॥वाल्मीकिरामायणम् യുദ്ധകാണ്ഡം · 19-ാം സർഗ്ഗം

യുദ്ധകാണ്ഡം

സർഗ്ഗം

വിഭീഷണന്റെ അഭിഷേകവും സമുദ്രതീരത്തെ ഉപവേശനവും

വിഭീഷണൻ രാമന്റെ പാദങ്ങളിൽ വീഴുന്നത്, രാവണബലത്തിന്റെ നിവേദനം, രാമന്റെ രാവണവധപ്രതിജ്ഞ, ലങ്കാരാജ്യത്തിൽ അഭിഷേകം, സാഗരം കടക്കാനുള്ള ഉപായത്തെക്കുറിച്ചുള്ള ആലോചന, രാമൻ സമുദ്രതീരത്ത് ഉപവിഷ്ടനാകുന്നത്

രാഘവൻ അഭയം നൽകിയപ്പോൾ, വിനയത്തോടെ കുനിഞ്ഞുനിന്ന രാവണാനുജനും മഹാപ്രാജ്ഞനുമായ വിഭീഷണൻ ഭൂമിയിലേക്കു നോക്കി. സന്തുഷ്ടനായ അവൻ ഭക്തരായ അനുചരന്മാരോടൊപ്പം ആകാശത്തുനിന്നു ഭൂമിയിലിറങ്ങി; ധർമാത്മാവായ വിഭീഷണൻ നാലു രാക്ഷസന്മാരോടൊപ്പം രാമന്റെ പാദങ്ങളിൽ വീണു. അപ്പോൾ വിഭീഷണൻ ധർമയുക്തവും ഉചിതവും സന്ദർഭോചിതവും സന്തോഷജനകവുമായ വാക്ക് രാമനോടു പറഞ്ഞു: ‘ഞാൻ രാവണന്റെ അനുജനാണ്, അവനാൽ അപമാനിതനുമാണ്; എല്ലാ ഭൂതങ്ങൾക്കും ശരണ്യനായ അങ്ങയെ ഞാൻ ശരണം പ്രാപിച്ചിരിക്കുന്നു. ലങ്കയും മിത്രങ്ങളും ധനങ്ങളും ഞാൻ ഉപേക്ഷിച്ചിരിക്കുന്നു; എന്റെ രാജ്യവും ജീവിതവും സുഖങ്ങളും ഇനി അങ്ങയിൽ ആശ്രിതമാണ്.’ അവന്റെ ആ വാക്കു കേട്ട് രാമൻ പറഞ്ഞു. അഭയം ലഭിച്ചശേഷം മാത്രമേ വിഭീഷണൻ ഭൂമിയിലിറങ്ങുന്നുള്ളൂ — മുൻപ് അനുവാദം കാത്ത് അവൻ ആകാശത്തുനിന്നു; ഇപ്പോൾ സന്തുഷ്ടനും നിഃശങ്കനുമായി ഇറങ്ങുന്നു. ‘ഭൂമിം സമവലോകയത്’ — ഇറങ്ങുന്നതിനു മുൻപ് സ്ഥലം നോക്കുന്നു; സമീക്ഷിതപതിപ്പിൽ ഈ അർധം ഇല്ല. ‘ഭവദ്ഗതം ഹി മേ രാജ്യം’ (എന്റെ രാജ്യം അങ്ങയിൽ ആശ്രിതം) എന്ന വാക്യത്തിൽ വിഭീഷണന്റെ സമ്പൂർണമായ ആത്മസമർപ്പണമുണ്ട് — തന്റെ ഭാവി മുഴുവൻ അവൻ രാമന്റെ കൈകളിൽ ഏൽപ്പിക്കുന്നു. നാലാം ശ്ലോകത്തിൽ വാക്കിന്റെ നാലു വിശേഷണങ്ങൾ — ധർമയുക്തം, യുക്തം, സാമ്പ്രതം (സന്ദർഭോചിതം), സമ്പ്രഹർഷണം (സന്തോഷജനകം) — അവന്റെ വാക്കിന്റെ ഔചിത്യം കാണിക്കുന്നു. ഈ സർഗത്തിൽ ശ്ലോകാർധങ്ങളുടെ വിഭജനം അന്വയത്തിൽനിന്നു വ്യതിചലിക്കുന്നു — പല വാക്യങ്ങളും ഒരു ശ്ലോകത്തിന്റെ ഉത്തരാർധത്തിൽ തുടങ്ങി അടുത്ത ശ്ലോകത്തിൽ അവസാനിക്കുന്നു. രണ്ടിലും മൂന്നിലും ‘നിപപാത’ (വീണു) എന്ന ക്രിയാപദം രണ്ടുതവണ പ്രയോഗിച്ചിരിക്കുന്നു — ആകാശത്തുനിന്നു ഭൂമിയിലേക്കുള്ള വീഴ്ചയും ഭൂമിയിൽ പാദങ്ങളിലേക്കുള്ള വീഴ്ചയും; ഇതിലൂടെ അവന്റെ വിനയത്തിന്റെ ഇരട്ടഭാവം. അനുചരന്മാരെയും ‘ഭക്തർ’ എന്നു വിശേഷിപ്പിച്ചിരിക്കുന്നു — വിഭീഷണന്റെ ധർമത്തെ പിന്തുടർന്നാണ് അവരും ലങ്ക ഉപേക്ഷിച്ചത്. അഞ്ചാം ശ്ലോകത്തിലെ ‘പരിത്യക്താ മയാ ലങ്കാ’ (ലങ്ക ഞാൻ ഉപേക്ഷിച്ചു) — ലങ്ക അവന്റെ ജന്മഭൂമിയാണ്; അതിന്റെ ത്യാഗം വലിയ ത്യാഗമാണ്.

