സർഗ്ഗം
സമുദ്രോപാസനയും സമുദ്രക്ഷോഭണവും
ദർഭശയ്യയിൽ രാമന്റെ മൂന്നു രാത്രിയിലെ ഉപവാസം, സാഗരം പ്രത്യക്ഷപ്പെടാത്തത്, രാമന്റെ ക്രോധം, ബാണങ്ങളാൽ സമുദ്രത്തെ ഇളക്കിമറിക്കൽ, ലക്ഷ്മണന്റെ തടയൽ
ശുകനെ മോചിപ്പിച്ചശേഷം രാഘവൻ സാഗരതീരത്ത് ദർഭ വിരിച്ച്, കിഴക്കോട്ടു തിരിഞ്ഞ്, മഹാസമുദ്രത്തെ ഉദ്ദേശിച്ച് കൈകൂപ്പി കിടന്നു. ശത്രുസംഹാരകനായ അവൻ നാഗത്തിന്റെ ഉടൽപോലുള്ള തന്റെ കൈ തലയണയാക്കി. കവി ആ കൈയെ വിസ്തരിച്ചു വർണിക്കുന്നു — പണ്ട് സ്വർണാഭരണങ്ങളാലും മണികളും സ്വർണവും പതിച്ച തോൾവളകളാലും ഉത്തമമായ മുത്താഭരണങ്ങളാലും അലങ്കരിക്കപ്പെട്ടിരുന്നത്; ശ്രേഷ്ഠസ്ത്രീകളുടെ കൈകളാൽ പലവട്ടം തലോടപ്പെട്ടത്; ചന്ദനവും അകിലും പൂശിയിരുന്നത്, ഉദയസൂര്യനെപ്പോലെ ശോഭിക്കുന്ന ചന്ദനത്താൽ ശോഭിച്ചിരുന്നത്; ശയനത്തിൽ സീതയുടെ ശിരസ്സിനാൽ ശോഭിച്ചിരുന്നത്; തക്ഷകന്റെ ഉടൽപോലെയുള്ളത്, ഗംഗാജലത്താൽ സേവിക്കപ്പെട്ടത്; യുദ്ധത്തിൽ നുകത്തടിപോലെയുള്ളത്, ശത്രുക്കളുടെ ശോകം വർധിപ്പിക്കുന്നത്, സുഹൃത്തുക്കളെ ആനന്ദിപ്പിക്കുന്നത്, സാഗരപര്യന്തം വ്യാപിച്ച് ആശ്രയം നൽകുന്നത്; ഇടതുകൈകൊണ്ടു വില്ലുകുലയ്ക്കുമ്പോൾ ഞാണിന്റെ ആഘാതമേറ്റ് തൊലി തഴമ്പിച്ചത്; വലിയ ഇരുമ്പുലക്കപോലെയുള്ളത്; ആയിരക്കണക്കിനു പശുക്കളെ ദാനം ചെയ്തത്. ഇങ്ങനെ ദക്ഷിണനായ (ഉദാരനായ) രാമൻ തന്റെ വലിയ വലതുകൈ തലയണയാക്കി, ‘ഇന്ന് സാഗരം കടക്കും, അല്ലെങ്കിൽ എന്റെ മരണം’ എന്നു നിശ്ചയിച്ചു. ഇങ്ങനെ ധൈര്യം ഉറപ്പിച്ച്, മഹാബാഹുവായ അവൻ ശുദ്ധനും നിയമനിഷ്ഠനുമായി, മുനിയെപ്പോലെ, യഥാവിധി മഹാസമുദ്രത്തിനരികിൽ കിടന്നു. ഈ വർണനയുടെ ഉദ്ദേശ്യം വൈരുദ്ധ്യം കാണിക്കുകയാണ് — രാജഭോഗങ്ങളാലും