സർഗ്ഗം
സാരണൻ വാനരയൂഥപന്മാരെ പരിചയപ്പെടുത്തുന്നു
രാവണന്റെ നിരാകരണം, പ്രാസാദാരോഹണം, സാരണൻ നീലൻ, അംഗദൻ, നളൻ, ശ്വേതൻ, കുമുദൻ, രംഭൻ, ശരഭൻ, പനസൻ, വിനതൻ, ക്രോധനൻ, ഗവയൻ എന്നിവരെ വർണിക്കുന്നത്
സാരണൻ പറഞ്ഞ, സത്യവും ദൈന്യമില്ലാത്തതുമായ ആ വാക്കു കേട്ട് രാവണരാജാവ് സാരണനോടു മറുപടി പറഞ്ഞു: ‘ദേവന്മാരും ഗന്ധർവന്മാരും ദാനവന്മാരും എന്നെ ആക്രമിച്ചാലും, സർവലോകങ്ങളെയും ഭയന്നാലും ഞാൻ സീതയെ നൽകില്ല. സൗമ്യാ, നീയാകട്ടെ വാനരന്മാരാൽ കഠിനമായി പീഡിപ്പിക്കപ്പെട്ട് ഭയന്നതുകൊണ്ടാണ് ഇന്നുതന്നെ സീതയെ തിരിച്ചുനൽകുന്നതു നല്ലതെന്നു കരുതുന്നത്. യുദ്ധത്തിൽ എന്നെ ജയിക്കാൻ കഴിവുള്ള ഏതു ശത്രുവാണുള്ളത്?’ ഇങ്ങനെ പരുഷമായ വാക്കു പറഞ്ഞ്, ശ്രീമാനായ രാക്ഷസാധിപൻ രാവണൻ കാണാനുള്ള ആഗ്രഹത്താൽ മഞ്ഞുപോലെ വെളുത്തതും അനേകം പനയുടെ ഉയരമുള്ളതുമായ പ്രാസാദത്തിൽ കയറി. ക്രോധത്താൽ മതിമറന്ന അവൻ ആ രണ്ടു ചാരന്മാരോടൊപ്പം സമുദ്രത്തെയും പർവതങ്ങളെയും വനങ്ങളെയും നോക്കിക്കൊണ്ട് വാനരന്മാരാൽ നിറഞ്ഞ ഭൂപ്രദേശം കണ്ടു — വാനരന്മാരുടെ അപാരവും അസഹ്യവുമായ ആ മഹാസൈന്യം. രാവണന്റെ പ്രതികരണം മുൻപത്തേതുപോലെതന്നെ — സത്യം പറയുന്ന ദൂതനെ ഭീരുവായി കരുതി അവഹേളിക്കുന്നു. ‘നീ പീഡിപ്പിക്കപ്പെട്ടു, അതുകൊണ്ടു ഭയന്നു’ എന്ന തർക്കത്താൽ അവൻ ഉപദേശത്തിന്റെ മൂല്യം നിരാകരിക്കുന്നു — അഹങ്കാരിയുടെ സാധാരണദോഷമാണിത്. എന്നിട്ടും അവൻ സ്വയം കാണാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നു — ഉള്ളിൽ സംശയമുണ്ടെന്നർഥം. പ്രാസാദത്തിന്റെ ഉയരം — അനേകം പനയുടെ ഉയരം — അവിടെനിന്ന് എല്ലാം കാണാം; മഞ്ഞുപോലുള്ള വെളുപ്പ് അതിന്റെ ശോഭ കാണിക്കുന്നു. ‘ക്രോധമൂർച്ഛിതൻ’ എന്ന വിശേഷണത്താൽ അവന്റെ മനസ്സിന്റെ അസ്ഥിരത സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു. സാരണന്റെ വാക്ക് ‘സത്യവും ദൈന്യമില്ലാത്തതും’ ആണെന്ന് കവിതന്നെ സ്ഥിരീകരിക്കുന്നു — അതിനാൽ രാവണന്റെ അവഹേളനം അന്യായമാണെന്ന് വായനക്കാരൻ അറിയുന്നു. രാവണൻ സാരണനെ ‘സൗമ്യ’ എന്നു സംബോധന ചെയ്യുന്നു, എന്നിട്ടും അവന്റെ ഭീരുത്വത്തെ നിന്ദിക്കുന്നു — ഈ കലർന്ന സ്വരം രാജാവിന്റെ ക്രോധവും സംയമവും കാണിക്കുന്നു. ‘കോ ഹി നാമ സപത്നോ മാം ജേതുമർഹതി’ എന്ന ചോദ്യം അവന്റെ ആത്മവിശ്വാസത്തിന്റെ പ്രഖ്യാപനമാണ്; എന്നാൽ പ്രാസാദാരോഹണം അവന്റെ ഉള്ളിലെ സംശയം വെളിപ്പെടുത്തുന്നു. വാക്കുകൊണ്ടു നിരാകരിക്കുന്നതിനെത്തന്നെ കണ്ണുകൊണ്ടു പരിശോധിക്കാൻ അവൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നു. കാഴ്ച അവന്റെ ഭയം വർധിപ്പിക്കുന്നു — ‘അപാരം, അസഹ്യം’ എന്ന വിശേഷണങ്ങളിൽ അവന്റെതന്നെ ദൃഷ്ടിയാണുള്ളത്. ചാരന്മാരോടൊപ്പമാണ് കയറുന്നത് — പ്രത്യക്ഷസാക്ഷികളായ അവരോടുതന്നെ ചോദിക്കാൻ അവൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നു.
അതു കണ്ട് രാവണരാജാവ് സാരണനോടു ചോദിച്ചു: ‘ഈ വാനരന്മാരിൽ മുഖ്യർ ആരെല്ലാം, ശൂരർ ആരെല്ലാം, മഹാബലർ ആരെല്ലാം? മഹോത്സാഹത്തോടെ എല്ലായിടത്തും മുന്നിൽ നിൽക്കുന്നവർ ആരെല്ലാം? സുഗ്രീവൻ ആരുടെ വാക്കാണു കേൾക്കുന്നത്? യൂഥപന്മാരുടെ യൂഥപന്മാർ ആരെല്ലാം? സാരണാ, ആ വാനരന്മാരുടെ പ്രഭാവം എന്തെന്ന് എല്ലാം എന്നോടു പറയുക.’ ചോദിക്കുന്ന രാക്ഷസേന്ദ്രന്റെ വാക്കു കേട്ട്, മുഖ്യരെ അറിയുന്ന സാരണൻ അവിടെ വനവാസികളിലെ മുഖ്യന്മാരെക്കുറിച്ചു പറഞ്ഞുതുടങ്ങി. രാവണന്റെ ചോദ്യങ്ങൾ ശാർദൂലനോടും ശുകനോടും മുൻപു ചോദിച്ചവയുടെ ആവർത്തനമാണ്, എന്നാൽ ഇപ്പോൾ അവൻ സ്വയം കണ്ടുകൊണ്ടാണു ചോദിക്കുന്നത്. ‘സുഗ്രീവൻ ആരുടെ വാക്കു കേൾക്കുന്നു’ എന്ന ചോദ്യം സൂക്ഷ്മമാണ് — രാജാവിന്റെ ഉപദേഷ്ടാക്കൾ ആരെന്ന അറിവ് ശത്രുവിന്റെ ദൗർബല്യം തേടാൻ ഉപകരിക്കും. സാരണൻ ‘മുഖ്യജ്ഞൻ’ (മുഖ്യരെ അറിയുന്നവൻ) ആണ് — കുറഞ്ഞ സമയംകൊണ്ട് അവൻ എല്ലാ നായകന്മാരെയും തിരിച്ചറിഞ്ഞു; ഇത് അവന്റെ ചാരകൗശലം കാണിക്കുന്നു. സാരണൻ ഇപ്പോൾ രാവണന്റെ അടുത്തുനിന്നുകൊണ്ട്, ദൂരെയുള്ള വാനരന്മാരെ വിരൽചൂണ്ടി കാണിക്കുന്നതുപോലെ വർണിക്കുന്നു — ‘ഇവൻ’, ‘ഏതൊരുവൻ’ എന്നിങ്ങനെയുള്ള സർവനാമങ്ങളുടെ പ്രയോഗം പ്രത്യക്ഷദർശനത്തെ സൂചിപ്പിക്കുന്നു. രാവണന്റെ ചോദ്യങ്ങളിൽ ‘ആര്’ എന്ന സർവനാമം ആറുതവണ ആവർത്തിക്കുന്നത് അവന്റെ ഉത്കണ്ഠയും തിടുക്കവും കാണിക്കുന്നു; പ്രതിയോദ്ധാക്കളെ നിശ്ചയിക്കാൻ കഴിയുംവിധം ഓരോ നായകനെയും അറിയാൻ അവൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നു.
