സർഗ്ഗം
ലങ്കാദർശനവും ശുകന്റെ നിവേദനവും രാവണന്റെ വീമ്പും
വാനരസേനയുടെ ശോഭ, രാമന്റെ ലങ്കാവർണന, വ്യൂഹരചന, ശുകന്റെ മോചനം, ശുകൻ രാവണനെ രാമബലം അറിയിക്കുന്നത്, രാവണന്റെ ആത്മപ്രശംസ
സുഗ്രീവൻ യഥാവിധി വിന്യസിച്ച ആ വീരസമൂഹം ശുഭനക്ഷത്രങ്ങളോടും ചന്ദ്രനോടുംകൂടിയ ശരത്കാലപൗർണമിപോലെ ശോഭിച്ചു. സാഗരംപോലുള്ള ആ സൈന്യപ്രവാഹത്താൽ അമർത്തപ്പെട്ട ഭൂമി ഭയന്നതുപോലെ വേഗത്തിൽ ഇളകി. അനന്തരം വനവാസികളായ വാനരന്മാർ ലങ്കയിൽ ഭേരികളും മൃദംഗങ്ങളും മുഴങ്ങുന്ന, തുമുലവും രോമാഞ്ചജനകവുമായ കോലാഹലം കേട്ടു. ആ ഘോഷത്താൽ വാനരയൂഥപന്മാർ ഹർഷപുളകിതരായി; ആ ഘോഷം സഹിക്കാനാവാതെ അവർ അതിനെക്കാൾ ഉച്ചത്തിൽ ഗർജിച്ചു. ആകാശത്തിൽ ഗർവോടെ ഗർജിക്കുന്ന മേഘങ്ങളുടെ ശബ്ദംപോലെയുള്ള വാനരന്മാരുടെ ആ ഗർജനം രാക്ഷസന്മാരും കേട്ടു. ഇവിടെ ഇരുസൈന്യങ്ങളുടെയും ആദ്യസമ്പർക്കം ശബ്ദത്തിലൂടെ മാത്രമാണ് — ഇനിയും കാഴ്ചയില്ല, എന്നാൽ ഘോഷം പരസ്പരം എത്തുന്നു. ലങ്കയിലെ ഭേരീഘോഷം യുദ്ധസന്നദ്ധതയുടെ സൂചനയാണ്; വാനരന്മാരുടെ പ്രതിഘോഷം അതിനുള്ള മറുപടിയും. ‘അമൃഷ്യമാണാഃ’ (സഹിക്കാനാവാതെ) എന്ന പദത്താൽ വാനരന്മാരുടെ മത്സരബുദ്ധി സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു — ശത്രുവിന്റെ ഘോഷം സഹിക്കാൻ അവർക്കാവുന്നില്ല, അതിനാൽ കൂടുതൽ ഗർജിക്കുന്നു. ശരത്കാലപൗർണമിയുടെ ഉപമ സൈന്യത്തിന്റെ ശാന്തവും സുവ്യവസ്ഥിതവുമായ ശോഭയും, സാഗരത്തിന്റെ ഉപമ അതിന്റെ വിസ്താരവും വേഗവും കാണിക്കുന്നു — ഒരേ സന്ദർഭത്തിൽ സൗമ്യവും ഭീകരവുമായ രൂപം. ഭൂമിയുടെ ഇളക്കം സൈന്യത്തിന്റെ ഭാരത്തിന്റെ അതിശയോക്തിയാണ്; പുരാണകാവ്യങ്ങളിൽ ഇതു പ്രസിദ്ധമാണ്. ഈ സർഗത്തിൽ സൈന്യം ആദ്യമായി ലങ്കയുടെ സമീപത്തു നിലകൊള്ളുന്നു; അതിനാൽ കവി അതിന്റെ ശോഭയും ഭയാനകതയും ഒരേസമയം കാണിക്കുന്നു. ശത്രുവിന്റെ ഘോഷം കേട്ട് വാനരന്മാർ ഭയപ്പെടുന്നില്ല, മറിച്ച് ഹർഷിക്കുന്നു — യുദ്ധോത്സാഹം അവരിൽ നിറഞ്ഞിരിക്കുന്നു. മേഘഗർജനത്തിന്റെ ഉപമയാൽ വാനരന്മാരുടെ നാദം ആകാശവ്യാപിയാണെന്നു സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു.