സീതയുടെ സ്പർശത്താലും ശോഭിച്ചിരുന്ന ആ കൈ ഇന്ന് ദർഭയിൽ നിലത്തു തലയണയാകുന്നു. ആ കൈയിൽത്തന്നെ ദാനം, ശൗര്യം, രക്ഷണം എന്നീ മൂന്നും കുടികൊള്ളുന്നു. ‘ദക്ഷിണോ ദക്ഷിണം’ എന്ന ശ്ലേഷത്തിലൂടെ രാമന്റെ ദാക്ഷിണ്യവും കൈയുടെ വലതുഭാഗവും ഒരേസമയം സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു. തപസ്വിയെപ്പോലെയുള്ള ശയനം അവന്റെ സങ്കൽപ്പത്തിന്റെ ദൃഢത കാണിക്കുന്നു. ഇവിടെ കവി രാമന്റെ ജീവിതത്തിലെ രണ്ട് അവസ്ഥകൾ ഒരൊറ്റ കൈയിൽ കാണിക്കുന്നു. അയോധ്യയിൽ രാജകുമാരന്റെ ഭോഗമയമായ ജീവിതം — ആഭരണങ്ങൾ, ചന്ദനം, അകിൽ, സീതയോടൊത്തുള്ള വാസം. യുദ്ധഭൂമിയിൽ ക്ഷത്രിയന്റെ കഠിനജീവിതം — ഞാണാഘാതത്താൽ കട്ടിയായ തൊലി, ഇരുമ്പുലക്കയ്ക്കൊത്ത ബലം, ശത്രുക്കളുടെ ശോകം. ദാനധർമത്തിന്റെ സ്മരണയുമുണ്ട് — ആയിരം പശുക്കളെ ദാനം ചെയ്ത കൈയാണത്. ഈ ഗുണങ്ങളെല്ലാം ഉണ്ടായിട്ടും രാമൻ ഇന്ന് വിനയത്തോടെ നിലത്തു കിടക്കുന്നു, മഹാസമുദ്രത്തോട് യാചകനെപ്പോലെ. ‘സീതയുടെ ശിരസ്സിനാൽ പണ്ടു ശോഭിച്ചിരുന്നത്’ എന്ന വാക്ക് വിശേഷിച്ചും കരുണാർദ്രമാണ് — സീത പണ്ടു തല ചായ്ച്ചിരുന്ന അതേ കൈയിലാണ് ഇന്ന് രാമൻ സീതയെ വീണ്ടെടുക്കാനായി കിടക്കുന്നത്. ‘പുരാ’ (പണ്ട്) എന്ന പദം മൂന്നുതവണ ആവർത്തിക്കുന്നത് കഴിഞ്ഞുപോയ സുഖത്തിന്റെ ഓർമയെ ദൃഢമാക്കുന്നു. ‘തരണം മരണം വാ’ (കടക്കൽ, അല്ലെങ്കിൽ മരണം) എന്ന നിശ്ചയത്തിൽ രാമന്റെ സങ്കൽപം പൂർണമാണ് — പാതിവഴിയിൽ പിന്തിരിയലില്ല. ‘സാഗരസ്യ വാ’ എന്ന പാഠമനുസരിച്ചാണെങ്കിൽ സാഗരത്തിന്റെതന്നെ മരണം എന്ന അർഥവും ലഭിക്കുന്നു — വഴി തരുന്നില്ലെങ്കിൽ വറ്റിക്കൽ. ഇങ്ങനെ വിനയത്തിലും ദൃഢത ഒളിഞ്ഞിരിക്കുന്നു.
