॥वाल्मीकिरामायणम् യുദ്ധകാണ്ഡം · 22-ാം സർഗ്ഗം

യുദ്ധകാണ്ഡം

സർഗ്ഗം

സാഗരദർശനവും നളന്റെ സേതുബന്ധനവും

ബ്രഹ്മാസ്ത്രസന്ധാനം, ലോകക്ഷോഭം, സാഗരത്തിന്റെ പ്രാദുർഭാവം, ദ്രുമകുല്യത്തിൽ ശരപാതം, മരുകാന്താരത്തിനുള്ള വരം, നളന്റെ സേതുബന്ധനം, സൈന്യത്തിന്റെ സമുദ്രതരണം

അനന്തരം രഘുശ്രേഷ്ഠൻ സാഗരത്തോടു കഠിനമായ വാക്കു പറഞ്ഞു: ‘മഹാർണവമേ, ഇന്നു ഞാൻ നിന്നെ പാതാളത്തോടുകൂടി വറ്റിക്കും. സാഗരമേ, എന്റെ ശരങ്ങളാൽ ജലം ദഹിച്ച്, പൂർണമായി വരണ്ട്, ജീവികൾ ചത്തൊടുങ്ങിയ നിന്റെ സ്ഥാനത്ത് വലിയൊരു പൊടിക്കൂമ്പാരം ഉണ്ടാകും. എന്റെ വില്ലിൽനിന്നു വിട്ട ശരവർഷത്താൽ നീ വറ്റിക്കഴിയുമ്പോൾ വാനരന്മാർ കാൽനടയായിത്തന്നെ മറുകരയിലേക്കു പോകും. ദാനവാലയമേ, തിരഞ്ഞുനോക്കിയിട്ടും എന്റെ പൗരുഷവും പരാക്രമവും നീ അറിയുന്നില്ല; എന്നിൽനിന്നു നിനക്കു കഠിനമായ സന്താപം ലഭിക്കും.’ മുൻസർഗത്തിൽ ലക്ഷ്മണനും ഋഷിമാരും തടഞ്ഞിട്ടും സാഗരത്തിന്റെ മൗനംമൂലം രാമൻ വീണ്ടും കോപിക്കുന്നു. ഇവിടെ അവന്റെ വാക്ക് നിശ്ചയവാക്യമാണ് — ‘ഇന്ന്’, ‘പോകും’, ‘ലഭിക്കും’ എന്നിങ്ങനെയുള്ള ഭാവികാലപ്രയോഗങ്ങൾ ദൃഢത കാണിക്കുന്നു. ‘ദാനവാലയം’ എന്ന സംബോധനയാൽ സമുദ്രം അസുരന്മാരുടെ ആശ്രയമെന്നു നിന്ദിക്കപ്പെടുന്നു. പൊടിക്കൂമ്പാരത്തിന്റെ ചിത്രം വിശേഷിച്ചും ഭീകരമാണ് — ആഴമറിയാത്ത ജലനിധി വരണ്ട് പൊടിമയമാകും. സാഗരത്തെ ശിക്ഷിക്കാൻ മാത്രമല്ല, അതിന്റെ സ്വരൂപംതന്നെ നശിപ്പിക്കാനാണ് രാമൻ ഒരുങ്ങുന്നത്. സാഗരത്തിന്റെ മൗനം രാമന്റെ പ്രാർഥനയോടുള്ള അവമാനമാണ്; അതിനാൽ ഇപ്പോൾ അവൻ സാമം ഉപേക്ഷിച്ച് ദണ്ഡത്തെ ആശ്രയിക്കുന്നു. അവന്റെ വാക്കും ഒരു യുദ്ധപ്രഖ്യാപനംപോലെയാണ്. ‘തിരഞ്ഞുനോക്കിയിട്ടും നീ അറിയുന്നില്ല’ എന്ന വാക്ക് പരിഹാസം നിറഞ്ഞതാണ് — സാഗരം എല്ലാം അറിയുന്നവനെന്നാണു പ്രസിദ്ധി, എന്നിട്ടും രാമന്റെ പൗരുഷം അവൻ അറിയുന്നില്ല. അതിനാൽ രാമൻ അതു നേരിട്ടു കാണിച്ചുകൊടുക്കാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നു.

ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞ് മഹാബലനായ രാമൻ ബ്രഹ്മദണ്ഡത്തിനു തുല്യമായ ഒരു ശരം ബ്രഹ്മാസ്ത്രമന്ത്രത്താൽ അഭിമന്ത്രിച്ച് ശ്രേഷ്ഠമായ വില്ലിൽ തൊടുത്തു വലിച്ചു. ആ വില്ല് രാഘവൻ പെട്ടെന്നു വലിച്ചപ്പോൾ ആകാശവും ഭൂമിയും പിളർന്നതുപോലെയായി, പർവതങ്ങൾ വിറച്ചു. ഇരുട്ട് ലോകത്തെ മൂടി, ദിക്കുകൾ തെളിയാതായി; തടാകങ്ങളും നദികളും പെട്ടെന്നു ക്ഷോഭിച്ചു. ചന്ദ്രനും സൂര്യനും നക്ഷത്രങ്ങളോടൊപ്പം വക്രമായി സംഗമിച്ചു; സൂര്യരശ്മികളാൽ പ്രകാശിച്ചിരുന്ന ആകാശം ഇരുട്ടിൽ മൂടപ്പെട്ടു, നൂറുകണക്കിന് ഉൽക്കകളാൽ പ്രകാശിച്ചു. അന്തരീക്ഷത്തിൽനിന്ന് അതുല്യമായ ശബ്ദത്തോടെ ഇടിമുഴക്കങ്ങൾ പുറപ്പെട്ടു. ദിവ്യമായ കാറ്റിൻനിരകൾ ശക്തമായി വീശി; കാറ്റ് മരങ്ങളെ ഒടിച്ചു, മേഘങ്ങളെ വീണ്ടും വീണ്ടും പറത്തിക്കൊണ്ടുപോയി, മലമുകളുകളെ തകർത്തു, ശിഖരങ്ങളെ ഉടച്ചു. ആകാശത്തു കൂടിച്ചേർന്ന മഹാശബ്ദമുള്ള വൻമേഘങ്ങൾ മിന്നൽത്തീയും വലിയ ഇടിവാളുകളും വർഷിച്ചു. ദൃശ്യരായ ഭൂതങ്ങൾ ഇടിയൊച്ചയ്ക്കൊപ്പം നിലവിളിച്ചു, അദൃശ്യരായ ഭൂതങ്ങൾ ഭയങ്കരമായ ശബ്ദം പുറപ്പെടുവിച്ചു. കീഴടക്കപ്പെട്ട ജീവികൾ നിലംപതിച്ചു കിടന്നു, ഭയന്നു നടുങ്ങി, കഠിനമായി വ്യഥിതരായി, ഭയംമൂലം അനങ്ങാതായി. ജീവികളോടും ജലതരംഗങ്ങളോടും നാഗങ്ങളോടും രാക്ഷസന്മാരോടുംകൂടി മഹാസമുദ്രം പെട്ടെന്ന് ഭീമവേഗമുള്ളതായി; പ്രളയകാലമല്ലാതിരുന്നിട്ടും അത് ഒരു യോജന ദൂരം തീരം കവിഞ്ഞൊഴുകി. ഇങ്ങനെ കവിഞ്ഞൊഴുകി ഉയർന്നുപൊങ്ങിയ നദീനദപതിയെ കണ്ടിട്ടും ശത്രുസംഹാരകനായ രാമൻ തന്റെ സ്ഥാനത്തുനിന്ന് അണുവിട ഇളകിയില്ല. ഇവിടെ ബ്രഹ്മാസ്ത്രത്തിന്റെ പ്രഭാവം സൃഷ്ടിയുടെ എല്ലാ തലങ്ങളിലും കാണാം — ആകാശത്തിൽ ഗ്രഹങ്ങൾ, അന്തരീക്ഷത്തിൽ മേഘങ്ങളും കാറ്റുകളും, ഭൂമിയിൽ പർവതങ്ങളും മരങ്ങളും, ജലത്തിൽ സാഗരവും നദികളും — എല്ലാം വികൃതമായി. ‘തിര്യക് സംഗതൗ ചന്ദ്രഭാസ്കരൗ’ (ചന്ദ്രനും സൂര്യനും വക്രമായി സംഗമിച്ചു) എന്ന ഗ്രഹവിപര്യയം ഉത്പാതംതന്നെയാണ്. സാഗരം തീരം കവിഞ്ഞത് അതിന്റെ ഭയത്തിന്റെ ലക്ഷണമാണ്, ഗർവത്തിന്റേതല്ല. ബ്രഹ്മാസ്ത്രം എല്ലാ അസ്ത്രങ്ങളിലും പരമമാണ്; അത്യന്തം സങ്കടഘട്ടത്തിൽ മാത്രമേ അതു പ്രയോഗിക്കാവൂ. രാമൻ ആ അസ്ത്രം സാഗരത്തിനുനേരേ തൊടുക്കുന്നു — സാഗരത്തിന്റെ അവജ്ഞ തനിക്ക് സങ്കടതുല്യമാണെന്ന് അവൻ ഇതിലൂടെ കാണിക്കുന്നു. വില്ലു വലിച്ചതുകൊണ്ടുമാത്രം ലോകം ക്ഷോഭിക്കുന്നു, ബാണം ഇനിയും വിട്ടിട്ടില്ല. ഈ കവികല്പന രാമന്റെ ശക്തിയുടെ പരമരൂപം വെളിപ്പെടുത്തുന്നു — സങ്കൽപംതന്നെ മതി. ഉത്പാതങ്ങളുടെ ക്രമവും ശ്രദ്ധേയമാണ് — ആദ്യം കേൾക്കാവുന്നത് (ആകാശഭൂമികൾ പിളരുന്ന ശബ്ദം), പിന്നെ കാണാവുന്നത് (ഇരുട്ട്, ദിക്കുതെറ്റൽ), പിന്നെ സ്പർശിക്കാവുന്നത് (കാറ്റ്), ഒടുവിൽ എല്ലാ ജീവികളുടെയും ഭയം. ദൃശ്യരും അദൃശ്യരുമായ ജീവികൾ ഇരുകൂട്ടരും വ്യഥിതരാകുന്നു — മനുഷ്യരും മൃഗങ്ങളും, ഭൂതങ്ങളും യക്ഷന്മാരും. അവരിൽ ചിലർ നിലംപതിക്കുന്നു, ചിലർ വിറയ്ക്കുന്നു, ചിലർ നിശ്ചേഷ്ടരാകുന്നു — ഭയത്തിന്റെ മൂന്നു രൂപങ്ങൾ. സാഗരം തീരം കവിയുമ്പോഴും രാമൻ സ്ഥിരനാണ് — ‘നാതിചക്രാമ രാഘവഃ’ എന്ന വാക്ക് അവന്റെ ധൈര്യത്തിന്റെ തെളിവാണ്. പ്രകൃതി ക്ഷോഭിക്കുന്നു, രാമൻ അക്ഷുബ്ധൻ. ഇതിലൂടെ അവന്റെ സ്ഥിതപ്രജ്ഞത സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു; അതു യുദ്ധകാണ്ഡത്തിലുടനീളം തുടരുന്നു. സാഗരം തീരം ലംഘിക്കുന്നത് അതിന്റെ അവസാനശ്രമംപോലെയാണ് — അതിനുശേഷം അവൻ സ്വയം സമർപ്പിക്കുന്നു. ‘ബ്രഹ്മദണ്ഡനിഭമായ’ ശരം യമദണ്ഡംപോലെ തടുക്കാനാവാത്തതാണ്. അതു തൊടുത്തപ്പോൾ ദേവന്മാർപോലും ഭയന്നു, കാരണം അതിന്റെ പ്രയോഗത്തിനു സൃഷ്ടിയുടെ സംഹാരംപോലും ചെയ്യാനാകും. അതിനാൽ സാഗരത്തിന്റെ വരവ് തന്റെ രക്ഷയ്ക്കു മാത്രമല്ല, ലോകരക്ഷയ്ക്കുംകൂടിയാണ്. രാമന്റെ ക്രോധം ഒടുവിൽ ലോകഹിതത്തിൽ കലാശിക്കുന്നു — സാഗരം വഴി നൽകുന്നു, ലോകം രക്ഷിക്കപ്പെടുന്നു.