സാരണൻ പറഞ്ഞു: ‘ഒരു ലക്ഷം യൂഥപന്മാരാൽ ചുറ്റപ്പെട്ട്, ലങ്കയ്ക്ക് അഭിമുഖമായി ഗർജിച്ചുകൊണ്ടു നിൽക്കുന്ന ഇവൻ — ഇവന്റെ വലിയ ഘോഷത്താൽ പ്രാകാരങ്ങളോടും തോരണങ്ങളോടും പർവതങ്ങളോടും വനങ്ങളോടും കാനനങ്ങളോടുംകൂടിയ ലങ്ക മുഴുവൻ പ്രതിധ്വനിക്കുന്നു — എല്ലാ വാനരന്മാരുടെയും അധിപനായ മഹാത്മാവ് സുഗ്രീവന്റെ സൈന്യത്തിന്റെ മുന്നണിയിൽ നിൽക്കുന്ന നീലൻ എന്ന വീരയൂഥപനാണ്. കൈകൾ ഉയർത്തിപ്പിടിച്ച് കാൽനടയായി ഭൂമിയിൽ നടക്കുന്ന, ലങ്കയ്ക്ക് അഭിമുഖമായി കോപത്താൽ വീണ്ടും വീണ്ടും കോട്ടുവായിടുന്ന, മലമുകൾപോലെയുള്ള, താമരയുടെ കേസരംപോലെ നിറമുള്ള, അത്യന്തം ക്ഷുഭിതനായി വീണ്ടും വീണ്ടും വാൽ അടിക്കുന്ന, വാലിന്റെ ശബ്ദത്താൽ പത്തു ദിക്കുകളും മുഴങ്ങുന്ന ആ വീര്യവാൻ — ഇവൻ വാനരരാജൻ സുഗ്രീവൻ അഭിഷേകം ചെയ്ത അംഗദൻ എന്ന യുവരാജാവാണ്; ഇവൻ അങ്ങയെ യുദ്ധത്തിനു വെല്ലുവിളിക്കുന്നു. ബാലിക്കു തുല്യനായ പുത്രനും സുഗ്രീവന് എന്നും പ്രിയനുമായ ഇവൻ, ഇന്ദ്രനുവേണ്ടി വരുണനെന്നപോലെ, രാഘവനുവേണ്ടി പരാക്രമം കാണിക്കുന്നു. വേഗവാനും രാഘവഹിതൈഷിയുമായ ഹനുമാൻ ജനകപുത്രിയെ കണ്ടെത്തിയതെല്ലാം ഇവന്റെതന്നെ ബുദ്ധിയാണ്. വീര്യവാനായ ഇവൻ വാനരേന്ദ്രന്മാരുടെ അനേകം യൂഥങ്ങളെ കൂട്ടി സ്വന്തം സൈന്യവുമായി അങ്ങയെ തകർക്കാൻ വരുന്നു. ബാലിപുത്രനു പിന്നാലെ വലിയ സൈന്യത്താൽ ചുറ്റപ്പെട്ട്, സേതുവിന്റെ കാരണക്കാരനായ ഈ വീരൻ നളൻ യുദ്ധത്തിൽ നിലകൊള്ളുന്നു.’ സാരണന്റെ വർണനയിൽ ഓരോ നായകന്റെയും ശരീരം, ചേഷ്ട, ബലം, മുൻകാലകർമം എന്നിവ പറയുന്നു. സേനാപതിയായ നീലൻ മുന്നിൽ; അവന്റെ ഘോഷംകൊണ്ടുതന്നെ ലങ്ക വിറയ്ക്കുന്നു. അംഗദന്റെ ചിത്രണം വിസ്തൃതമാണ് — അവന്റെ ചേഷ്ടകൾ (കോട്ടുവായിടൽ, വാലടിക്കൽ) അവന്റെ യുദ്ധോത്സാഹം വെളിപ്പെടുത്തുന്നു. ‘ഹനുമാൻ സീതയെ കണ്ടെത്തിയത് ഇവന്റെ ബുദ്ധിയാണ്’ എന്ന വാക്ക് അന്വേഷണയാത്രയുടെ നേതാവ് അംഗദൻതന്നെയായിരുന്നു എന്നു സൂചിപ്പിക്കുന്നു. നളൻ ‘സേതുഹേതു’വാണ് — അവന്റെ കീർത്തി ഇപ്പോൾ എല്ലായിടത്തും പ്രസിദ്ധമാണ്. ഇന്ദ്രനുവേണ്ടി വരുണൻ പരാക്രമം കാണിച്ചതുപോലെ എന്ന ഉപമ — ദേവാസുരയുദ്ധത്തിൽ വരുണൻ ഇന്ദ്രന്റെ സഹായിയായിരുന്നു; അതുപോലെ അംഗദൻ രാമന്റെ. ഇങ്ങനെ വാനരന്മാർ ദേവതുല്യരാണെന്നു സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു. നീലൻ അഗ്നിപുത്രനാണെന്നു പുരാണപ്രസിദ്ധി; അവന്റെ ഘോഷത്താൽ ലങ്ക പ്രതിധ്വനിക്കുന്നത് അവന്റെ തേജസ്വിത കാണിക്കുന്നു. അംഗദന്റെ ‘കൈകൾ ഉയർത്തി കാൽനടയായി ഭൂമിയിൽ നടക്കുന്നു’ എന്ന ചേഷ്ട യുദ്ധസന്നദ്ധതയുടെ ലക്ഷണമാണ്. സേതുബന്ധനംതന്നെ അവന്റെ മതിയായ പരിചയമായതിനാൽ സാരണൻ നളനെ സംക്ഷിപ്തമായിട്ടേ പരിചയപ്പെടുത്തുന്നുള്ളൂ. ‘ത്വാമാഹ്വയതി സംയുഗേ’ (അങ്ങയെ യുദ്ധത്തിനു വെല്ലുവിളിക്കുന്നു) എന്ന വാക്കിലൂടെ അംഗദന്റെ വെല്ലുവിളി സാരണന്റെ വായിലൂടെ രാവണനിലേക്ക് എത്തുന്നു — ദൂരെനിന്നുപോലും വാനരന്മാർ രാവണനെ യുദ്ധത്തിനു ക്ഷണിക്കുന്നു. അംഗദൻ ‘സുഗ്രീവന് എന്നും പ്രിയൻ’ — ഇളയച്ഛനുമായുള്ള അവന്റെ പഴയ വൈരം ശമിച്ചുവെന്നു സൂചിപ്പിക്കുന്നു. ഹനുമാന്റെ സീതാദർശനം അംഗദന്റെ ബുദ്ധിയാണെന്ന സാരണന്റെ ഉക്തി വാനരന്മാരുടെ കൂട്ടായ ശ്രേയസ്സ് കാണിക്കുന്നു.
