക്കുന്ന അടയാളം കാണിക്കുന്നു; അതിലൂടെ രാവണന്റെ അപമാനം വീണ്ടും പുതുതാകുന്നു.

അനന്തരം ശുകൻ സൈന്യത്തിന്റെ നായകനെ കാണിക്കുന്നു: ‘ഹനുമാനു തൊട്ടടുത്തു നിൽക്കുന്ന, ശ്യാമവർണനും താമരക്കണ്ണുള്ളവനുമായ ശൂരൻ ഇക്ഷ്വാകുക്കളിലെ അതിരഥനാണ്, ലോകത്തിൽ പ്രസിദ്ധമായ പൗരുഷമുള്ളവൻ. ആരിൽ ധർമം ഒരിക്കലും ഇളകുന്നില്ലയോ, ആര് ധർമത്തെ ലംഘിക്കുന്നില്ലയോ, ആര് ബ്രഹ്മാസ്ത്രവും വേദങ്ങളും നന്നായി അറിയുന്നുവോ, അവൻ വേദജ്ഞരിൽ ശ്രേഷ്ഠനാണ്. ബാണങ്ങളാൽ ആകാശത്തെപ്പോലും പിളർക്കാനും ഭൂമിയെപ്പോലും കീറിമുറിക്കാനും കഴിയുന്നവൻ; അവന്റെ ക്രോധം മൃത്യുവിനെപ്പോലെ ഭയങ്കരം, പരാക്രമം ഇന്ദ്രന്റേതുപോലെ അതുല്യം. ആരുടെ ഭാര്യയായ സീതയെയാണോ അങ്ങ് ജനസ്ഥാനത്തുനിന്ന് അപഹരിച്ചത്, ആ രാമനാണ് ഇവൻ; രാജാവേ, അങ്ങയോടു യുദ്ധം ചെയ്യാൻ വരുന്നു.’ പിന്നെ ലക്ഷ്മണന്റെ വർണന: ‘ഇവന്റെ വലതുവശത്തു നിൽക്കുന്ന, ശുദ്ധമായ സ്വർണത്തിന്റെ പ്രഭയുള്ളവനും വിശാലമായ മാറുള്ളവനും ചുവന്ന കണ്ണുകളുള്ളവനും കറുത്ത ചുരുണ്ട മുടിയുള്ളവനുമായ അവൻ ലക്ഷ്മണൻ എന്നു പേരുള്ളവനാണ് — സഹോദരന്റെ പ്രിയത്തിലും ഹിതത്തിലും എപ്പോഴും തത്പരൻ, നയത്തിലും യുദ്ധത്തിലും കുശലൻ, എല്ലാ ശസ്ത്രധാരികളിലും ശ്രേഷ്ഠൻ. അക്ഷമനും ജയിക്കാനാവാത്തവനും ജേതാവും പരാക്രമിയും വിജയിയും ബലവാനുമായ അവൻ രാമന്റെ വലംകൈയാണ്, ശരീരത്തിനു പുറത്തു സഞ്ചരിക്കുന്ന പ്രാണനെപ്പോലെ. രാഘവനുവേണ്ടി അവൻ സ്വന്തം ജീവൻ രക്ഷിക്കാൻ നോക്കുന്നില്ല; യുദ്ധത്തിൽ എല്ലാ രാക്ഷസന്മാരെയും കൊല്ലാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നു.’ ശുകൻ ശത്രുക്കളെപ്പോലും അവരുടെ ഗുണങ്ങൾകൊണ്ടുതന്നെ വർണിക്കുന്നു — അതിനാൽ അവന്റെ വാക്ക് വെറും സ്തുതിയല്ല, രാവണനുള്ള സത്യത്തിന്റെ ദർപ്പണമാണ്. ‘പുറത്തു സഞ്ചരിക്കുന്ന പ്രാണൻ’ എന്ന ഉപമ സഹോദരന്മാരുടെ ഐക്യം മർമസ്പർശിയായി കാണിക്കുന്നു — ലക്ഷ്മണൻ രാമനിൽനിന്നു വേറിട്ടവനാണെങ്കിലും അവന്റെ ജീവൻതന്നെയാണ്. രാമന്റെ വർണനയിലെ ‘ആരുടെ ഭാര്യയെ അങ്ങ് അപഹരിച്ചുവോ’ എന്ന വാക്യം യുദ്ധത്തിന്റെ മൂലകാരണം