അപ്പോൾ ഉദയപർവതമായ മഹാശൈലത്തിൽനിന്നോ മേരുവിൽനിന്നോ സൂര്യൻ എന്നപോലെ സമുദ്രമധ്യത്തിൽനിന്ന് സാഗരൻ സ്വയം ഉയർന്നുവന്നു. ജ്വലിക്കുന്ന വായുള്ള നാഗങ്ങളോടൊപ്പം സമുദ്രൻ പ്രത്യക്ഷനായി — മിനുസമുള്ള വൈഡൂര്യംപോലെ ശോഭിക്കുന്നവനും സ്വർണാഭരണങ്ങളണിഞ്ഞവനും ചുവന്ന മാലകളും വസ്ത്രങ്ങളും ധരിച്ചവനും താമരയിതൾപോലുള്ള കണ്ണുകളുള്ളവനും എല്ലാ പൂക്കളുംകൊണ്ടുള്ള ദിവ്യമാല ശിരസ്സിൽ ധരിച്ചവനുമായി. സ്വർണമയവും ഉരുക്കിത്തെളിച്ച പൊന്നുകൊണ്ടുള്ളതുമായ ആഭരണങ്ങളാലും തന്നിൽനിന്നുതന്നെ ജനിച്ച രത്നങ്ങൾകൊണ്ടുള്ള ഉത്തമാഭരണങ്ങളാലും അലങ്കൃതനായ അവൻ വിവിധ ധാതുക്കളാൽ അലംകൃതമായ ഹിമവാൻപർവതംപോലെ ശോഭിച്ചു. അവന്റെ വിശാലമായ മാറിൽ ഒറ്റച്ചരടുമാലയുടെ നടുവിൽ, കൗസ്തുഭത്തിന്റെ സഹോദരനെപ്പോലെയുള്ള, വെളുത്ത പ്രഭയുള്ള ഒരു മുഖ്യമണി അവൻ ധരിച്ചിരുന്നു. ചുഴലുന്ന തിരമാലക്കൂട്ടങ്ങളോടുകൂടിയവനും കാർമേഘക്കാറ്റുകൾ നിറഞ്ഞവനും ഗംഗയും സിന്ധുവും പ്രധാനമായ നദികളാൽ ചുറ്റപ്പെട്ടവനും വലിയ മുതലകൾ മലർന്നുപൊങ്ങിയവനും നാഗങ്ങളും രാക്ഷസന്മാരും പരിഭ്രാന്തരായവനുമായ ആ ഈശ്വരനായ സാഗരൻ, ദേവതകളുടെ സുന്ദരവും നാനാരൂപവുമായ നദികളോടൊപ്പം അടുത്തുചെന്ന്, ആദ്യം വീര്യവാനായ രാമനെ സംബോധന ചെയ്ത്, ശരം കൈയിലേന്തിയ രാഘവനോടു കൈകൂപ്പി വാക്കു പറഞ്ഞു. സാഗരന്റെ രൂപം ദേവനെപ്പോലെ വർണിക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു — അവൻ വെറും ജലരാശിയല്ല, മൂർത്തിമാനായ ദേവതയാണ്. ‘ആത്മജാനാം രത്നാനാം’ (തന്നിൽ ജനിച്ച രത്നങ്ങൾ) എന്ന പദത്താൽ സ്വന്തം രത്നങ്ങളാൽത്തന്നെ അലംകൃതനാണെന്നു സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു, കാരണം അവൻ രത്നാകരനാണല്ലോ. കൗസ്തുഭവും സമുദ്രമഥനത്തിൽനിന്നുണ്ടായതാണ്, അതിനാൽ അതിന്റെ സഹോദരൻ എന്ന ഉപമ അർഥവത്താണ്. നദികൾ അവന്റെ പത്നിമാരെപ്പോലെ ഒപ്പം വന്നിരിക്കുന്നു. ഇരുപത്തഞ്ചാം ശ്ലോകം ഒരൊറ്റ അർധം മാത്രമാണ് — ‘അബ്രവീത് പ്രാഞ്ജലിർവാക്യം’ (കൈകൂപ്പി വാക്കു പറഞ്ഞു); അതിലൂടെ സാഗരന്റെ ദീർഘവർണന അവസാനിപ്പിച്ച് പ്രസംഗത്തിന്റെ ആരംഭം സൂചിപ്പിക്കുന്നു. സാഗരന്റെ ഉയർന്നുവരവിനെ സൂര്യോദയത്തോട് ഉപമിച്ചിരിക്കുന്നു — ഇരുട്ടിൽനിന്നു സൂര്യൻ ഉദിക്കുന്നതുപോലെ ക്ഷുബ്ധജലത്തിൽനിന്നു സാഗരൻ. മുൻശ്ലോകങ്ങളിൽ ഇരുട്ട് വർണിക്കപ്പെട്ടു; ഇപ്പോൾ പ്രകാശം. ചുവന്ന മാലയും വസ്ത്രവും ധരിച്ച അവൻ ശുഭവേഷധാരിയാണ് — അതു ക്രോധത്തിന്റെയല്ല, സത്കാരത്തിന്റെ ചിഹ്നമാണ്. നദികൾ ഒപ്പം വരുന്നത് പത്നിമാർ പതിയെ അനുഗമിക്കുന്നതുപോലെ; ഗംഗയും സിന്ധുവും പ്രധാനികൾ. സാഗരൻ ആദ്യം ‘സംബോധന ചെയ്ത്’, പിന്നെ ‘കൈകൂപ്പി’ സംസാരിക്കുന്നു — ശിഷ്ടാചാരത്തിന്റെ ക്രമവും പാലിക്കപ്പെടുന്നു. രാമന്റെ കൈയിൽ ശരം ഇപ്പോഴും തൊടുത്തുവച്ചിരിക്കുന്നു — ‘ശരപാണിനം’ (ശരം കൈയിലേന്തിയവനെ) എന്ന പദത്താൽ ഭയത്തിന്റെ കാരണം വ്യക്തമാണ്. സാഗരന്റെ ആവിർഭാവം സർഗത്തിന്റെ കേന്ദ്രബിന്ദുവാണ് — മുൻപ് ക്രോധവും ക്ഷോഭവും, പിന്നീട് സമാധാനം. കവി ഒൻപതു ശ്ലോകങ്ങളിലായി അവന്റെ രൂപം വർണിക്കുന്നു; അതു മുൻസർഗത്തിലെ രാമന്റെ കൈയുടെ വർണനയെ ഓർമിപ്പിക്കുന്നു — രണ്ടും ആഭരണങ്ങളാൽ ശോഭിക്കുന്നവ, രണ്ടും മഹത്ത്വത്താൽ ദീപ്തം. ഇങ്ങനെ തുല്യബലരുടെ സംവാദംപോലെ ആ സന്ദർഭം കാണപ്പെടുന്നു, സാഗരൻ വിനയത്തോടെയാണ് സമീപിക്കുന്നതെങ്കിലും. മുൻപ് ബാണങ്ങളാൽ പീഡിതരായ സാഗരന്റെ അനുചരന്മാരായ നാഗങ്ങൾ ഇപ്പോൾ അവനോടൊപ്പം ശാന്തരായി വന്നിരിക്കുന്നു. മണിമുത്തുകളുടെ വർണനയാൽ രത്നാകരന്റെ ഐശ്വര്യവും നദികളുടെ സഹാഗമനത്താൽ അവന്റെ ആധിപത്യവും കാണിക്കപ്പെടുന്നു.

സാഗരൻ പറഞ്ഞു: ‘സൗമ്യനായ രാഘവാ, ഭൂമി, വായു, ആകാശം, ജലം, അഗ്നി — ഇവ ശാശ്വതമായ മാർഗത്തെ ആശ്രയിച്ച് സ്വന്തം സ്വഭാവത്തിൽ നിലകൊള്ളുന്നു. ആഴമറിയാത്തവനും നീന്തിക്കടക്കാനാവാത്തവനുമായിരിക്കുക എന്നതാണ് എന്റെയും സ്വഭാവം; ആഴം കുറയുന്നത് എന്റെ വികാരമായിരിക്കും — ഇതു ഞാൻ അങ്ങയോടു പറയുന്നു. രാജപുത്രാ, ആഗ്രഹംകൊണ്ടോ ലോഭംകൊണ്ടോ ഭയംകൊണ്ടോ മുതലകളും നക്രങ്ങളും നിറഞ്ഞ ജലത്തെ ഞാൻ ഒരു വിധത്തിലും സ്തംഭിപ്പിക്കില്ല. എങ്കിലും അങ്ങ് ഏത് ഉപായത്തിലൂടെ കടക്കുമോ അതു ഞാൻ ഒരുക്കിത്തരാം, അതു ഞാൻ സഹിക്കുകയും ചെയ്യും; സൈന്യം കടക്കുന്നിടത്തോളം മുതലകൾ ഉപദ്രവിക്കില്ല. രാമാ, വാനരന്മാർക്കു കടക്കാൻ കരപോലെ ആക്കിത്തരാം.’ സാഗരന്റെ വാക്കിൽ ഒരു ദർശനം ഒളിഞ്ഞിരിക്കുന്നു — പഞ്ചമഹാഭൂതങ്ങൾ സ്വധർമം ഉപേക്ഷിക്കുന്നില്ല; ആഴമാണ് സമുദ്രത്തിന്റെ ധർമം. അതിനാൽ അവൻ സ്വഭാവം ഉപേക്ഷിക്കുന്നില്ല, എന്നാൽ രാമന്റെ കാര്യം സാധിക്കാൻ വഴി കാണിക്കുന്നു. ഇങ്ങനെ ധർമസംഘർഷം നന്നായി പരിഹരിക്കപ്പെടുന്നു — പ്രകൃതിനിയമവും രക്ഷിക്കപ്പെടുന്നു, രാമന്റെ പ്രയോജനവും സിദ്ധിക്കുന്നു. ഇരുപത്തൊൻപതാം ശ്ലോകത്തിന് ആറു പാദങ്ങളുണ്ട്. ഇവിടെ ‘മുതലകൾ ഉപദ്രവിക്കില്ല’ എന്ന വാക്ക് വിശേഷിച്ചും അർഥവത്താണ്, കാരണം സൈന്യം കടക്കുമ്പോൾ ജലജീവികളാണ് ഏറ്റവും വലിയ ഭയം. സാഗരൻ രാമനെ ‘സൗമ്യ’ എന്നു സംബോധന ചെയ്യുന്നു — ശാന്തിക്കായി പ്രാർഥിച്ചുകൊണ്ട്. അവൻ തന്റെ കഴിവുകേട് സമ്മതിക്കുന്നില്ല, സ്വധർമം സ്ഥാപിക്കുകയാണ്; പിന്നെ സഹായം വാഗ്ദാനം ചെയ്യുന്നു. ഇതു വിവേകപൂർണമായ മധ്യമമാർഗമാണ്.