ദർഭ വിരിച്ച നിലത്ത് നിയമംമൂലം അശ്രദ്ധയില്ലാതെ കിടന്ന ആ രാമന് മൂന്നു രാത്രികൾ കടന്നുപോയി. നയജ്ഞനും ധർമവത്സലനുമായ അവൻ മൂന്നു രാത്രി അവിടെ കഴിഞ്ഞ് നദികളുടെ പതിയായ സാഗരത്തെ ഉപാസിച്ചു. എന്നിട്ടും മന്ദനായ സാഗരം, ശുദ്ധനായ രാമൻ യഥാവിധി പൂജിച്ചിട്ടും, തന്റെ രൂപം രാമനു കാണിച്ചില്ല. ഇവിടെ രാമന്റെ നീതി വ്യക്തമാണ് — ആദ്യം സാമംതന്നെ പ്രയോഗിക്കണം; വിഭീഷണന്റെ ഉപദേശമനുസരിച്ച് അവൻ സമുദ്രത്തെ ശരണം പ്രാപിച്ചു. ‘മന്ദൻ’ എന്ന വിശേഷണത്താൽ കവി സാഗരത്തിന്റെ ഉപേക്ഷയെയും ജഡതയെയും നിന്ദിക്കുന്നു. മൂന്നു രാത്രി എന്നത് നിയമത്തിന്റെ പൂർണതയാണ്; അതിനുശേഷമുള്ള ക്രോധവും ധർമ്യമാണ്. കിടക്കുമ്പോഴും അവൻ ജാഗരൂകനാണ് — ‘അപ്രമത്തൻ’ എന്ന പദത്താൽ നിയമപാലനത്തിലുള്ള അവന്റെ ശ്രദ്ധ സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു. ഉപവാസത്തോടുകൂടിയ ഈ ശയനം പ്രായോപവേശത്തിന്റെ രൂപമാണ്; പ്രാചീനകാലത്ത് യാചനയുടെ പരമമായ മാർഗമായിരുന്നു അത്. രാജാവായിട്ടും രാമൻ സാഗരത്തെ പൂജ്യനായി കരുതി യഥാവിധി പൂജിക്കുന്നു; എന്നിട്ടും ജഡനായ സാഗരം അവഗണിക്കുന്നു. ഇതിലൂടെ തുടർന്നുള്ള ക്രോധത്തിന്റെ ന്യായം സ്ഥാപിക്കപ്പെടുന്നു — രാമൻ പെട്ടെന്നു കോപിച്ചവനല്ല, മൂന്നു രാത്രി കാത്തിരുന്നശേഷമാണ്.
അനന്തരം സമുദ്രത്തോടു കോപിച്ച്, കണ്ണുകളുടെ കോണുകൾ ചുവന്ന രാമൻ അടുത്തുനിന്ന ശുഭലക്ഷണനായ ലക്ഷ്മണനോട് ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞു: ‘സ്വയം പ്രത്യക്ഷപ്പെടാത്ത ഈ സമുദ്രത്തിന്റെ അഹങ്കാരം നോക്കൂ. ശാന്തി, ക്ഷമ, ആർജവം, പ്രിയവചനം — സജ്ജനങ്ങളുടെ ഈ ഗുണങ്ങൾ ഗുണമില്ലാത്തവരിൽ കഴിവുകേടായി ഫലിക്കുന്നു; അവർ അവയെ ശക്തിയില്ലായ്മയായി കരുതുന്നു. ആത്മപ്രശംസ ചെയ്യുന്നവനും ദുഷ്ടനും ധൃഷ്ടനും എങ്ങും പാഞ്ഞുനടക്കുന്നവനും എല്ലായിടത്തും ദണ്ഡം പ്രയോഗിക്കുന്നവനുമായ മനുഷ്യനെ ലോകം ആദരിക്കുന്നു. ലക്ഷ്മണാ, ഈ ലോകത്തിൽ സാമംകൊണ്ട് കീർത്തി