‘ശരീരങ്ങൾ ഉറപ്പിച്ച് ഗർജിക്കുകയും അലറുകയും ചെയ്യുന്ന, എഴുന്നേറ്റ് കോപത്താൽ കോട്ടുവായിടുന്ന, നേരിടാൻ പ്രയാസമുള്ളവരും ഘോരരും ഉഗ്രരും ഉഗ്രപരാക്രമികളുമായ ഈ വാനരശ്രേഷ്ഠന്മാർ — എട്ടു ലക്ഷവും ആയിരം കോടിയും — ചന്ദനവനവാസികളായ വീരന്മാരാണ്; അവർ ഇവനെ അനുഗമിക്കുന്നു. ഇവനും സ്വന്തം സൈന്യത്താൽ ലങ്കയെ തകർക്കാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നു. വെള്ളിപോലെ ശോഭിക്കുന്നവനും ചപലനും ഭീമപരാക്രമനും ബുദ്ധിമാനും ശൂരനും മൂന്നു ലോകങ്ങളിലും പ്രസിദ്ധനുമായ ശ്വേതൻ എന്ന വാനരൻ വേഗം സുഗ്രീവന്റെ അടുത്തുചെന്ന്, വാനരസൈന്യത്തെ വിഭജിച്ച്, സൈന്യവിഭാഗങ്ങളെ ഉത്സാഹിപ്പിച്ച്, വീണ്ടും മടങ്ങിപ്പോകുന്നു. പണ്ടുമുതൽ ഗോമതീതീരത്ത് നാനാവൃക്ഷങ്ങളുള്ള സംരോചനം എന്ന രമണീയമായ പർവതത്തിൽ ചുറ്റിനടക്കുന്നവൻ — അവിടെ ഇവൻ, കുമുദൻ എന്ന യൂഥപൻ, രാജ്യം ഭരിക്കുന്നു. ലക്ഷക്കണക്കിനു വാനരന്മാരെ സന്തോഷത്തോടെ കൂടെ നയിക്കുന്ന, നീണ്ട വാലിൽ അനേകം കൈയളവു നീളമുള്ളതും ചെമ്പിച്ചതും മഞ്ഞയും വെളുപ്പും നിറമുള്ളതും ചിതറിക്കിടക്കുന്നതും ഘോരമായി തോന്നുന്നതുമായ രോമങ്ങളുള്ള, ദൈന്യമില്ലാത്ത ആ ഉഗ്രവാനരൻ യുദ്ധം ആഗ്രഹിക്കുന്നു; ഇവനും സ്വന്തം സൈന്യത്താൽ ലങ്കയെ തകർക്കാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നു.’ ‘ഏഷൈവാശംസതേ ലങ്കാം സ്വേനാനീകേന മർദിതും’ (ഇവനും സ്വന്തം സൈന്യത്താൽ ലങ്കയെ തകർക്കാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നു) എന്ന പദാവലി സർഗത്തിൽ വീണ്ടും വീണ്ടും ആവർത്തിക്കുന്നു — ഓരോ നായകനും ഒറ്റയ്ക്കു ലങ്കയെ ജയിക്കാമെന്നു കരുതുന്നു; ഈ ആവർത്തനം രാവണന്റെ മനസ്സിൽ ഭയം കുന്നുകൂട്ടുന്നു. സേനയുടെ വ്യവസ്ഥയാണ് ശ്വേതന്റെ ജോലി — സുഗ്രീവന്റെ ആജ്ഞ അവൻ എല്ലായിടത്തും എത്തിക്കുന്നു, സൈന്യവിഭാഗങ്ങളെ ഉത്സാഹിപ്പിക്കുന്നു. കുമുദന്റെ വാലിലെ വിവിധവർണമുള്ള രോമങ്ങൾ അവന്റെ ഭീകരരൂപം കാണിക്കുന്നു. ചന്ദനവനവാസികൾ മലയപർവതത്തിലെ വാനരന്മാരാണ് — ദക്ഷിണദേശക്കാർ. അവരുടെ സംഖ്യ ‘ആയിരം കോടി’ എന്ന് അതിവിശാലമാണ്; അതിശയോക്തിയിലൂടെ അതു രാവണന്റെ മനസ്സിൽ ഭീതി ജനിപ്പിക്കുന്നു. ശ്വേതൻ ദൂതകർമത്തിൽ നിപുണനാണ് — ‘ബുദ്ധിമാൻ’ എന്ന വിശേഷണം അവന്റെ വിവേകം കാണിക്കുന്നു; സൈന്യത്തിന്റെ വിവിധഭാഗങ്ങളെ അവൻ കൂട്ടിയിണക്കുന്നു. കുമുദന്റെ പർവതം ഗോമതീതീരത്താണ് — ഉത്തരഭാരതത്തിൽ — അതിനാൽ വാനരസൈന്യം തെക്കുനിന്നും വടക്കുനിന്നും എല്ലായിടത്തുനിന്നും ഒത്തുചേർന്നതാണെന്നു സൂചിപ്പിക്കുന്നു. ‘അദീനൻ’ (ദൈന്യമില്ലാത്തവൻ) എന്ന വിശേഷണം വാനരന്മാരുടെ പൊതുഗുണമാണ്. ‘ഗാത്രാണി വിഷ്ടഭ്യ ക്ഷ്വേഡയന്തി നദന്തി’ എന്നതിൽ വാനരന്മാരുടെ യുദ്ധപൂർവചേഷ്ടകൾ സജീവമായി വർണിക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു — ശരീരം ഉറപ്പിക്കൽ, സിംഹനാദം, ഗർജനം, കോട്ടുവായിടൽ. കുമുദന്റെ വാലിന്റെ വർണന അവന്റെ വിചിത്രരൂപം കാണിക്കുന്നു, അതിനാൽ ദൂരെനിന്നുപോലും അവനെ തിരിച്ചറിയാം. ശ്വേതന്റെ വെള്ളിനിറം അവന്റെ പേരിനു ചേർന്നതാണ്.