അപ്പോൾ രാമൻ അവനോടു പറഞ്ഞു: ‘വരുണാലയമേ, കേൾക്കുക; ഈ മഹാബാണം അമോഘമാണ്, ഇത് ഏതു ദേശത്താണു പതിപ്പിക്കേണ്ടത്?’ രാമന്റെ വാക്കു കേട്ട്, ആ മഹാശരം കണ്ട്, മഹാതേജസ്വിയായ മഹാസമുദ്രൻ രാഘവനോടു പറഞ്ഞു: ‘എന്റെ വടക്കുഭാഗത്ത് ദ്രുമകുല്യം എന്നു പ്രസിദ്ധമായ, അങ്ങ് ലോകത്തിൽ പ്രസിദ്ധനായിരിക്കുന്നതുപോലെ പ്രസിദ്ധമായ, അതിപുണ്യമായ ഒരു പ്രദേശമുണ്ട്. അവിടെ ഉഗ്രമായ രൂപവും കർമവുമുള്ള ആഭീരന്മാർ മുതലായ അനേകം പാപികളായ കൊള്ളക്കാർ എന്റെ ജലം കുടിക്കുന്നു. ആ പാപകർമികളുടെ ആ സ്പർശമെന്ന പാപം എനിക്കു സഹിക്കാനാവുന്നില്ല. രാമാ, ഈ ഉത്തമശരം അവിടെ അമോഘമാക്കിയാലും.’ മഹാത്മാവായ സാഗരന്റെ ആ വാക്കു കേട്ട് രാമൻ സാഗരൻ കാണിച്ചുകൊടുത്തതനുസരിച്ച് ജ്വലിക്കുന്ന ആ ശരം വിട്ടു. വജ്രത്തിനും ഇടിവാളിനും തുല്യമായ പ്രഭയുള്ള ആ ശരം എവിടെ പതിച്ചുവോ, അതുമൂലം ആ സ്ഥലം ഭൂമിയിൽ മരുകാന്താരം എന്നു പ്രസിദ്ധമായി. അമ്പേറ്റു പീഡിതയായ ഭൂമി അവിടെ നിലവിളിച്ചു; ആ മുറിവിന്റെ വായിലൂടെ രസാതലത്തിൽനിന്ന് ജലം പൊങ്ങിവന്നു. ആ കിണർ ‘വ്രണം’ (മുറിവ്) എന്നു പ്രസിദ്ധമായി; അതിൽനിന്ന് എപ്പോഴും പൊങ്ങിവരുന്ന ജലം സമുദ്രജലംപോലെ കാണപ്പെടുന്നു. പിളരുന്നതിന്റെ ഭയങ്കരമായ ശബ്ദമുണ്ടായി; ആ ബാണപാതം ഉള്ളറകളിലുണ്ടായിരുന്ന ജലം വറ്റിച്ചു. അന്നുമുതൽ മൂന്നു ലോകങ്ങളിലും അതു മരുകാന്താരം എന്നു വിഖ്യാതമായി. ആ ഉൾഭാഗം വറ്റിച്ചശേഷം ദേവപരാക്രമനും വിദ്വാനുമായ ദശരഥപുത്രൻ രാമൻ ആ മരുഭൂമിക്ക് വരം നൽകി: ‘ഈ ദേശം കന്നുകാലികൾക്കു ഹിതകരവും രോഗം കുറഞ്ഞതും ഫലങ്ങളും കിഴങ്ങുകളും രസങ്ങളും നിറഞ്ഞതും ധാരാളം നെയ്യും ധാരാളം പാലുമുള്ളതും സുഗന്ധമുള്ളതും വിവിധ ഔഷധികളുള്ളതുമായിത്തീരട്ടെ.’ ഇങ്ങനെ ഈ അനേകം ഗുണങ്ങളോടുകൂടിയ ആ മരുഭൂമി രാമന്റെ വരദാനത്താൽ മംഗളകരമായ വഴിയായിത്തീർന്നു. ആ ഉൾഭാഗം ദഹിച്ചുകഴിഞ്ഞപ്പോൾ നദികളുടെ പതിയായ സമുദ്രൻ സർവശാസ്ത്രജ്ഞനായ രാഘവനോട് ഈ വാക്കു പറഞ്ഞു. ഇവിടെ രാമന്റെ ധർമബുദ്ധി രണ്ടു വിധത്തിൽ കാണാം — അമോഘശരത്തിന്റെ ലക്ഷ്യം പാപികളുടെ ദേശമാണ്, നിർദോഷികളല്ല; പിന്നെ ശപിക്കപ്പെട്ട ആ സ്ഥലത്തെയും അവൻ വരത്താൽ വീണ്ടും സുഖകരമാക്കുന്നു. ദണ്ഡവും അനുഗ്രഹവും ഒരുമിച്ച്. മരുഭൂമിയുടെ ഉത്പത്തിയുടെ കഥയും ഇതിൽ അടങ്ങിയിരിക്കുന്നു. നാൽപത്തൊന്നാം ശ്ലോകം ഒരൊറ്റ അർധമാണ്. ഈ ഭാഗത്ത് ഒരു പ്രശ്നം നന്നായി പരിഹരിക്കപ്പെടുന്നു — ഒരിക്കൽ തൊടുത്ത ബ്രഹ്മാസ്ത്രം വ്യർഥമാക്കാൻ പാടില്ല; അമോഘത്വമാണ് അതിന്റെ ധർമം. രാമൻ സാഗരനോടു ചോദിക്കുന്നു — ‘ഏതു ദേശത്തു പതിപ്പിക്കണം?’ ഇങ്ങനെ അവൻ സാഗരനെ ബഹുമാനിക്കുകയും അസ്ത്രത്തിന്റെ മര്യാദ പാലിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു. സാഗരൻതന്നെ ലക്ഷ്യം കാണിക്കുന്നു — അവന്റെ വടക്കുള്ള ദ്രുമകുല്യം, അവിടെ പാപികളായ കൊള്ളക്കാർ അവന്റെ ജലം കുടിക്കുന്നു. ഇങ്ങനെ സാഗരന്റെ ദുഃഖവും നീങ്ങുന്നു, രാമന്റെ അസ്ത്രവും സഫലമാകുന്നു. ‘അങ്ങയെപ്പോലെ പ്രസിദ്ധം’ എന്ന ഉപമയാൽ സാഗരൻ രാമനെ സ്തുതിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു. ശരപാതത്താൽ ഭൂമി പിളർന്നു, രസാതലത്തിൽനിന്നു ജലം പൊങ്ങി — ഇതാണ് ‘വ്രണം’ എന്ന കിണർ, അതിലെ ജലം സമുദ്രജലംപോലെ. അതിനുശേഷം ആ ദേശത്തെ ജലാശയങ്ങൾ വറ്റി — മരുഭൂമിയുണ്ടായി. രാമന്റെ കരുണ വീണ്ടും കാണാം — ശപിക്കപ്പെട്ട മരുഭൂമിയെ അവൻ ഉപേക്ഷിക്കുന്നില്ല, വരം നൽകുന്നു — കന്നുകാലികൾക്കു ഹിതകരം, രോഗം കുറഞ്ഞത്, ഫലമൂലങ്ങളുള്ളത്, നെയ്യും പാലും സമൃദ്ധം, സുഗന്ധമുള്ളത്, ഔഷധികളുള്ളത്. ഈ ഗുണങ്ങൾ മരുഭൂമിക്കു യഥാർഥത്തിലുള്ളവയുമാണ് — അവിടെ കാലിവളർത്തൽ എളുപ്പമാണ്, രോഗങ്ങൾ കുറവാണ്, ഔഷധികൾ വിവിധമാണ്. ഇങ്ങനെ പുരാണകഥയും ഭൂമിശാസ്ത്രവും സമ്മേളിക്കുന്നു. ‘ശിവഃ പന്ഥാഃ’ (മംഗളകരമായ വഴി) എന്ന വാക്യത്താൽ ആ ദേശം യാത്രക്കാർക്കു സുഖകരമായിത്തീർന്നു എന്നു സൂചിപ്പിക്കുന്നു. ഇവിടെ കഥയുടെ ധാർമികാശയവും വ്യക്തമാണ് — മറ്റൊരാളുടെ ധനം ബലമായി അനുഭവിക്കുന്നവർക്ക് ദൈവദണ്ഡം ലഭിക്കുന്നു; സാഗരന്റെ ജലം കൊള്ളക്കാർ കുടിച്ചിരുന്നു, അവരുടെ ദേശംതന്നെ വരണ്ടുപോയി. എന്നാൽ ദണ്ഡത്തിനുശേഷം അനുഗ്രഹം — രാജധർമത്തിന്റെ ആദർശം. ‘വിദ്വാൻ’, ‘അമരവിക്രമൻ’ എന്നീ വിശേഷണങ്ങളാൽ രാമൻ ജ്ഞാനവും പരാക്രമവും ഉള്ളവനാണെന്നു സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു. ഒറ്റ അർധമായ ശ്ലോകം (41) വരദാനത്തിന്റെ ഉക്തിയെ മാത്രം അവതരിപ്പിക്കുന്നു; വരത്തിന്റെ വിഷയം അടുത്ത ശ്ലോകത്തിലാണ്.