ലഭിക്കുന്നില്ല, യശസ്സും ലഭിക്കുന്നില്ല, യുദ്ധമുഖത്തു ജയവും ലഭിക്കുന്നില്ല. ഇന്ന് എന്റെ ബാണങ്ങളാൽ തകർക്കപ്പെട്ട് എല്ലായിടത്തും പൊങ്ങിയൊഴുകുന്ന മകരങ്ങളാൽ ജലം തടയപ്പെട്ട മകരാലയത്തെ നോക്കൂ. നാഗങ്ങളുടെ മുറിഞ്ഞ ഉടലുകളും മത്സ്യങ്ങളുടെ വലിയ ശരീരങ്ങളും ജലഗജങ്ങളുടെ തുമ്പിക്കൈകളും, ശംഖുകളുടെയും ചിപ്പികളുടെയും കൂട്ടങ്ങളോടും മീനുകളോടും മകരങ്ങളോടുംകൂടിയ സമുദ്രത്തെയും നോക്കൂ. ഇന്ന് വലിയ യുദ്ധംകൊണ്ട് ഞാൻ സമുദ്രത്തെ വറ്റിക്കും. ക്ഷമയോടുകൂടിയ എന്നെ ഈ മകരാലയം കഴിവില്ലാത്തവനായി കരുതുന്നു; ഇത്തരക്കാരോടുള്ള ക്ഷമയ്ക്കു ധിക്കാരം. സാമംകൊണ്ട് സാഗരം എന്റെ മുന്നിൽ തന്റെ രൂപം കാണിക്കുന്നില്ല.’ ഇവിടെ രാമന്റെ വാക്ക് ലോകവ്യവഹാരത്തിന്റെ കയ്പേറിയ സത്യം പറയുന്നു — ദുഷ്ടന്മാർ ദണ്ഡത്തെ മാത്രമേ മാനിക്കൂ, വിനയത്തെയല്ല. ക്ഷമ ഗുണമാണ്, പക്ഷേ അർഹനായവനോടു മാത്രം. ‘ധിക് ക്ഷമാം’ എന്ന വാക്ക് ക്ഷമയുടെ നിന്ദയല്ല, അനർഹനോടുള്ള ക്ഷമയുടെ നിന്ദയാണ്. അടുത്തുനിൽക്കുന്ന ലക്ഷ്മണൻ തന്നെയാണ് ശ്രോതാവ്, കാരണം രാമന്റെ എല്ലാ തീരുമാനങ്ങളിലും അവൻ സഹചാരിയാണ്. രാമന്റെ വാക്കിൽ സൂക്ഷ്മമായ ഒരു നീതിവിചാരമുണ്ട് — ഗുണങ്ങൾ സ്വഭാവത്താൽ ശുഭങ്ങളാണ്, എന്നാൽ അവയുടെ ഫലം പാത്രമനുസരിച്ചാണ്. സജ്ജനത്തിൽ ക്ഷമ സ്നേഹം ജനിപ്പിക്കുന്നു, ദുർജനത്തിലാകട്ടെ അവജ്ഞ. ലോകം ദണ്ഡധാരിയെ ആദരിക്കുന്നു — ഇതു രാമന്റെ സ്വന്തം അഭിപ്രായമല്ല, ലോകത്തിന്റെ നിർഭാഗ്യകരമായ രീതിയാണെന്നാണ് അവൻ ചൂണ്ടിക്കാട്ടുന്നത്. തുടർന്ന് അവൻ സമുദ്രത്തിന്റെ വരാനിരിക്കുന്ന അവസ്ഥ ചിത്രീകരിക്കുന്നു — മകരങ്ങൾ തകർന്ന്, നാഗങ്ങളുടെ ഉടലുകൾ മുറിഞ്ഞ്, മത്സ്യങ്ങൾ പൊങ്ങി, ജലഗജങ്ങളുടെ തുമ്പിക്കൈകൾ അറ്റ്, ശംഖുകളും ചിപ്പികളും ചിതറി. ഇങ്ങനെ വരാനിരിക്കുന്ന ദൃശ്യം അവൻ മുൻകൂട്ടിത്തന്നെ ലക്ഷ്മണനെ കാണിക്കുന്നു. ‘നോക്കൂ’ എന്ന ക്രിയാപദത്തിന്റെ ആവർത്തിച്ചുള്ള പ്രയോഗം വാക്കിന്റെ വേഗം വർധിപ്പിക്കുന്നു.