വിചിത്രമായ കൊടികളും പതാകകളുമുള്ള ലങ്കയെ കണ്ട് ദാശരഥി വേദനിക്കുന്ന ഹൃദയത്തോടെ മനസ്സുകൊണ്ട് സീതയെ പ്രാപിച്ചു: ‘ഇവിടെയാണ് മാൻകിടാവിന്റേതുപോലുള്ള കണ്ണുകളുള്ള അവൾ, ചുവന്ന ദേഹമുള്ള ഗ്രഹത്താൽ (ചൊവ്വയാൽ) കീഴടക്കപ്പെട്ട രോഹിണിയെപ്പോലെ, രാവണനാൽ തടവിലാക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നത്.’ ദീർഘവും ചൂടുള്ളതുമായ നെടുവീർപ്പിട്ട്, ലക്ഷ്മണനെ നോക്കി, ആ വീരൻ ആ സമയത്തിനു ഹിതകരമായ വാക്കു പറഞ്ഞു: ‘ലക്ഷ്മണാ, പർവതാഗ്രത്തിൽ വിശ്വകർമാവ് മനസ്സുകൊണ്ടെന്നപോലെ നിർമിച്ച, ആകാശത്തെ വരയ്ക്കുന്നതുപോലെ ഉയർന്നുനിൽക്കുന്ന ലങ്കയെ നോക്കൂ. പണ്ട് അനേകം വിമാനങ്ങളാൽ നിറഞ്ഞ് രചിക്കപ്പെട്ട ഈ ലങ്ക വെളുത്ത മേഘങ്ങളാൽ മൂടപ്പെട്ട, വിഷ്ണുപദമായ ആകാശംപോലെ ശോഭിക്കുന്നു. കുബേരന്റെ ചൈത്രരഥവനംപോലെയുള്ള, നാനാപക്ഷികൾ കൂകുന്ന, ഫലപുഷ്പസമൃദ്ധവും മംഗളകരവുമായ പൂത്ത വനങ്ങളാൽ അതു ശോഭിക്കുന്നു. മദിച്ച പക്ഷികളും പൂക്കളിൽ ഒളിഞ്ഞ വണ്ടുകളും കുയിലുകൾ നിറഞ്ഞ തോപ്പുകളുമുള്ള, മംഗളകരമായ കാറ്റ് ആട്ടിയുലയ്ക്കുന്ന ഉപവനങ്ങൾ നോക്കൂ.’ രാമന്റെ മനസ്സിൽ ഒരേസമയം രണ്ടു ഭാവങ്ങൾ — സീതാവിരഹദുഃഖവും ലങ്കയുടെ സൗന്ദര്യത്തിലുള്ള വിസ്മയവും. രോഹിണിയുടെ ഉപമ വിശേഷിച്ചും അർഥവത്താണ് — രോഹിണി ചന്ദ്രന്റെ പ്രിയയാണ്, ചുവന്ന ദേഹമുള്ള ചൊവ്വ ക്രൂരഗ്രഹവും; അതുപോലെ രാമന്റെ പ്രിയയായ സീത ക്രൂരനായ രാവണനാൽ പീഡിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു. ലങ്ക ‘മനസ്സുകൊണ്ടെന്നപോലെ നിർമിക്കപ്പെട്ടത്’ — അതിന്റെ ശില്പം മനുഷ്യകൗശലത്തിന് അതീതമാണ്, വിശ്വകർമാവിന്റെ സങ്കൽപംകൊണ്ടുമാത്രം ഉണ്ടായതുപോലെ. അതിന്റെ ഉദ്യാനങ്ങൾ കുബേരന്റെ ചൈത്രരഥവനത്തിനു തുല്യമാണ്. കാറ്റ് പൂക്കളെ ഇളക്കുന്നു, വണ്ടുകൾ പൂക്കളിൽ ഒളിക്കുന്നു, കുയിലുകൾ കൂകുന്നു — യുദ്ധത്തിനു തൊട്ടുമുൻപുള്ള നിമിഷത്തിൽ വസന്തത്തിന്റേതുപോലുള്ള ശാന്തചിത്രം. ഈ വൈരുദ്ധ്യം കരുണഭാവം ജനിപ്പിക്കുന്നു — ഇത്ര സുന്ദരമായ നഗരി താമസിയാതെ യുദ്ധഭൂമിയാകും. രാമന്റെ ദീർഘവും ചൂടുള്ളതുമായ നെടുവീർപ്പ് സൈന്യത്തിനു മുന്നിൽ കാണിക്കാത്ത അവന്റെ ഉള്ളിലെ ദുഃഖം വെളിപ്പെടുത്തുന്നു. ലക്ഷ്മണനാണ് അവന്റെ അന്തരംഗൻ, അതിനാൽ അവനെ ഉദ്ദേശിച്ചാണ് അവൻ സംസാരിക്കുന്നത്. ലങ്കയെ വർണിക്കുന്നതിലൂടെ രാമൻ ശത്രുവിന്റെ ഐശ്വര്യം അംഗീകരിക്കുന്നു — അവൻ ശത്രുവിനെ കുറച്ചുകാണുന്നില്ല. ‘വിഷ്ണുപദം’ ആകാശത്തിന്റെ പേരാണ്; വാമനാവതാരത്തിൽ വിഷ്ണു കാലെടുത്തുവച്ചതിനെ അത് ഓർമിപ്പിക്കുന്നു. നഗരത്തിന്റെ ഉയരം, വിമാനങ്ങളുടെ ബാഹുല്യം, ഉദ്യാനങ്ങളുടെ രമ്യത — ഇവയെല്ലാം രാവണന്റെ സമൃദ്ധിയുടെ തെളിവുകളാണ്. എന്നാൽ അതേ നഗരത്തിൽ സീത ബന്ധനത്തിലാണ് — സൗന്ദര്യത്തിനു നടുവിൽ ദുഃഖം. കുയിലുകളുടെയും വണ്ടുകളുടെയും പരാമർശം വസന്തകാലത്തെ സൂചിപ്പിക്കുന്നു; അതു വിരഹികളുടെ ദുഃഖം വർധിപ്പിക്കുന്നു എന്നാണ് കാവ്യസമയം.
ഇങ്ങനെ ലക്ഷ്മണനോടു പറഞ്ഞശേഷം ദാശരഥിയായ രാമൻ ശാസ്ത്രവിധിപ്രകാരം അവിടെ സൈന്യത്തെ വിഭജിച്ച് വാനരസേനയ്ക്ക് ആജ്ഞ നൽകി: ‘ജയിക്കാനാവാത്ത അംഗദൻ നീലനോടൊപ്പം മാറിടത്തിൽ (മധ്യമുന്നണിയിൽ) നിൽക്കട്ടെ. വാനരക്കൂട്ടങ്ങളാൽ ചുറ്റപ്പെട്ട ഋഷഭൻ എന്ന വാനരൻ വാനരസൈന്യത്തിന്റെ വലതുവശം ആശ്രയിച്ചു നിൽക്കട്ടെ. മദഗജംപോലെ എതിർക്കാനാവാത്ത വേഗവാനായ ഗന്ധമാദനൻ ഇടതുവശത്തു നിലകൊള്ളട്ടെ. ലക്ഷ്മണനോടൊപ്പം ഞാൻ ശ്രദ്ധയോടെ ശിരസ്സിൽ (മുന്നണിയിൽ) നിൽക്കും. ജാംബവാൻ, സുഷേണൻ, വേഗദർശി — മഹാത്മാക്കളായ ഈ മൂന്ന് ഋക്ഷപ്രമുഖന്മാർ ഉദരഭാഗം (മധ്യം) കാക്കട്ടെ. ലോകത്തിന്റെ പശ്ചിമാർധത്തെ തേജസ്സാൽ ആവരണം ചെയ്യുന്ന വരുണനെപ്പോലെ, വാനരരാജനായ സുഗ്രീവൻ വാനരസേനയുടെ പിൻഭാഗം കാക്കട്ടെ.’ നന്നായി വിഭജിക്കപ്പെട്ട മഹാവ്യൂഹമുള്ളതും മഹാവാനരന്മാരാൽ രക്ഷിക്കപ്പെട്ടതുമായ ആ സൈന്യം മേഘങ്ങൾ നിറഞ്ഞ ആകാശംപോലെ ശോഭിച്ചു. മലമുകളുകളും വലിയ മരങ്ങളും കൈയിലെടുത്ത്, യുദ്ധത്തിൽ ലങ്കയെ തകർക്കാനാഗ്രഹിച്ച് വാനരന്മാർ ലങ്കയെ സമീപിച്ചു. ‘ശിഖരങ്ങൾകൊണ്ടോ മുഷ്ടികൾകൊണ്ടോ ഈ ലങ്കയെ നാം ചിതറിക്കും’ എന്ന് എല്ലാ വാനരശ്രേഷ്ഠന്മാരും മനസ്സിലുറച്ചു. വ്യൂഹം ഗരുഡന്റെ ശരീരരൂപത്തിലാണ് സങ്കൽപിക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നത് — ശിരസ്സ്, മാറിടം, ഇരുവശങ്ങൾ, ഉദരം, പിൻഭാഗം. രാമൻ സ്വയം ശിരസ്സിൽ — മുൻഭാഗത്ത് — നിൽക്കുന്നു, അവിടെയാണ് അപകടം ഏറ്റവും വലുത്. സുഗ്രീവൻ പിൻഭാഗത്ത്, പശ്ചിമദിക്കിന്റെ പാലകനായ വരുണനെപ്പോലെ. ഇങ്ങനെ എല്ലാ മുഖ്യന്മാരും അവരവരുടെ സ്ഥാനത്തു നിയോഗിക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു, അതിനാൽ സൈന്യം എല്ലാ ഭാഗത്തും രക്ഷിക്കപ്പെടുന്നു. മേഘാവൃതമായ ആകാശംപോലെ സൈന്യം — വാനരന്മാരുടെ നാനാവർണമുള്ള ശരീരങ്ങൾ മേഘങ്ങൾപോലെ. വാനരന്മാരുടെ മനോരഥം ലളിതമാണ് — മുഷ്ടികളാലും ശിഖരങ്ങളാലും ലങ്കയെ പൊടിയാക്കുക. വ്യൂഹരചനയാണ് യുദ്ധശാസ്ത്രത്തിന്റെ മൂലം. അംഗദൻ യുവരാജാവ്, നീലൻ സേനാപതി — ഇരുവരും മാറിടത്തിൽ, അവിടെയാണ് ആദ്യസംഘർഷം ഉണ്ടാവുക. ഋഷഭനും ഗന്ധമാദനനും പാർശ്വരക്ഷകർ, കാരണം ശത്രുക്കൾ വശങ്ങളിൽനിന്ന് ആക്രമിച്ചേക്കാം. ഋക്ഷന്മാർ ഉദരഭാഗത്ത് — സൈന്യത്തിന്റെ മധ്യത്തിൽ — അവിടെയാണ് ഭാരം ചുമക്കുന്നവരും ദുർബലരും രക്ഷിക്കപ്പെടുന്നത്. പിൻഭാഗത്ത് സുഗ്രീവൻ — രാജാവുതന്നെ പിൻഭാഗം കാക്കുന്നു, അതിനാൽ ആരും ഓടിപ്പോകുന്നില്ല, ശത്രു പിന്നിൽനിന്നു വരികയുമില്ല. ഇങ്ങനെ ഓരോരുത്തരുടെയും സ്ഥാനം അവരുടെ ഗുണമനുസരിച്ചു നിർദേശിക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു. ‘ശിഖരങ്ങൾകൊണ്ടോ മുഷ്ടികൾകൊണ്ടോ’ എന്ന വാനരന്മാരുടെ സങ്കൽപം അവരുടെ ആയുധങ്ങൾ പ്രകൃതിദത്തമാണെന്നു സൂചിപ്പിക്കുന്നു; അവർ അമ്പും വില്ലും ധരിക്കുന്നില്ല, പർവതങ്ങളും മരങ്ങളുമാണ് അവരുടെ ആയുധം. വരുണന്റെ ഉപമയാൽ സുഗ്രീവന്റെ സ്ഥാനം ദിക്പാലകന്റെ സ്ഥാനംപോലെ പ്രധാനമാണെന്നു സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു.