സാഗരൻ പറഞ്ഞു: ‘സൗമ്യാ, ഇവൻ നളൻ എന്ന വിശ്വകർമാവിന്റെ പുത്രനാണ്; പിതാവിൽനിന്നു വരം ലഭിച്ചവനും ശ്രീമാനും വിശ്വകർമാവിനു തുല്യനുമാണ്. മഹോത്സാഹിയായ ഈ വാനരൻ എന്റെമേൽ സേതു നിർമിക്കട്ടെ; ഞാൻ അതിനെ താങ്ങിനിർത്തും; ഇവന്റെ പിതാവ് എങ്ങനെയോ അങ്ങനെതന്നെയാണ് ഇവനും.’ ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞ് സമുദ്രൻ മറഞ്ഞു. അനന്തരം വാനരശ്രേഷ്ഠനായ നളൻ എഴുന്നേറ്റ് മഹാബലനായ രാമനോടു പറഞ്ഞു: ‘പിതാവിന്റെ സാമർഥ്യം ആശ്രയിച്ച് വിസ്തൃതമായ മകരാലയത്തിൽ ഞാൻ സേതു നിർമിക്കും; മഹാസമുദ്രൻ സത്യമാണു പറഞ്ഞത്. ലോകത്തിൽ മനുഷ്യന് ദണ്ഡംതന്നെയാണ് പരമമായ ബലം എന്നാണ് എന്റെ അഭിപ്രായം; നന്ദികെട്ടവരോടുള്ള ക്ഷമയ്ക്കും സാന്ത്വനത്തിനും ദാനത്തിനും ധിക്കാരം. ഭീകരനായ ഈ സാഗരൻ സേതുകർമം കാണാനുള്ള ആഗ്രഹത്താൽ, ദണ്ഡഭയംകൊണ്ടുതന്നെയാണ് രാഘവനു വഴി നൽകിയത്. മന്ദരപർവതത്തിൽവച്ച് വിശ്വകർമാവ് എന്റെ അമ്മയ്ക്കു വരം നൽകി — “ദേവീ, എനിക്കു തുല്യനായ ഒരു പുത്രൻ നിനക്കുണ്ടാകും” എന്ന്. ഞാൻ അവന്റെ ഔരസപുത്രനാണ്, വിശ്വകർമാവിനു തുല്യൻ. ഈ മഹാസമുദ്രൻ എന്നെ ഓർമിപ്പിച്ചു; ആരും പറയാതെ ഞാൻ എന്റെ ഗുണങ്ങൾ നിങ്ങളോടു പറയുമായിരുന്നില്ല. വരുണാലയത്തിൽ സേതു നിർമിക്കാൻ ഞാൻ സമർഥനാണ്; അതിനാൽ വാനരശ്രേഷ്ഠന്മാർ ഇന്നുതന്നെ സേതു കെട്ടട്ടെ.’ നളന്റെ വാക്ക് വിനയത്തെയും സാമർഥ്യത്തെയും ഇണക്കുന്നു — അവൻ സ്വന്തം ഗുണം മുൻപു പറഞ്ഞില്ല, കാരണം ആരും ആവശ്യപ്പെടാതെയുള്ള ആത്മപ്രശംസ ശോഭിക്കില്ല. ദണ്ഡത്തിന്റെ പ്രശംസ രാമന്റെ മുൻവാക്കിന്റെ ആവർത്തനംപോലെയാണ്. അൻപത്തിരണ്ടാം ശ്ലോകത്തിന് ആറു പാദങ്ങളുണ്ട്. നളൻ സ്വയം സ്വന്തം ഗുണങ്ങൾ പറയില്ലെന്നതിനാൽ സാഗരൻ അവനെ പരിചയപ്പെടുത്തുന്നു. ‘ഇവന്റെ പിതാവ് എങ്ങനെയോ അങ്ങനെ’ എന്ന വാക്കിലൂടെ പിതാവിന്റെ ശില്പകൗശലം പുത്രനിലേക്കു പകർന്നിരിക്കുന്നു എന്നു സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു. നളൻ ദണ്ഡനീതിയെ പ്രശംസിക്കുന്നു — ‘ദണ്ഡഭയംകൊണ്ടുതന്നെയാണ് സാഗരൻ വഴി നൽകിയത്’ എന്ന്. ഇതിലൂടെ മുൻസർഗത്തിലെ രാമക്രോധത്തിന്റെ ഔചിത്യം വീണ്ടും സമർഥിക്കപ്പെടുന്നു. നളന്റെ അമ്മയുടെ കഥ — മന്ദരപർവതത്തിൽ വിശ്വകർമാവിന്റെ വരം — അവന്റെ ജന്മത്തിന്റെ ദിവ്യത്വം കാണിക്കുന്നു. ‘അനുക്തോ ന പ്രബ്രൂയാം’ (ആരും പറയാതെ ഞാൻ പറയുമായിരുന്നില്ല) എന്ന നളന്റെ വിനയം അവന്റെ മഹത്ത്വം വർധിപ്പിക്കുന്നു; അവൻ മുൻപു മൗനം പാലിച്ചു, ഇപ്പോൾ സാഗരൻ ഓർമിപ്പിച്ചപ്പോൾ മാത്രം സംസാരിക്കുന്നു. ‘അദ്യൈവ’ (ഇന്നുതന്നെ) എന്ന പദം കാര്യത്തിന്റെ തിടുക്കം കാണിക്കുന്നു — സമയം കളയരുത്. വിശ്വകർമാവ് ദേവന്മാരുടെ ശില്പിയാണ്; അവന്റെ പുത്രൻ വാനരയോനിയിൽ ജനിച്ചിട്ടും പിതാവിന്റെ കൗശലം ധരിക്കുന്നു. രാമനെ സഹായിക്കാൻ ദേവന്മാർതന്നെ വാനരരൂപത്തിൽ അവതരിച്ചിരിക്കുന്നു എന്ന് ഇതു സൂചിപ്പിക്കുന്നു — ബാലകാണ്ഡത്തിൽ പറഞ്ഞ വൃത്താന്തത്തിന്റെ സ്മരണ. നളന്റെ ആത്മവിശ്വാസം — ‘ഞാൻ സമർഥനാണ്’ — ഗർവമല്ല, സ്വന്തം സാമർഥ്യത്തെക്കുറിച്ചുള്ള യഥാർഥജ്ഞാനമാണ്.