‘സൗമിത്രേ, വില്ലും വിഷസർപ്പങ്ങൾക്കൊത്ത ശരങ്ങളും കൊണ്ടുവരിക. ഞാൻ സമുദ്രത്തെ വറ്റിക്കും; വാനരന്മാർ കാൽനടയായിത്തന്നെ മറുകരയിലേക്കു പോകട്ടെ. ഇന്ന് കോപിച്ച ഞാൻ ഇളക്കാനാവാത്ത സാഗരത്തെയും ഇളക്കിമറിക്കും. തീരങ്ങളിൽ മര്യാദ നിശ്ചയിക്കപ്പെട്ട, ആയിരക്കണക്കിനു തിരമാലകൾ നിറഞ്ഞ വരുണാലയത്തെ ഞാൻ ശരങ്ങളാൽ മര്യാദയില്ലാത്തതാക്കും; മഹാദാനവന്മാർ നിറഞ്ഞ മഹാർണവത്തെ ഇളക്കിമറിക്കും.’ സാഗരത്തിന്റെ മര്യാദ അതിന്റെ തീരംതന്നെയാണ്; രാമൻ അതു ഭേദിക്കാൻ ഒരുങ്ങുന്നു — സൃഷ്ടിയുടെ നിയമത്തെപ്പോലും തകിടംമറിക്കാൻ അവനു കഴിയും എന്നു ഭാവം. ‘കാൽനടയായി പോകട്ടെ’ എന്ന വാക്യത്തിൽ സേതുപോലും ആവശ്യമില്ല എന്ന രാമന്റെ ആത്മവിശ്വാസമുണ്ട്. വില്ലു കൊണ്ടുവരാൻ രാമൻ ലക്ഷ്മണനോടുതന്നെ ആജ്ഞാപിക്കുന്നു — അവന്റെ എല്ലാ കാര്യങ്ങളിലും അവനാണ് സഹായി. ‘ഇളക്കാനാവാത്തതിനെയും ഇളക്കും’ എന്ന വിരോധാലങ്കാരം രാമന്റെ തടയാനാവാത്ത സാമർഥ്യം കാണിക്കുന്നു. സാഗരം ഇളക്കാനാവാത്തതാണെന്നു ലോകപ്രസിദ്ധി; ആ പ്രസിദ്ധിയെയും ഭേദിക്കാൻ രാമനു കഴിയും. ‘മഹാദാനവസങ്കുലം’ എന്ന വിശേഷണത്താൽ അതിന്റെ ഉള്ളിലുള്ള ശക്തികളും രാമന്റെ ലക്ഷ്യമാണെന്നു സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു.
ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞ്, കൈയിൽ വില്ലേന്തി, കോപത്താൽ കണ്ണുകൾ വിടർന്ന, ആർക്കും എതിർക്കാനാവാത്ത രാമൻ യുഗാന്താഗ്നിപോലെ ജ്വലിച്ചു. ഘോരമായ വില്ല് വലിച്ചുകുലച്ച്, ശരങ്ങളാൽ ലോകത്തെ നടുക്കി, ശതക്രതു വജ്രായുധങ്ങൾ എന്നപോലെ ഉഗ്രമായ ബാണങ്ങൾ അവൻ എയ്തു. തേജസ്സാൽ ജ്വലിക്കുന്ന, മഹാവേഗമുള്ള ആ ഉത്തമശരങ്ങൾ, നാഗങ്ങൾ ഭയന്നുവിറച്ച സമുദ്രജലത്തിൽ പ്രവേശിച്ചു. മീനുകളോടും മകരങ്ങളോടുംകൂടിയ സമുദ്രത്തിന്റെ വലിയ ജലപ്രവാഹം കാറ്റിന്റെ ഇരമ്പലോടുകൂടി അതിഘോരമായിത്തീർന്നു. വലിയ തിരമാലനിരകളാൽ പരന്നതും ശംഖുകളാലും ചിപ്പികളാലും