‘സിംഹംപോലെ തോന്നിക്കുന്നവനും കപിലവർണനും നീണ്ട കുഞ്ചിരോമമുള്ളവനുമായി, നിശ്ചലനായി, കണ്ണുകൊണ്ടു ദഹിപ്പിക്കാനെന്നപോലെ ലങ്കയെ നോക്കുന്ന ഇവൻ — രാജാവേ, വിന്ധ്യനിലും കൃഷ്ണഗിരിയിലും സഹ്യനിലും സുദർശനപർവതത്തിലും എപ്പോഴും വസിക്കുന്നവൻ — രംഭൻ എന്ന യൂഥപനാണ്. ഘോരരും ഉഗ്രരും ഉഗ്രപരാക്രമികളുമായ ഒരു കോടി മുപ്പതു ലക്ഷം വാനരശ്രേഷ്ഠന്മാർ, ഇവൻ പോകുമ്പോൾ ചുറ്റും നിന്ന്, ഓജസ്സോടെ ലങ്കയെ തകർക്കാനായി ഇവനെ അനുഗമിക്കുന്നു. ചെവികൾ വിടർത്തുന്നവനും വീണ്ടും വീണ്ടും കോട്ടുവായിടുന്നവനും മരണത്തെ ഭയക്കാത്തവനും സൈന്യത്തെ ആശ്രയിച്ചോടാത്തവനും രോഷത്താൽ വിറയ്ക്കുന്നവനും വീണ്ടും വക്രമായി നോക്കുന്നവനുമായ ഇവൻ — വാലിന്റെ ചുഴറ്റൽ നോക്കൂ, ഈ മഹാബലൻ ഗർജിക്കുന്നു — മഹാവേഗമുള്ളവനും ഭയമറ്റവനുമായ ഇവൻ രമണീയമായ സാല്വേയപർവതത്തിൽ എപ്പോഴും വസിക്കുന്നു; രാജാവേ, ശരഭൻ എന്ന യൂഥപനാണിവൻ. രാജാവേ, ബലവാനായ ഇവന്റെ ‘വിഹാരന്മാർ’ എന്നു പേരുള്ള യൂഥപന്മാരെല്ലാം നാൽപതു ലക്ഷമുണ്ട്.’ രംഭന്റെ നിശ്ചലത കൂടുതൽ ഭീകരമാണ് — അവൻ ഗർജിക്കുന്നില്ല, നിശ്ചലനായി നോട്ടംകൊണ്ടുതന്നെ ദഹിപ്പിക്കുന്നതുപോലെ. ശരഭനാകട്ടെ ചഞ്ചലനാണ് — ചെവി വിടർത്തൽ, കോട്ടുവായിടൽ, വിറയൽ, വക്രദൃഷ്ടി, വാലുചുഴറ്റൽ — ആക്രമണത്തിനു മുൻപുള്ള സിംഹത്തിന്റെ ചേഷ്ടകൾപോലെ. ഇരുവരുടെയും വൈരുദ്ധ്യം സാരണന്റെ വർണനാകൗശലം കാണിക്കുന്നു. ‘മരണത്തെ ഭയക്കാത്തവൻ’ എന്ന് ശരഭന്റെ നിർഭയത്വം വിശേഷിച്ചും പറയുന്നു. രംഭന്റെ വാസസ്ഥാനങ്ങളായ നാലു പർവതങ്ങൾ — വിന്ധ്യൻ, കൃഷ്ണഗിരി, സഹ്യൻ, സുദർശനം — മധ്യ-ദക്ഷിണഭാരതത്തിലെ പർവതനിരകളാണ്. അവന്റെ അനുചരന്മാർ ‘ഒരു കോടി മുപ്പതു ലക്ഷം’ — എണ്ണമറ്റവർ. ശരഭന്റെ അനുചരന്മാർ ‘വിഹാരന്മാർ’ എന്ന പേരിൽ പ്രസിദ്ധരാണ് — ഇതു യൂഥത്തിലെ ഒരു വിശിഷ്ടഗണമാണ്. സാരണൻ ‘രാജാവേ’ എന്ന സംബോധന മൂന്നുതവണ ചെയ്യുന്നു; അത് അവന്റെ ആദരവും ഭയവും കാണിക്കുന്നു. ശരഭന്റെ വർണന