അനന്തരം രാമൻ അയച്ച വാനരശ്രേഷ്ഠന്മാർ ലക്ഷക്കണക്കിന് സന്തോഷത്തോടെ എല്ലാ ദിക്കിലുമുള്ള മഹാവനത്തിലേക്കു ചാടിപ്പോയി. പർവതതുല്യരായ ആ വാനരഗണപ്രമുഖന്മാർ മരങ്ങൾ ഒടിച്ചു, സാഗരത്തിലേക്കു വലിച്ചുകൊണ്ടുവന്നു. സാലം, അശ്വകർണം, ധവം, മുള, കുടകപ്പാല, നീർമരുത്, പന, തിലകം, തിനിശം, കൂവളം, പൂത്തുനിൽക്കുന്ന ഏഴിലംപാല, കർണികാരം, മാവ്, അശോകം എന്നീ മരങ്ങൾകൊണ്ട് ആ വാനരന്മാർ സാഗരം നിറച്ചു. വേരോടുകൂടിയും വേരില്ലാതെയുമുള്ള മരങ്ങളെ ഇന്ദ്രധ്വജങ്ങൾപോലെ ഉയർത്തി വാനരശ്രേഷ്ഠന്മാർ കൊണ്ടുവന്നു; പന, മാതളച്ചെടികൾ, തെങ്ങ്, താന്നി, കരീരം, ഇലഞ്ഞി, വേപ്പ് എന്നിവയും അങ്ങിങ്ങുനിന്നു ശേഖരിച്ചു. മഹാകായരും മഹാബലരുമായ അവർ ആനയോളം വലിപ്പമുള്ള പാറകളും പർവതങ്ങളും പിഴുതെടുത്ത് യന്ത്രങ്ങളുടെ സഹായത്താൽ കൊണ്ടുപോയി. എറിയപ്പെടുന്ന പർവതങ്ങളാൽ പെട്ടെന്ന് ഉയർന്ന ജലം ആകാശത്തേക്കു പൊങ്ങി, പിന്നെ താഴേക്കിറങ്ങി. എല്ലാ ഭാഗത്തും വീഴുന്ന അവ സമുദ്രത്തെ ഇളക്കിമറിച്ചു. മറ്റു ചിലർ നൂറു യോജന നീളമുള്ള ചരട് പിടിച്ചുനിന്നു. നളൻ നദീനദപതിയുടെ മധ്യത്തിൽ മഹാസേതു നിർമിച്ചു; ഘോരകർമികളായ വാനരന്മാരാൽ ആ സേതു പണിയപ്പെട്ടുകൊണ്ടിരുന്നു. ചിലർ ദണ്ഡുകൾ പിടിച്ചു, മറ്റു ചിലർ സാമഗ്രികൾ തേടി. രാമന്റെ ആജ്ഞ മുൻനിർത്തി നൂറുകണക്കിനു വാനരന്മാർ മേഘംപോലെയും പർവതംപോലെയുമുള്ള പുല്ലുകളും തടികളുംകൊണ്ട് കെട്ടി, തുമ്പുകൾ പൂത്ത മരങ്ങളാൽ സേതു ബന്ധിച്ചു. പർവതംപോലുള്ള പാറകളും മലമുകളുകളും എടുത്ത് ഓടിനടക്കുന്ന വാനരന്മാർ ദാനവന്മാരെപ്പോലെ കാണപ്പെട്ടു. എറിയപ്പെടുന്ന ശിലകളുടെയും വീഴ്ത്തപ്പെടുന്ന പർവതങ്ങളുടെയും തുമുലമായ ശബ്ദം അപ്പോൾ മഹാസമുദ്രത്തിൽ ഉണ്ടായി. ഈ വർണനയിലെ വൃക്ഷനാമങ്ങളുടെ നീണ്ട പട്ടിക വാനരന്മാരുടെ പരിശ്രമത്തിന്റെ വ്യാപ്തി കാണിക്കുന്നു. ‘ചരടുകൾ’, ‘ദണ്ഡുകൾ’, ‘യന്ത്രങ്ങൾ’ എന്നീ പദങ്ങളാൽ സേതുനിർമാണത്തിന്റെ സാങ്കേതികവ്യവസ്ഥയും സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു — അളവെടുക്കൽ, തൂണുകൾ, ചുമന്നുകൊണ്ടുപോകാനുള്ള ഉപാധികൾ. വാനരന്മാരുടെ ഉത്സാഹം ‘സന്തുഷ്ടർ’ എന്ന പദത്താൽ കാണിക്കപ്പെടുന്നു — അവർ ശ്രമം കണക്കാക്കുന്നില്ല, ആനന്ദത്തോടെ ജോലി ചെയ്യുന്നു. വൃക്ഷങ്ങളുടെ നാമാവലി — സാലം, അശ്വകർണം, ധവം, മുള, കുടകപ്പാല, നീർമരുത്, പന, തിലകം, തിനിശം, കൂവളം, ഏഴിലംപാല, കർണികാരം, മാവ്, അശോകം, മാതളം, തെങ്ങ്, താന്നി, കരീരം, ഇലഞ്ഞി, വേപ്പ് — ദക്ഷിണഭാരതത്തിന്റെ വനസമ്പത്തിനെ ഓർമിപ്പിക്കുന്നു. ‘ഇന്ദ്രധ്വജങ്ങൾപോലെ’ എന്ന ഉപമ — ഇന്ദ്രധ്വജമഹോത്സവത്തിൽ ഉയരമുള്ള തൂണുകൾ ഉയർത്തുന്നതുപോലെ വാനരന്മാർ മരങ്ങൾ ഉയർത്തുന്നു — ഉത്സവത്തിന്റെ അന്തരീക്ഷം ജനിപ്പിക്കുന്നു. സേതുനിർമാണം വെറും ശിലാപാതമല്ല, വ്യവസ്ഥിതമായ കർമമാണ് — ചരടുകൾകൊണ്ട് അളക്കൽ, ദണ്ഡുകൾകൊണ്ട് ഉറപ്പിക്കൽ, പുല്ലും തടിയുംകൊണ്ട് ബന്ധിക്കൽ, പൂത്ത മരങ്ങൾകൊണ്ട് മൂടൽ. നളൻ നടുവിൽനിന്നു നിർദേശിക്കുന്നു, മറ്റുള്ളവർ സാമഗ്രികൾ കൊണ്ടുവരുന്നു. ജലം പൊങ്ങുന്നതും പിന്നെ താഴുന്നതും ശിലകളുടെ വലിപ്പം കാണിക്കുന്നു. ‘ദാനവന്മാരെപ്പോലെ’ എന്ന ഉപമ വാനരന്മാരുടെ ബലത്തെയും രൂപത്തെയുമാണ് സൂചിപ്പിക്കുന്നത്, അവരുടെ സ്വഭാവത്തെയല്ല. തുമുലശബ്ദം ആ കർമത്തിന്റെയെല്ലാം വേഗം കേൾക്കാവുന്നതാക്കുന്നു. ‘രാമന്റെ ആജ്ഞ മുൻനിർത്തി’ എന്ന വാക്കിലൂടെ എല്ലാ കർമവും രാമന്റെ ആജ്ഞപ്രകാരമാണെന്ന് ഓർമിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു — വാനരന്മാർ സ്വേച്ഛയാലല്ല, സ്വാമിയുടെ ആദേശത്താലാണ് ചെയ്യുന്നത്. ഈ പ്രകരണത്തിൽ കൂട്ടായ പരിശ്രമത്തിന്റെ ആദർശം കാണാം — ഓരോ വാനരനും സ്വന്തം ജോലി അറിയാം; ചിലർ മരങ്ങൾ, ചിലർ ശിലകൾ, ചിലർ ചരടുകൾ, ചിലർ ദണ്ഡുകൾ. അവരിൽ നളൻ മാത്രമാണ് ശില്പി, ബാക്കിയുള്ളവർ അവന്റെ സഹായികൾ. ഇങ്ങനെ ജ്ഞാനവും ശ്രമവും ചേർന്ന് അസാധ്യമായതിനെയും സാധ്യമാക്കുന്നു. ‘ഞാൻ അതിനെ താങ്ങിനിർത്തും’ എന്ന് സാഗരൻ ചെയ്ത വാഗ്ദാനം ഇവിടെ സത്യമാകുന്നു, കാരണം ശിലകളും പർവതങ്ങളും ജലത്തിൽ മുങ്ങുന്നില്ല, സേതുരൂപത്തിൽ നിലകൊള്ളുന്നു. പർവതങ്ങളും യന്ത്രങ്ങളാൽ കൊണ്ടുപോകപ്പെടുന്നു എന്ന വാക്ക് വാനരന്മാരുടെ സാങ്കേതികജ്ഞാനവും സൂചിപ്പിക്കുന്നു.