മൂടപ്പെട്ടതുമായ മഹാസമുദ്രം പെട്ടെന്ന് പുകയോടുകൂടിയതും തിരമാലകൾ ചുഴലുന്നതുമായി. ജ്വലിക്കുന്ന വായും ജ്വലിക്കുന്ന കണ്ണുകളുമുള്ള നാഗങ്ങളും പാതാളതലത്തിൽ വസിക്കുന്ന മഹാവീര്യരായ ദാനവന്മാരും വ്യഥിതരായി. സിന്ധുരാജന്റെ, നക്രങ്ങളോടും മകരങ്ങളോടുംകൂടിയ, വിന്ധ്യനും മന്ദരത്തിനും തുല്യമായ തിരമാലകൾ ആയിരക്കണക്കിന് ഉയർന്നുപൊങ്ങി. തിരമാലക്കൂട്ടങ്ങൾ ചുഴന്നു, നാഗങ്ങളും രാക്ഷസന്മാരും പരിഭ്രാന്തരായി, വലിയ മുതലകൾ മലർന്നുപൊങ്ങി — വരുണാലയം ഘോഷത്തോടുകൂടിയതായി. ഇവിടെ കവി ക്ഷോഭത്തെ ക്രമമായി വർധിപ്പിക്കുന്നു — ആദ്യം ബാണങ്ങളുടെ പ്രവേശം, പിന്നെ ജലപ്രവാഹം, പിന്നെ പുക, പിന്നെ പാതാളവാസികളുടെ പീഡ, ഒടുവിൽ പർവതാകാരമായ തിരമാലകൾ. പുക ഉയരുന്നത് ബാണങ്ങളുടെ അഗ്നിതേജസ്സിന്റെ ഫലമാണ്. ജലം മാത്രമല്ല, സമുദ്രത്തിനുള്ളിലെ ജീവികളും രാമന്റെ ക്രോധത്താൽ നടുങ്ങുന്നു. ‘യുഗാന്താഗ്നിപോലെ’ എന്ന ഉപമ പ്രളയത്തെ ഓർമിപ്പിക്കുന്നു; ‘ശതക്രതു വജ്രായുധങ്ങൾ എന്നപോലെ’ എന്നത് ഇന്ദ്രന്റെ വൃത്രയുദ്ധത്തെയും. ഇങ്ങനെ രണ്ട് ഉപമകളാൽ രാമന്റെ ക്രോധത്തിന്റെ ദൈവികവും പ്രളയകാരിയുമായ രൂപം സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു. ഈ വർണനയിൽ കവി പദങ്ങളുടെ ഗാംഭീര്യംകൊണ്ട് ശബ്ദത്തെയും അനുകരിക്കുന്നു — ‘ആഘൂർണിതതരംഗൗഘഃ സംഭ്രാന്തോരഗരാക്ഷസഃ’ എന്ന ദീർഘസമാസങ്ങൾ തിരമാലകളുടെ വേഗത്തെ വഹിക്കുന്നതുപോലെ. നാഗങ്ങളും ദാനവന്മാരും രാക്ഷസന്മാരും പാതാളവാസികളാണ് — രാമന്റെ ബാണങ്ങൾ ഭൂമിയുടെ അധോലോകത്തെപ്പോലും വ്യാകുലമാക്കുന്നു. തിരമാലകളെ വിന്ധ്യനോടും മന്ദരത്തോടും ഉപമിച്ചിരിക്കുന്നു — ഒന്ന് ഭൂമിയിൽ നിൽക്കുന്ന പർവതം, മറ്റേത് മഥനവേളയിൽ സമുദ്രത്തെത്തന്നെ കടഞ്ഞത്; അതിനാൽ മന്ദരസ്മരണം അമൃതമഥനത്തിന്റെ ഓർമയും ഉണർത്തുന്നു. എന്നാൽ സാഗരം ഇപ്പോഴും സ്വയം പ്രത്യക്ഷനായിട്ടില്ല — ക്ഷോഭം മാത്രമാണ് അതിന്റെ പ്രതികരണം.