രാവണന്റെതന്നെ അപരാധമാണെന്ന് ഓർമിപ്പിക്കുന്നു. രാമന്റെ ധർമനിഷ്ഠ, വേദജ്ഞത, അസ്ത്രബലം എന്നീ മൂന്നും ഒരുമിച്ചു പറയുന്നു; അതിലൂടെ അവൻ വെറും വീരനല്ല, ധർമാത്മാവായ രാജാവാണെന്ന് അറിയപ്പെടുന്നു. ലക്ഷ്മണന്റെ വർണനയിൽ ആറു വിശേഷണങ്ങൾ — അക്ഷമൻ, ദുർജയൻ, ജേതാവ്, പരാക്രമി, വിജയി, ബലവാൻ — ഒരൊറ്റ പാദത്തിൽ സംഗ്രഹിച്ചിരിക്കുന്നു; അതിനാൽ അവന്റെ വീരത കുന്നുകൂടിയതുപോലെ കാണപ്പെടുന്നു. ‘നയത്തിലും യുദ്ധത്തിലും കുശലൻ’ എന്ന പദത്താൽ അവൻ യോദ്ധാവു മാത്രമല്ല, നീതിജ്ഞനുമാണെന്നു സൂചിപ്പിക്കുന്നു. രാമലക്ഷ്മണന്മാരെ ഒരുമിച്ചു വർണിച്ചുകൊണ്ട് ശുകൻ അവരുടെ അവിഭാജ്യത കാണിക്കുന്നു.

അനന്തരം ശുകൻ രാമന്റെ ഇടതുവശം കാണിക്കുന്നു: ‘രാക്ഷസഗണങ്ങളാൽ ചുറ്റപ്പെട്ട് രാമന്റെ ഇടതുവശത്തെ ആശ്രയിച്ചു നിൽക്കുന്നവൻ അങ്ങയുടെതന്നെ സഹോദരനായ വിഭീഷണരാജാവാണ്. ശ്രീമാനും രാജരാജനുമായ രാമൻ അവനെ ലങ്കയുടെ രാജ്യത്തിൽ അഭിഷേകം ചെയ്തിരിക്കുന്നു; അങ്ങയോടു കോപിച്ച് അവൻ യുദ്ധത്തിനു വരുന്നു.’ ഇവിടെ മൂർച്ചയുള്ള ഒരു വിരോധാഭാസം കാണാം — രാവണൻ ഇപ്പോൾ ഇരിക്കുന്ന അതേ സിംഹാസനത്തിൽ രാമൻ മുൻകൂട്ടിത്തന്നെ വിഭീഷണനെ അഭിഷേകം ചെയ്തുകഴിഞ്ഞു. പിന്നെ അവൻ സൈന്യത്തിന്റെ മധ്യഭാഗം കാണിക്കുന്നു: ‘നടുവിൽ ഇളകാത്ത പർവതംപോലെ നിൽക്കുന്നതായി അങ്ങ് കാണുന്നവൻ എല്ലാ വാനരേന്ദ്രന്മാരുടെയും അധിപനും അളവറ്റ ഓജസ്സുള്ളവനുമായ സുഗ്രീവനാണ്. ഹിമവാൻ എല്ലാ പർവതങ്ങളെയും എന്നപോലെ, തേജസ്സിലും യശസ്സിലും ബുദ്ധിയിലും ബലത്തിലും കുലീനതയിലും അവൻ എല്ലാ വാനരന്മാരെയും അതിശയിക്കുന്നു. ഇടതൂർന്ന മരങ്ങളുള്ളതും ദുർഗമവും പർവതങ്ങളാൽ എത്തിച്ചേരാൻ പ്രയാസമുള്ളതുമായ കിഷ്കിന്ധാഗുഹയിൽ അവൻ പ്രധാനയൂഥപന്മാരോടൊപ്പം വസിക്കുന്നു. ദേവന്മാർക്കും മനുഷ്യർക്കും പ്രിയപ്പെട്ടതും ലക്ഷ്മി കുടികൊള്ളുന്നതുമായ നൂറു താമരകളുള്ള സ്വർണമാല ആരുടെ കഴുത്തിൽ ശോഭിക്കുന്നുവോ — ആ മാലയും താരയും ശാശ്വതമായ വാനരരാജ്യവും ബാലിയെ കൊന്ന് രാമൻ സുഗ്രീവനു നൽകി.’ ഇങ്ങനെ ശുകൻ സുഗ്രീവന്റെ വൈഭവത്തെ രാമന്റെ ഉപകാരവുമായി ബന്ധിപ്പിച്ചു കാണിക്കുന്നു — വാനരരാജൻ കൃതജ്ഞതയാൽ രാമനുവേണ്ടി പ്രാണൻപോലും നൽകും എന്നാണ് അവന്റെ ആശയം. ബാലിവധത്തിന്റെ സ്മരണയും അർഥഗർഭമാണ് — മഹാബലനായ ബാലിയെ കൊന്ന രാമന് രാവണനെയും കൊല്ലാൻ കഴിയും എന്നു സൂചിപ്പിക്കുന്നു. സ്വർണമാല രാജ്യലക്ഷ്മിയുടെ ചിഹ്നമാണ്; അത് ഇപ്പോൾ സുഗ്രീവന്റെ കഴുത്തിൽ ശോഭിക്കുന്നു. വിഭീഷണന്റെ പരാമർശം രാവണന് അത്യന്തം കയ്പേറിയതാണ്, കാരണം അവൻ തന്റെ സഹോദരനാണ്, താൻതന്നെ സഭയിൽനിന്നു പുറത്താക്കിയവൻ. സുഗ്രീവനെ ഹിമവാനോടു താരതമ്യം ചെയ്യുന്നത് അവന്റെ ശ്രേഷ്ഠതയും സ്ഥൈര്യവും കാണിക്കുന്നു. കിഷ്കിന്ധയുടെ ദുർഗമത വർണിച്ചുകൊണ്ട് ശുകൻ വാനരന്മാരുടെ സ്വദേശത്തിന്റെ ബലവും സൂചിപ്പിക്കുന്നു.

അനന്തരം സുഗ്രീവസൈന്യത്തിന്റെ വലിപ്പം വ്യക്തമായി പറയാനായി ശുകൻ സംഖ്യകളുടെ നിർവചനം നൽകുന്നു, കാരണം സാധാരണസംഖ്യകൾ അതിനെ വർണിക്കാൻ മതിയാകുന്നില്ല. ‘നൂറു ലക്ഷത്തെ കോടി എന്നു മനീഷികൾ പറയുന്നു; നൂറായിരം കോടിയെ ശങ്കു എന്നു വിളിക്കുന്നു. നൂറായിരം ശങ്കുവിനെ മഹാശങ്കു എന്നു സ്മരിക്കുന്നു; നൂറായിരം മഹാശങ്കുവിനെ വൃന്ദം എന്നു പറയുന്നു. നൂറായിരം വൃന്ദം മഹാവൃന്ദം; നൂറായിരം മഹാവൃന്ദം പദ്മം. നൂറായിരം പദ്മം മഹാപദ്മം; നൂറായിരം മഹാപദ്മം ഖർവം. നൂറായിരം ഖർവം മഹാഖർവം; മഹാഖർവത്തിന്റെ ആയിരങ്ങൾ സമുദ്രം; നൂറായിരം സമുദ്രം ഓഘം; നൂറായിരം ഓഘം മഹൗഘം എന്നു പ്രസിദ്ധം.’ ഓരോ പദവും മുൻപത്തേതിന്റെ ലക്ഷം മടങ്ങാണെന്ന് ഹിന്ദിഭാഷ്യവും വിശദീകരിക്കുന്നു. ‘ഇങ്ങനെ ആയിരം കോടി, നൂറു ശങ്കു, ആയിരം മഹാശങ്കു, നൂറു വൃന്ദം, ആയിരം മഹാവൃന്ദം, നൂറു പദ്മം, ആയിരം മഹാപദ്മം, നൂറു ഖർവം, സമുദ്രം, മഹൗഘം, സമുദ്രതുല്യമായ കോടിമഹൗഘം എന്നീ സൈന്യത്താലും വീരനായ വിഭീഷണനാലും സചിവന്മാരാലും ചുറ്റപ്പെട്ട്, മഹാബലപരാക്രമനായ വാനരേന്ദ്രൻ സുഗ്രീവൻ യുദ്ധത്തിനായി അങ്ങയുടെ നേർക്കു വരുന്നു.’ ഒടുവിൽ ശുകൻ വംശസ്ഥവൃത്തത്തിൽ ഹിതം ഉപദേശിക്കുന്നു: ‘മഹാരാജാവേ, ജ്വലിക്കുന്ന ഗ്രഹംപോലെ എത്തിയിരിക്കുന്ന ഈ സൈന്യത്തെ നോക്കി, അങ്ങേക്കു ജയമുണ്ടാകുംവിധവും ശത്രുക്കളാൽ പരാജയം ഉണ്ടാകാത്തവിധവും പരമമായ പ്രയത്നം ചെയ്താലും.’ മുപ്പത്തിമൂന്നുമുതൽ നാൽപത്തൊന്നുവരെയുള്ള സംഖ്യാനിർവചനശ്ലോകങ്ങൾ ഏറെക്കുറെ വൾഗേറ്റിൽ മാത്രമുള്ളവയാണ്; സമീക്ഷിതപതിപ്പിൽ ‘ഏവം കോടിസഹസ്രേണ’ എന്ന അർധവും ‘സുഗ്രീവോ വാനരേന്ദ്രസ്ത്വാം’ എന്ന അർധവും മാത്രമേ കാണുന്നുള്ളൂ. ഈ സംഖ്യകൾ അതിശയോക്തിയിലൂടെ സൈന്യത്തിന്റെ അനന്തത കാണിക്കുന്നു — എണ്ണാനാവാത്ത ബലം എന്നാണ് ഭാവം. എണ്ണിക്കാണിച്ചുകൊണ്ടുതന്നെ രാവണന്റെ മനസ്സിൽ ഭയം ജനിപ്പിക്കാൻ ശുകൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നു, എന്നാൽ അവസാനശ്ലോകത്തിൽ അവൻ സേവകധർമം ഉപേക്ഷിക്കുന്നില്ല — പരാജയത്തിൽനിന്നു രക്ഷപ്പെടാനുള്ള പ്രയത്നമാണ് ഉപദേശിക്കുന്നത്, സന്ധിയല്ല. ഇങ്ങനെ ചാരന്റെ നിവേദനത്തോടെ സർഗം അവസാനിക്കുന്നു, തീരുമാനം രാവണന്റെ കൈയിൽ നിലകൊള്ളുന്നു. സംഖ്യകളുടെ നിർവചനം പ്രാചീനഗണിതത്തിന്റെ പാരമ്പര്യം കാണിക്കുന്നു — കോടിക്കു മുകളിൽ ശങ്കു, വൃന്ദം, പദ്മം, ഖർവം, സമുദ്രം, ഓഘം എന്നീ പേരുകൾ ക്രമമായി വർധിക്കുന്നു. ഇത്തരമൊരു നിർവചനം കാവ്യത്തിൽ വിരളമാണ്; അതുകൊണ്ടാണ് അച്ചടിയുടെ സമ്പാദകൻ അടിക്കുറിപ്പിലൂടെ വായനക്കാരന്റെ ശ്രദ്ധ ആകർഷിക്കുന്നത്. നാൽപതാം ശ്ലോകത്തിലെ ‘തേനൈവ’ എന്ന പദം മുൻപു പറഞ്ഞ സമുദ്രം, മഹൗഘം മുതലായ സംഖ്യകൾതന്നെയാണ് ഇവിടെ ഉദ്ദേശിക്കുന്നതെന്നു സൂചിപ്പിക്കുന്നു. നാൽപത്തൊന്നാം ശ്ലോകത്തിന് ആറു പാദങ്ങളുണ്ട് — അതിൽ വിഭീഷണൻ, സചിവന്മാർ, സുഗ്രീവൻ, അവന്റെ മഹാബലം എന്നീ നാലു ഘടകങ്ങൾ ഒരൊറ്റ വാക്യത്തിൽ സമാഹരിച്ചിരിക്കുന്നു. നാൽപത്തിരണ്ടാം ശ്ലോകത്തിലെ ‘ജ്വലിക്കുന്ന ഗ്രഹംപോലെ’ എന്ന ഉപമ ഉത്പാതത്തിന്റെ സൂചകമാണ് — ജ്വലിക്കുന്ന ഗ്രഹം ലോകത്തിൽ അമംഗളത്തിന്റെ ചിഹ്നമായി കരുതപ്പെടുന്നു. അതിനാൽ, വ്യക്തമായി പറയുന്നില്ലെങ്കിലും, ശുകൻ പരോക്ഷമായി രാവണന്റെ വിനാശം സൂചിപ്പിക്കുന്നു.

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये युद्धकाण्डेऽष्टाविंशः सर्गः॥ २८॥

തെറ്റ് അറിയിക്കുക

മൂലശ്ലോകങ്ങളോടും പദവിവരണത്തോടും കൂടി വായിക്കുക