ആക്രമണത്തിനു മുൻപുള്ള സിംഹചേഷ്ടകളെ ഓർമിപ്പിക്കുന്നു; അവന്റെ പേരും (ശരഭം — സിംഹത്തെക്കാളും ബലമുള്ള പുരാണമൃഗം) അതിനു ചേർന്നതാണ്. രംഭൻ ‘നിശ്ചലനായി’ ലങ്കയെ നോക്കുന്നു, ശരഭൻ ‘വക്രമായി’ നോക്കുന്നു — ഇരുവരുടെയും നോട്ടംതന്നെ അവരുടെ സ്വഭാവം വെളിപ്പെടുത്തുന്നു. ശരഭനെക്കുറിച്ചുള്ള ‘ന ച സേനാം പ്രധാവതി’ (സൈന്യത്തെ ആശ്രയിച്ചോടുന്നില്ല) എന്ന വാക്ക് അവന്റെ സ്വാതന്ത്ര്യം സൂചിപ്പിക്കുന്നു — സൈന്യത്തിന്റെ ആശ്രയം അവന് ആവശ്യമില്ല. രംഭന്റെ കപിലവർണവും നീണ്ട കുഞ്ചിരോമവും സിംഹസാദൃശ്യം പൂർണമാക്കുന്നു.
‘വലിയൊരു മേഘംപോലെ ആകാശം മൂടിക്കൊണ്ട്, ദേവന്മാരുടെ ഇടയിൽ വാസവനെന്നപോലെ വാനരവീരന്മാരുടെ മധ്യത്തിൽ നിൽക്കുന്നവൻ — യുദ്ധം ആഗ്രഹിക്കുന്ന വാനരേന്ദ്രന്മാരുടെ, ഭേരികളുടെ മുഴക്കംപോലുള്ള വലിയ ഘോഷം ഇവന്റെ ചുറ്റും കേൾക്കുന്നു — ഇവൻ അനുത്തമമായ പാരിയാത്രപർവതത്തിൽ വസിക്കുന്നു; യുദ്ധത്തിൽ എന്നും നേരിടാൻ പ്രയാസമുള്ള പനസൻ എന്ന യൂഥപനാണിവൻ. യൂഥപശ്രേഷ്ഠനായ ഇവനെ അൻപതു ലക്ഷം യൂഥപന്മാർ സേവിക്കുന്നു; അവരുടെ യൂഥങ്ങൾ വെവ്വേറെയാണ്. സമുദ്രതീരത്തു നിൽക്കുന്ന, ഭീകരമായി തുള്ളിച്ചാടുന്ന സൈന്യത്തെ രണ്ടാമതൊരു സാഗരംപോലെ ശോഭിപ്പിച്ചുകൊണ്ടു നിൽക്കുന്ന, ദർദുരപർവതംപോലുള്ള ഇവൻ വിനതൻ എന്ന യൂഥപനാണ്; നദികളിൽ ഉത്തമയായ വേണാനദിയിലെ ജലം കുടിച്ചുകൊണ്ട് അവൻ സഞ്ചരിക്കുന്നു. ഇവന്റെ സൈന്യം അറുപതു ലക്ഷം വാനരന്മാരാണ്. ക്രോധനൻ എന്ന വാനരൻ അങ്ങയെ യുദ്ധത്തിനു വെല്ലുവിളിക്കുന്നു; ഇവന്റെ പരാക്രമികളും ബലവാന്മാരുമായ യൂഥങ്ങൾ വെവ്വേറെയാണ്. കാവിമണ്ണിന്റെ നിറമുള്ള ശരീരം പുഷ്ടമാക്കുന്ന, ബലഗർവിതനായി എപ്പോഴും എല്ലാ വാനരന്മാരെയും നിസ്സാരരാക്കുന്ന തേജസ്വിയായ ഗവയൻ എന്നവൻ കോപത്തോടെ അങ്ങയുടെ നേർക്കു വരുന്നു; ഇവനെ എഴുപതു ലക്ഷം പേർ സേവിക്കുന്നു; ഇവനും സ്വന്തം സൈന്യത്താൽ ലങ്കയെ തകർക്കാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നു. ഇവർ നേരിടാൻ പ്രയാസമുള്ള വീരന്മാരാണ്, ഇവരുടെ സംഖ്യ അറിയാനാവില്ല; ഇവർ യൂഥപന്മാരും യൂഥപശ്രേഷ്ഠന്മാരുമാണ്, ഇവരുടെ യൂഥങ്ങൾ വെവ്വേറെയാണ്.’ സാരണന്റെ വർണനയിൽ ഓരോ നായകനും അവന്റെ വാസസ്ഥാനമായ പർവതത്താലോ നദിയാലോ പരിചയപ്പെടുത്തപ്പെടുന്നു — പാരിയാത്രം, വേണ, സംരോചനം, സാല്വേയം, വിന്ധ്യൻ — ഇങ്ങനെ വാനരസൈന്യം സമസ്തഭാരതവർഷത്തിന്റെയും പ്രതിനിധിയെന്നപോലെ. സംഖ്യകളും അതിശയോക്തിപരമാണ് — ലക്ഷങ്ങളും കോടികളും — കാരണം രാവണനെ ഭയപ്പെടുത്തുകയാണ് സാരണന്റെ ഉദ്ദേശ്യം. ഉപസംഹാരത്തിൽ ‘ഇവരുടെ സംഖ്യ അറിയാനാവില്ല’ എന്ന വാക്കിലൂടെ അവൻ തന്റെ എണ്ണലിന്റെയും അപൂർണത സമ്മതിക്കുന്നു. പനസന്റെ ഘോഷം ഭേരീഘോഷത്തോട് ഉപമിക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു — മുൻസർഗത്തിൽ ലങ്കയിലെ ഭേരീഘോഷം വർണിക്കപ്പെട്ടു; ഇപ്പോൾ വാനരന്മാരുടെ ഘോഷം അതിനു തുല്യമെന്ന മത്സരം. വിനതന്റെ സൈന്യം ‘രണ്ടാമതൊരു സാഗരംപോലെ’ — ശാർദൂലന്റെ മുൻവാക്കിന്റെ പ്രതിധ്വനി. ഗവയൻ ‘എല്ലാ വാനരന്മാരെയും നിസ്സാരരാക്കുന്ന’ ഗർവിതനാണ് — വാനരസൈന്യത്തിലും സ്വഭാവഭേദങ്ങളുണ്ടെന്ന് കവി കാണിക്കുന്നു; എല്ലാവരും ഒരുപോലെയല്ല, ഓരോരുത്തർക്കും സ്വന്തം വ്യക്തിത്വമുണ്ട്. സർഗാന്തത്തിൽ സാരണൻ ഒരാളെ മാത്രമായി പ്രശംസിക്കുന്നില്ല, എല്ലാവരുടെയും കൂട്ടായ ബലത്തെയാണ് — ഇതാണ് രാവണനുള്ള അന്തിമസന്ദേശം. വേണാനദീതീരവാസിയായ വിനതൻ, പാരിയാത്രവാസിയായ പനസൻ — ഇങ്ങനെയുള്ള ഭൂമിശാസ്ത്രപട്ടിക വർണനയുടെ പ്രാമാണ്യം വർധിപ്പിക്കുന്നു. ഗവയന്റെ അനുചരന്മാർ എഴുപതു ലക്ഷം — സംഖ്യകൾ എല്ലായിടത്തും അതിവിപുലമാണ്. ക്രോധനന്റെ പേരുതന്നെ അവന്റെ സ്വഭാവം പറയുന്നു. എല്ലാ യൂഥപന്മാർക്കും വെവ്വേറെ യൂഥങ്ങൾ — ‘ഭാഗശഃ’ (വെവ്വേറെ) എന്ന പദത്തിന്റെ ആവർത്തനത്താൽ സൈന്യത്തിന്റെ സുവ്യവസ്ഥ സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये युद्धकाण्डे षड्विंशः सर्गः॥ २६॥