അനന്തരം ഉഗ്രവേഗമുള്ളതും അളവറ്റതുമായ വില്ല് വലിച്ചുകൊണ്ട് നെടുവീർപ്പിടുന്ന രാഘവന്റെ അടുത്തേക്ക് സൗമിത്രി ചാടിച്ചെന്ന് ‘അരുത്, അരുത്’ എന്നു പറഞ്ഞ് അവന്റെ വില്ലിൽ പിടിച്ചു: ‘ഇതു കൂടാതെതന്നെ വീരന്മാരിൽ വീരനായ അങ്ങയുടെ കാര്യം ഇന്ന് സമുദ്രത്തിൽനിന്നു സാധിക്കും. അങ്ങയെപ്പോലുള്ളവർ ക്രോധത്തിനു വശംവദരാകാറില്ല; അങ്ങ് ദീർഘകാലത്തെ സദാചാരത്തെ നോക്കിയാലും.’ അതുപോലെ ആകാശത്ത് അദൃശ്യരായി നിന്ന ബ്രഹ്മർഷികളും ദേവർഷികളും ‘കഷ്ടം’ എന്നു പറഞ്ഞുകൊണ്ട് ഉറക്കെ ‘അരുത്, അരുത്’ എന്ന് ഒച്ചവച്ചു. ലക്ഷ്മണൻ സാധാരണ കോപശീലനാണ്, എന്നാൽ ഇവിടെ അവൻതന്നെ രാമനെ ശാന്തനാക്കുന്നു — സഹോദരന്മാരുടെ വേഷങ്ങൾ തകിടംമറിയുന്നു. ഋഷിമാരുടെ ‘കഷ്ടം’ എന്ന വാക്ക് ലോകനാശത്തെക്കുറിച്ചുള്ള ഭയം സൂചിപ്പിക്കുന്നു; ഇങ്ങനെ അടുത്ത സർഗത്തിൽ സാഗരം പ്രത്യക്ഷപ്പെടുന്നതിനു പശ്ചാത്തലം ഒരുങ്ങുന്നു. ലക്ഷ്മണന്റെ വാക്ക് സംക്ഷിപ്തമെങ്കിലും ഗംഭീരമാണ് — ‘അങ്ങയെപ്പോലുള്ളവർ ക്രോധത്തിനു വശംവദരാകാറില്ല.’ ഇതിലൂടെ അവൻ രാമനെ രാമന്റെതന്നെ സ്വഭാവം ഓർമിപ്പിക്കുന്നു; രാമൻ ക്രോധത്തിന്റെ യജമാനനാണ്, ദാസനല്ല. ‘ദീർഘം പശ്യതു’ (ദൂരേക്കു നോക്കിയാലും) എന്നത് ദീർഘദൃഷ്ടിയുടെ ഉപദേശമാണ് — സമുദ്രം നശിച്ചാൽ എല്ലാ ജലജീവികളും ലോകങ്ങളും നശിക്കും, അത് അനർഥകരമാണ്. ‘ഇതു കൂടാതെതന്നെ കാര്യം സാധിക്കും’ എന്ന ആശ്വാസവാക്ക് ഭാവിയുടെ സൂചനയാണ് — സാഗരം സ്വയം വരും. ഋഷിമാർ അദൃശ്യരായിത്തന്നെ സംസാരിക്കുന്നു, കാണപ്പെടുന്നില്ല; അവരുടെ ‘അരുത്, അരുത്’ എന്ന ശബ്ദം ലക്ഷ്മണന്റെ ‘അരുത്, അരുത്’ എന്നതിന്റെ പ്രതിധ്വനിപോലെയാണ്.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये युद्धकाण्डे एकविंशः सर्गः॥ २१॥