ഒന്നാം ദിവസം സന്തുഷ്ടരും ആനകൾക്കു തുല്യരും തിടുക്കമുള്ളവരുമായ വാനരന്മാർ പതിനാലു യോജന പണിതു. രണ്ടാം ദിവസം ഭീമകായരും മഹാബലരുമായ വാനരന്മാർ വേഗത്തിൽ ഇരുപതു യോജന പണിതു. മൂന്നാം ദിവസം തിടുക്കമുള്ള മഹാകായർ സാഗരത്തിൽ ഇരുപത്തൊന്നു യോജന പണിതു. നാലാം ദിവസം മഹാവേഗമുള്ളവർ തിടുക്കത്തിൽ ഇരുപത്തിരണ്ടു യോജന പണിതു. അഞ്ചാം ദിവസം വേഗം പ്രവർത്തിക്കുന്ന വാനരന്മാർ സുവേലപർവതം വരെ ഇരുപത്തിമൂന്നു യോജന പണിതു. ഇങ്ങനെ വിശ്വകർമപുത്രനും ബലവാനും ശ്രീമാനുമായ വാനരശ്രേഷ്ഠൻ നളൻ, തന്റെ പിതാവിനെപ്പോലെതന്നെ, സാഗരത്തിൽ സേതു ബന്ധിച്ചു. മകരാലയമായ സാഗരത്തിൽ നളൻ നിർമിച്ച സുന്ദരവും ശ്രീമത്തുമായ ആ സേതു ആകാശത്തിലെ സ്വാതീപഥംപോലെ (ആകാശഗംഗപോലെ) ശോഭിച്ചു. അനന്തരം ഗന്ധർവന്മാരോടുകൂടിയ ദേവന്മാരും സിദ്ധന്മാരും പരമർഷികളും ആ അദ്ഭുതം കാണാനാഗ്രഹിച്ച് വന്ന് ആകാശത്തു നിന്നു. പത്തു യോജന വീതിയും നൂറു യോജന നീളവുമുള്ള, അതിദുഷ്കരമായ നളസേതു ദേവഗന്ധർവന്മാർ കണ്ടു. ചാടിയും നീന്തിയും ഗർജിച്ചും നടക്കുന്ന വാനരന്മാരും എല്ലാ ഭൂതങ്ങളും, ചിന്തിക്കാനാവാത്തതും സഹിക്കാനാവാത്തതും അദ്ഭുതവും രോമാഞ്ചജനകവുമായ ആ സാഗരത്തിലെ സേതുബന്ധനം കണ്ടു. മഹാതേജസ്വികളായ ആ ആയിരക്കണക്കിനു കോടി വാനരന്മാർ സാഗരത്തിൽ സേതു ബന്ധിച്ചുകൊണ്ട് മഹാസമുദ്രത്തിന്റെ അക്കരെയെത്തി. വിശാലവും നന്നായി പണിതതും ശ്രീമത്തും നല്ല നിലമുള്ളതും ഉറപ്പോടെ ചേർത്തതുമായ ആ മഹാസേതു സാഗരത്തിൽ സീമന്തരേഖപോലെ ശോഭിച്ചു. യോജനസംഖ്യ — പതിനാല്, ഇരുപത്, ഇരുപത്തൊന്ന്, ഇരുപത്തിരണ്ട്, ഇരുപത്തിമൂന്ന് — ആകെ നൂറ്, അതു സേതുവിന്റെ നീളത്തോട് ഒത്തുവരുന്നു. ഓരോ ദിവസവും വർധിക്കുന്ന സംഖ്യ പരിശീലനത്താൽ വാനരന്മാരുടെ വേഗം കൂടിയതിനെ സൂചിപ്പിക്കുന്നു. ‘സീമന്തരേഖപോലെ’ എന്ന ഉപമ — സ്ത്രീയുടെ മുടിയിലെ നടുവിലെ വകച്ചിലെന്നപോലെ സാഗരത്തെ രണ്ടായി പകുക്കുന്നു — അതീവ രമണീയം. അഞ്ചു ദിവസങ്ങളിൽ ഓരോ ദിവസവും ജോലിയുടെ അളവു കൂടുന്നു — പരിശീലനത്താൽ വേഗം വർധിക്കുന്നത് കുശലരായ പണിക്കാരുടെ സ്വഭാവമാണ്. ഓരോ ദിവസവും വാനരന്മാരുടെ വിശേഷണവും മാറുന്നു — സന്തുഷ്ടരും ആനകൾക്കു തുല്യരും, ഭീമകായരും മഹാബലരും, മഹാകായർ, മഹാവേഗമുള്ളവർ, വേഗം പ്രവർത്തിക്കുന്നവർ — ഇങ്ങനെ അവരുടെ എല്ലാ ഗുണങ്ങളും ക്രമമായി കാണിക്കപ്പെടുന്നു. അഞ്ചാം ദിവസം സേതു സുവേലപർവതം വരെ എത്തി — ലങ്കയ്ക്കു തൊട്ടടുത്താണ് ആ പർവതം, അവിടെയാണ് പിന്നീട് രാമൻ താമസിക്കുക. സേതുവിന്റെ ശോഭയെ സ്വാതീപഥത്തോട് ഉപമിച്ചിരിക്കുന്നു — ആകാശത്തിൽ ആകാശഗംഗ നക്ഷത്രങ്ങളാൽ ശോഭിക്കുന്നതുപോലെ സാഗരത്തിൽ സേതു. ദേവന്മാരും ഗന്ധർവന്മാരും സിദ്ധന്മാരും ഋഷിമാരും ആകാശത്തുനിന്നു നോക്കുന്നു — ഈ കർമം ദേവന്മാർക്കുപോലും വിസ്മയകരമാണ്. ‘ചിന്തിക്കാനാവാത്തത്, സഹിക്കാനാവാത്തത്, അദ്ഭുതം, രോമാഞ്ചജനകം’ എന്ന നാലു വിശേഷണങ്ങൾ കാഴ്ചക്കാരുടെ മനസ്സിന്റെ അവസ്ഥ വർണിക്കുന്നു. ആയിരക്കണക്കിനു കോടി വാനരന്മാർ എന്ന സംഖ്യ അതിശയോക്തിയാണ്, എങ്കിലും സൈന്യത്തിന്റെ അപാരത സൂചിപ്പിക്കുന്നു. സേതുവിന്റെ അഞ്ചു ഗുണങ്ങൾ — വിശാലം, നന്നായി പണിതത്, ശ്രീമത്ത്, നല്ല നിലമുള്ളത്, ഉറപ്പോടെ ചേർത്തത് — ഇവ ശില്പിയുടെ കൗശലത്തിന്റെ തെളിവുകളാണ്. ‘സുഭൂമി’ (നല്ല നിലമുള്ളത്) എന്ന പദത്താൽ സേതുവിന്റെ മുകൾപ്പരപ്പ് നിരപ്പാണെന്നു സൂചിപ്പിക്കുന്നു, അതിനാൽ സൈന്യത്തിനു സുഖമായി നടക്കാം. യോജനകളുടെ ആകെത്തുക — പതിനാല്, ഇരുപത്, ഇരുപത്തൊന്ന്, ഇരുപത്തിരണ്ട്, ഇരുപത്തിമൂന്ന് — നൂറുതന്നെ; അതു പിന്നീടു പറയുന്ന ‘ശതയോജനമായതം’ (നൂറു യോജന നീളം) എന്ന അളവുമായി ചേരുന്നു. പത്തു യോജന വീതി സൈന്യത്തിന്റെ വിശാലത സൂചിപ്പിക്കുന്നു — ചെറിയൊരു സേതു അത്രയും വലിയ സൈന്യത്തെ താങ്ങില്ല. ‘ഇവന്റെ പിതാവിനെപ്പോലെ’ എന്നു നളനെക്കുറിച്ചു വീണ്ടും പറയുന്നു — സാഗരന്റെ മുൻവാക്ക് സത്യമായി. ദേവന്മാരുടെ വരവ് അഞ്ചാം ദിവസത്തിന്റെ അവസാനം, പണി പൂർത്തിയായപ്പോഴാണ് — അവർ വന്നത് ഫലം കാണാനാണ്, പ്രക്രിയ കാണാനല്ല.