അനന്തരം മഹാതേജസ്വിയായ രാമൻ സുഗ്രീവനോടു പറഞ്ഞു: ‘സൈന്യങ്ങൾ നന്നായി വിഭജിക്കപ്പെട്ടു; ഈ ശുകനെ വിട്ടയയ്ക്കുക.’ രാമന്റെ വാക്കു കേട്ട് മഹാബലനായ വാനരേന്ദ്രൻ രാമന്റെ ആജ്ഞപ്രകാരം ദൂതനായ ശുകനെ മോചിപ്പിച്ചു. രാമന്റെ വാക്കിനാൽ മോചിതനായ, വാനരന്മാരാൽ പീഡിപ്പിക്കപ്പെട്ട്, അത്യന്തം ഭയന്ന ശുകൻ രാക്ഷസാധിപന്റെ അടുക്കലെത്തി. ഇവിടെ രാമന്റെ നീതി സൂക്ഷ്മമാണ് — വ്യൂഹം രചിക്കപ്പെട്ടുകഴിഞ്ഞു, അതിനാൽ ശത്രുവിന്റെ ചാരൻ ഇനി കാണുന്നതെന്തും ഭയജനകംതന്നെ. വാനരബലത്തിന്റെ നേരിട്ടുള്ള സാക്ഷ്യവുമായാണ് ശുകൻ ഇപ്പോൾ രാവണന്റെ അടുക്കലേക്കു പോകുന്നത്. മുൻപ് (ഇരുപതാം സർഗത്തിൽ) രാമൻ അവനെ മരണത്തിൽനിന്നു രക്ഷിച്ചു; ഇപ്പോൾ ബന്ധനത്തിൽനിന്നു മോചിപ്പിക്കുന്നു. ദയയും നീതിയും ഒരുമിച്ച്. ശുകന്റെ മോചനവും യുദ്ധനീതിയുടെ ഭാഗമാണ് — സത്യം അറിഞ്ഞ് ശത്രു ഭയക്കണം. ശുകൻ ‘അത്യന്തം ഭയന്നവനാണ്’ — ആ ഭയം അവൻ രാവണന്റെ സഭയിലേക്കും കൊണ്ടുപോകുന്നു; അടുത്ത സംവാദത്തിൽ അതു കാണാം.