അനന്തരം സമുദ്രത്തിന്റെ മറുകരയിൽ ഗദ കൈയിലേന്തിയ വിഭീഷണൻ സചിവന്മാരോടൊപ്പം ശത്രുക്കളെ നേരിടാനായി നിലകൊണ്ടു. സുഗ്രീവനാകട്ടെ സത്യപരാക്രമനായ രാമനോടു പറഞ്ഞു: ‘അങ്ങ് ഹനുമാന്റെ പുറത്തു കയറുക, ലക്ഷ്മണൻ അംഗദന്റെ പുറത്തും; വീരാ, ഈ മകരാലയമായ സാഗരം വിശാലമാണ്; ആകാശചാരികളായ ഈ രണ്ടു വാനരന്മാർ നിങ്ങളെ വഹിക്കും.’ അനന്തരം വില്ലേന്തിയ ധർമാത്മാവും ശ്രീമാനുമായ രാമൻ ലക്ഷ്മണനോടും സുഗ്രീവനോടുമൊപ്പം സൈന്യത്തിന്റെ മുന്നിൽ നടന്നു. ചില വാനരന്മാർ നടുവിലൂടെ, ചിലർ വശങ്ങളിലൂടെ പോകുന്നു; ചിലർ വെള്ളത്തിലേക്കു ചാടുന്നു, ചിലർ വഴിയിലൂടെ നടക്കുന്നു; ചിലർ ആകാശത്തിലൂടെ ഗരുഡന്മാരെപ്പോലെ കുതിച്ചുപാഞ്ഞു. കടന്നുപോകുന്ന ഭീകരമായ വാനരസൈന്യം തന്റെ വലിയ ഘോഷത്താൽ ഉയർന്നുപൊങ്ങുന്ന സാഗരത്തിന്റെ ഭീകരഘോഷത്തെ മുക്കിക്കളഞ്ഞു. നളസേതുവിലൂടെ കടന്ന ആ വാനരസൈന്യം രാജാവിന്റെ ആജ്ഞപ്രകാരം ധാരാളം കിഴങ്ങുകളും ഫലങ്ങളും ജലവുമുള്ള തീരത്തു താവളമടിച്ചു. രാഘവന്റെ ദുഷ്കരവും അദ്ഭുതവുമായ ആ കർമം കണ്ട് സിദ്ധന്മാരോടും ചാരണന്മാരോടും മഹർഷിമാരോടുമൊപ്പം ദേവന്മാർ പെട്ടെന്നു രാമന്റെ അടുത്തുചെന്ന് മംഗളകരമായ ജലങ്ങളാൽ പ്രത്യേകമായി അവനെ അഭിഷേകം ചെയ്തു: ‘നരദേവാ, ശത്രുക്കളെ ജയിക്കുക; സാഗരത്തോടുകൂടിയ ഭൂമിയെ ശാശ്വതമായ സംവത്സരങ്ങൾ പാലിക്കുക.’ ഇങ്ങനെ വിവിധമായ മംഗളവചനങ്ങളാൽ നരദേവന്മാരാൽ ആദരിക്കപ്പെടുന്ന രാമനെ അവർ പൂജിച്ചു. സൈന്യത്തിന്റെ രക്ഷയ്ക്കുവേണ്ടിയാണ് വിഭീഷണൻ മുൻകൂട്ടി മറുകരയിൽ നിലയുറപ്പിച്ചത് — രാക്ഷസനായതിനാൽ ശത്രുക്കളുടെ രീതി അവനറിയാം. വാനരന്മാരുടെ മൂന്നുതരം തരണം — സേതുവിലൂടെ, ജലത്തിലൂടെ, ആകാശത്തിലൂടെ — അവരുടെ വിവിധശക്തികൾ കാണിക്കുന്നു. അവസാനത്തെ രണ്ടു വംശസ്ഥശ്ലോകങ്ങളിൽ ദേവന്മാർ രാമനെ ഭാവിരാജാവായി അഭിഷേകം ചെയ്യുന്നു — യുദ്ധത്തിനു മുൻപുതന്നെ വിജയത്തിന്റെ ആശീർവാദം. സുഗ്രീവന്റെ നിർദേശം രാമലക്ഷ്മണന്മാരുടെ സൗകര്യത്തിനുവേണ്ടിയാണ് — സേതു നീളമുള്ളതാണ്, അവർക്കു കാൽനടയാത്ര ക്ലേശകരമായിരിക്കും. ഹനുമാനും അംഗദനും ആകാശചാരികളാണ്, അതിനാൽ അവരുടെ ഗതി വേഗമുള്ളതാണ്. രാമൻ സൈന്യത്തിന്റെ മുന്നിൽ നടക്കുന്നു — നേതാവ് എപ്പോഴും മുന്നിൽ. സൈന്യത്തിന്റെ ഘോഷം സാഗരഘോഷത്തെപ്പോലും കീഴടക്കുന്നു — അവരുടെ ഉത്സാഹത്തിന്റെ തെളിവ്. മറുകര ഫലമൂലജലസമൃദ്ധമാണ് — സൈന്യത്തിനു താമസിക്കാൻ യോഗ്യം. ദേവന്മാരുടെ അഭിഷേകം രാമന്റെ ദിവ്യത്വത്തിന്റെ അംഗീകാരമാണ്. അവസാനത്തെ രണ്ടു ശ്ലോകങ്ങളിൽ വൃത്തം മാറുന്നു — അനുഷ്ടുപ്പിനു പകരം വംശസ്ഥം — സർഗസമാപ്തി സൂചിപ്പിക്കാനുള്ള കാവ്യശാസ്ത്രരീതിയാണിത്. ദേവന്മാർ രാമനെ ‘നരദേവ’ എന്നു സംബോധന ചെയ്യുന്നു — മനുഷ്യരൂപത്തിലുള്ള ദേവൻ എന്ന ഇരട്ടയർഥം. ‘സാഗരത്തോടുകൂടിയ ഭൂമിയെ പാലിക്കുക’ എന്ന ആശീർവാദം വിശേഷിച്ചും അർഥവത്താണ് — സാഗരത്തെ ജയിച്ചവൻ സാഗരപര്യന്തമായ ഭൂമിയുടെ രാജാവാകാൻ അർഹനാണ്. ‘ശാശ്വതീഃ സമാഃ’ (ശാശ്വതമായ സംവത്സരങ്ങൾ) എന്നത് ദീർഘരാജ്യത്തിന്റെ ആശംസയാണ്; അത് ഉത്തരകാണ്ഡത്തിൽ സഫലമാകുന്നു. ഇങ്ങനെ സേതുബന്ധനസർഗം യുദ്ധാരംഭത്തിനു മുൻപുതന്നെ വിജയസൂചനയോടെ അവസാനിക്കുന്നു. സുഗ്രീവന്റെ സഹായഭാവം, വിഭീഷണന്റെ രക്ഷണം, ഹനുമാന്റെയും അംഗദന്റെയും സേവനം — എല്ലാ സഹായികളും അവരവരുടെ സ്ഥാനത്തു നിലകൊള്ളുന്നു; ഈ വ്യവസ്ഥ രാമന്റെ നേതൃത്വത്തിന്റെ ഫലമാണ്.

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये युद्धकाण्डे द्वाविंशः सर्गः॥ २२॥

തെറ്റ് അറിയിക്കുക

മൂലശ്ലോകങ്ങളോടും പദവിവരണത്തോടും കൂടി വായിക്കുക