രാവണൻ ചിരിക്കുന്നതുപോലെ ശുകനോടു ചോദിച്ചു: ‘നിന്റെ ഈ ചിറകുകൾക്ക് എന്തുപറ്റി? ചിറകുകൾ അരിഞ്ഞവനെപ്പോലെ കാണപ്പെടുന്നല്ലോ. ചഞ്ചലചിത്തരായ ആ വാനരന്മാരുടെ പിടിയിൽ നീ പെട്ടുപോയില്ലല്ലോ?’ രാജാവ് ഇങ്ങനെ ചോദിച്ചപ്പോൾ ഭയംകൊണ്ടു വിറച്ച അവൻ രാക്ഷസാധിപനോട് ഈ ഉത്തമമായ വാക്കു മറുപടി പറഞ്ഞു: ‘സാഗരത്തിന്റെ വടക്കേക്കരയിൽ അങ്ങയുടെ വാക്ക്, സന്ദേശം അതുപോലെതന്നെ, തടസ്സമില്ലാതെ മൃദുവായ വാക്കുകളിൽ സാന്ത്വനരൂപത്തിൽ ഞാൻ പറഞ്ഞു. കണ്ടമാത്രയിൽത്തന്നെ കോപിച്ച വാനരന്മാർ ചാടിയുയർന്ന് എന്നെ പിടിച്ചു, മുഷ്ടികൊണ്ട് ഇടിച്ചുകൊല്ലാനും ചിറകുകൾ പറിക്കാനും തുടങ്ങി. രാക്ഷസാധിപാ, അവരോടു സംസാരിക്കാൻ കഴിയില്ല, അവിടെ ചോദ്യോത്തരങ്ങളൊന്നുമില്ല; വാനരന്മാർ സ്വഭാവേന കോപിഷ്ഠരും തീക്ഷ്ണരുമാണ്. വിരാധനെയും കബന്ധനെയും ഖരനെയും കൊന്ന ആ രാമൻ സുഗ്രീവനോടൊപ്പം സീതയുടെ കാലടി പിന്തുടർന്ന് എത്തിയിരിക്കുന്നു. സാഗരത്തിൽ സേതു നിർമിച്ച്, ഉപ്പുകടൽ കടന്ന്, രാക്ഷസന്മാരെ തുരത്തി, വില്ലേന്തിയ ഈ രാഘവൻ നിലകൊള്ളുന്നു. പർവതങ്ങൾക്കും മേഘങ്ങൾക്കും തുല്യരായ ഋക്ഷവാനരസംഘങ്ങളുടെ ആയിരക്കണക്കിനു സൈന്യവിഭാഗങ്ങൾ ഭൂമിയെ മൂടുന്നു. രാക്ഷസരുടെ സൈന്യപ്രവാഹവും വാനരേന്ദ്രന്റെ സൈന്യവും തമ്മിൽ, ദേവന്മാരും ദാനവന്മാരും തമ്മിലെന്നപോലെ, സന്ധിക്കു സാധ്യതയില്ല. അവർ ഇതാ പ്രാകാരത്തിലേക്ക് എത്തുന്നു; വേഗം രണ്ടിലൊന്നു ചെയ്യുക — സീതയെ വേഗം അവനു തിരിച്ചുനൽകുക, അല്ലെങ്കിൽ യുദ്ധം നൽകുക.’ ശുകന്റെ നിവേദനം നിർഭയവും സത്യവുമാണ് — രാജാവിന് അപ്രിയമായതും അവൻ പറയുന്നു. രാവണന്റെ പരിഹാസം (‘ചിറകുകൾക്കെന്തുപറ്റി’) ശുകന്റെ ദുർദശയെ ലക്ഷ്യമിടുന്നു; ‘നീ അവരുടെ പിടിയിൽ പെട്ടുപോയില്ലല്ലോ’ എന്ന സംശയം രാജാവിന്റെ അവിശ്വാസം കാണിക്കുന്നു. ശുകൻ രാമന്റെ മുൻകാലകൃത്യങ്ങൾ — വിരാധൻ, കബന്ധൻ, ഖരൻ എന്നിവരുടെ വധം — ഓർമിപ്പിക്കുന്നു; അവയിലൂടെ അവന്റെ ശക്തി തെളിഞ്ഞതാണ്. ‘രണ്ടിലൊന്നു ചെയ്യുക’ എന്ന വാക്യത്തിൽ രണ്ടു വഴികളേയുള്ളൂ — സന്ധിയോ യുദ്ധമോ; മധ്യമമാർഗമില്ല. ശുകന്റെ വാക്കിൽ നാലു ഘടകങ്ങളുണ്ട് — വാനരന്മാരുടെ സ്വഭാവം (കോപിഷ്ഠർ, സംസാരിക്കാനാവാത്തവർ), രാമന്റെ മുൻകാലപരാക്രമം, സേതുബന്ധനമെന്ന അദ്ഭുതകർമം, സൈന്യത്തിന്റെ അപാരത. ഒടുവിൽ അവൻ തീരുമാനം രാജാവിന്റെമേൽ വയ്ക്കുന്നു, എന്നാൽ ‘സീതയെ നൽകുക’ എന്ന് ആദ്യം പറഞ്ഞുകൊണ്ട് സ്വന്തം അഭിപ്രായവും ഗൂഢമായി പ്രകടിപ്പിക്കുന്നു. ‘ദേവദാനവന്മാരെപ്പോലെ’ എന്ന ഉപമ — ശാശ്വതമായ വൈരം — സന്ധിയുടെ അസാധ്യത കാണിക്കുന്നു; രാവണനും ഇതു വ്യക്തമായ സന്ദേശമാണ്. ‘ചഞ്ചലചിത്തരായ’ എന്ന രാവണന്റെ പരിഹാസത്തിനു ശുകൻ മറുപടി പറയുന്നില്ല, വസ്തുത മാത്രം പറയുന്നു — ഇതാണ് നല്ല ചാരന്റെ ധർമം. ശുകന്റെ ഭയം സ്വാഭാവികമാണ് — അവൻ ഒരിക്കൽ വാനരന്മാരാൽ പീഡിപ്പിക്കപ്പെട്ടു, ഇപ്പോൾ രാജാവിന്റെ ക്രോധത്തെയും ഭയക്കുന്നു.
ശുകന്റെ വാക്കു കേട്ട് രോഷത്താൽ കണ്ണുകൾ ചുവന്ന രാവണൻ കണ്ണുകൊണ്ടു ദഹിപ്പിക്കുന്നതുപോലെ പറഞ്ഞു: ‘ദേവന്മാരും ഗന്ധർവന്മാരും ദാനവന്മാരും എന്നോടു യുദ്ധം ചെയ്താലും, സർവലോകങ്ങളെയും ഭയന്നാലും ഞാൻ സീതയെ നൽകില്ല. വസന്തത്തിൽ പൂത്ത മരത്തിലേക്ക് മദിച്ച വണ്ടുകളെന്നപോലെ എന്റെ ശരങ്ങൾ എപ്പോഴാണ് രാഘവന്റെ നേർക്കു പാഞ്ഞടുക്കുക? വില്ലിൽനിന്നു വിട്ട ജ്വലിക്കുന്ന ശരങ്ങളാൽ, രക്തം പുരണ്ട ദേഹമുള്ള അവനെ ഉൽക്കകളാൽ ആനയെയെന്നപോലെ ഞാൻ എപ്പോഴാണ് ജ്വലിപ്പിക്കുക? ഉദിക്കുന്ന സൂര്യൻ എല്ലാ ജ്യോതിസ്സുകളുടെയും പ്രഭ കവരുന്നതുപോലെ, വലിയ സൈന്യത്താൽ ചുറ്റപ്പെട്ട ഞാൻ അവന്റെ സൈന്യത്തെ കവർന്നെടുക്കും. എന്റെ വേഗം സാഗരത്തിന്റേതുപോലെ, ബലം കാറ്റിന്റേതുപോലെ; ദാശരഥി അത് അറിയുന്നില്ല, അതുകൊണ്ടാണ് എന്നോടു യുദ്ധം ചെയ്യാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നത്. ആവനാഴിയിൽ കിടക്കുന്ന, വിഷമുള്ള സർപ്പങ്ങളെപ്പോലുള്ള എന്റെ ബാണങ്ങൾ രാമൻ യുദ്ധത്തിൽ കണ്ടിട്ടില്ല, അതുകൊണ്ടാണ് എന്നോടു യുദ്ധം ചെയ്യാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നത്. ആ രാഘവൻ മുൻപ് യുദ്ധത്തിൽ എന്റെ വീര്യം അറിഞ്ഞിട്ടില്ല. ശരാഗ്രങ്ങളാൽ വായിക്കപ്പെടുന്ന, ഞാണൊലിയാൽ തുമുലമായ, ആർത്തരുടെ നിലവിളിയാകുന്ന ഗാനത്തിന്റെ മഹാസ്വരമുള്ള, നാരാചങ്ങളുടെയും കൈത്തലങ്ങളുടെയും ശബ്ദമുള്ള, ശത്രുസൈന്യമാകുന്ന ഘോരനദിയുടെ രൂപമുള്ള മഹാരംഗത്തിൽ ഇറങ്ങി, എന്റെ വില്ലാകുന്ന വീണ ഞാൻ യുദ്ധത്തിൽ വായിക്കും. ആയിരം കണ്ണുള്ള ഇന്ദ്രനോ സാക്ഷാൽ വരുണനോ ശരാഗ്നിയുള്ള യമനോ വൈശ്രവണനോ മഹായുദ്ധത്തിൽ എന്നെ കീഴടക്കാനാവില്ല.’ രാവണന്റെ വാക്ക് ഗർവത്തിന്റെ പരകോടിയാണ്. അവന്റെ ഉപമകൾ സൗന്ദര്യമുള്ളവയെങ്കിലും ക്രൂരമാണ് — വണ്ടുകൾ പൂത്ത മരത്തിലേക്കെന്നപോലെ ശരങ്ങൾ രാമന്റെ ശരീരത്തിലേക്ക്. വീണയുടെ രൂപകം വിശേഷിച്ചും വിസ്തൃതമാണ് — വില്ല് വീണ, ശരാഗ്രങ്ങൾ വായിക്കാനുള്ള കോൽ, ഞാണൊലി സ്വരം, ആർത്തരുടെ നിലവിളി ഗാനം, നാരാചങ്ങളുടെ ശബ്ദം താളം, ശത്രുസൈന്യം നദിപോലെ രംഗഭൂമി. യുദ്ധം അവനു സംഗീതോത്സവമാണ്. ‘ദാശരഥി അറിയുന്നില്ല’ എന്ന ആവർത്തനം അവന്റെ ആത്മവിശ്വാസവും, പരോക്ഷമായി അജ്ഞതയും കാണിക്കുന്നു — രാമന്റെ ബലം അറിയാത്തത് അവൻതന്നെയാണ്. അവസാനത്തെ വംശസ്ഥശ്ലോകത്തിൽ അവൻ നാലു ലോകപാലന്മാരുടെ പേരു പറയുന്നു, അവർക്കുപോലും താൻ അജയ്യനാണെന്ന്. ഈ ദംഭം പിന്നീടുള്ള അവന്റെ പതനത്തിന്റെ മുന്നറിയിപ്പാണ്. രാവണന്റെ പ്രസംഗം ശുകന്റെ സത്യവാക്കിനുള്ള മറുപടിയാണ്; അവൻ വസ്തുതകളെ ഖണ്ഡിക്കുന്നില്ല, ആത്മപ്രശംസയാൽ അവയെ അവഗണിക്കുന്നു. ‘സാഗരവേഗം, മാരുതബലം’ എന്ന ആത്മോപമകളും പരിഹാസം നിറഞ്ഞവയാണ് — സാഗരംതന്നെയാണ് രാമനു വഴി നൽകിയത്, മാരുതിയായ ഹനുമാൻതന്നെയാണ് ലങ്ക ദഹിപ്പിച്ചത്. ഇങ്ങനെ കവി രാവണന്റെ ഗർവത്തെ അവന്റെതന്നെ വാക്കുകളാൽ പരിഹസിക്കുന്നു. ‘എപ്പോഴാണ്’ എന്ന ചോദ്യം രണ്ടുതവണ ആവർത്തിക്കുന്നത് അവന്റെ അക്ഷമ കാണിക്കുന്നു — യുദ്ധം കാത്തിരിക്കുന്നതുപോലെ. ‘സർവലോകങ്ങളെ ഭയന്നാലും’ എന്ന വാക്ക് അവന്റെ ദുരാഗ്രഹത്തിന്റെ പരകോടിയാണ്; സീതയെ തിരിച്ചേൽപ്പിക്കുന്നത് അവന് അപമാനമാണ്, നീതിയല്ല. അതിനാൽ ശുകന്റെ ഉപദേശം നിഷ്ഫലമാകുന്നു.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये युद्धकाण्डे चतुर्विंशः सर्गः॥ २४॥