കണ്ണുകൾകൊണ്ട് പാനംചെയ്യുന്നതുപോലെ അവനെ നോക്കി, വാക്കുകൊണ്ടു സാന്ത്വനിപ്പിച്ച് രാമൻ പറഞ്ഞു: ‘രാക്ഷസന്മാരുടെ ബലാബലങ്ങൾ എന്നോടു യഥാർഥമായി പറയുക.’ അനായാസം കർമങ്ങൾ ചെയ്യുന്ന രാമൻ ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞപ്പോൾ ആ രാക്ഷസൻ രാവണന്റെ ബലമെല്ലാം വിവരിക്കാൻ തുടങ്ങി: ‘രാജപുത്രാ, സ്വയംഭൂവായ ബ്രഹ്മാവിന്റെ വരദാനംമൂലം ദശഗ്രീവൻ ഗന്ധർവന്മാർ, നാഗങ്ങൾ, പക്ഷികൾ മുതലായ എല്ലാ ഭൂതങ്ങൾക്കും അവധ്യനാണ്. രാവണനു തൊട്ടു താഴെയുള്ളവനും എന്റെ ജ്യേഷ്ഠനുമായ വീര്യവാനും മഹാതേജസ്വിയുമായ കുംഭകർണൻ യുദ്ധത്തിൽ ഇന്ദ്രനു തുല്യബലനാണ്. രാമാ, അവന്റെ സേനാപതിയായ പ്രഹസ്തനെക്കുറിച്ച് അങ്ങ് കേട്ടിട്ടുണ്ടാകാം — കൈലാസത്തിലെ യുദ്ധത്തിൽ മണിഭദ്രനെ തോൽപ്പിച്ചവൻ. ഉടുമ്പിൻതോലുകൊണ്ടുള്ള കൈയുറ ധരിച്ചവനും ഭേദിക്കാനാവാത്ത കവചമുള്ളവനുമായ ഇന്ദ്രജിത്ത് വില്ലെടുത്ത് യുദ്ധത്തിൽ നിൽക്കുമ്പോൾ അദൃശ്യനാകുന്നു. രാഘവാ, ശ്രീമാനായ ഇന്ദ്രജിത്ത് വലിയ വ്യൂഹങ്ങളുള്ള യുദ്ധത്തിൽ അഗ്നിയെ തർപ്പണം ചെയ്ത് അന്തർധാനം ചെയ്തുകൊണ്ടു കൊല്ലുന്നു. മഹോദരൻ, മഹാപാർശ്വൻ, രാക്ഷസനായ അകമ്പനൻ — ഇവർ അവന്റെ സേനാനായകന്മാരാണ്, യുദ്ധത്തിൽ ലോകപാലന്മാർക്കു തുല്യർ. ലങ്കാപുരിയിൽ വസിക്കുന്ന, മാംസവും രക്തവും ഭക്ഷിക്കുന്ന, ഇഷ്ടരൂപം ധരിക്കുന്ന രാക്ഷസന്മാർ പതിനായിരം കോടിയുണ്ട്. അവരോടൊപ്പം ആ രാജാവ് ലോകപാലന്മാരോടു യുദ്ധം ചെയ്തു; ദേവന്മാരോടൊപ്പം അവർ ദുരാത്മാവായ രാവണനാൽ തോൽപ്പിക്കപ്പെട്ടു.’ 7 മുതൽ 22 വരെയുള്ള പതിനാറു ശ്ലോകങ്ങൾ (ബലനിവേദനം, രാമന്റെ പ്രതിജ്ഞ, വിഭീഷണന്റെ പ്രതിജ്ഞ) സമീക്ഷിതപതിപ്പിൽ ഈ സർഗത്തിലില്ല. രാവണബലത്തിന്റെ ഈ പരിചയം വരാനിരിക്കുന്ന യുദ്ധത്തിന്റെ മുന്നറിയിപ്പാണ് — ഇവിടെ പേരെടുത്തു പറഞ്ഞ എല്ലാ വീരന്മാരും പിന്നീട് രാമനാലും ലക്ഷ്മണനാലും വാനരന്മാരാലും കൊല്ലപ്പെടുന്നു. ‘ദശകോടിസഹസ്രാണി’ (പതിനായിരം കോടി) എന്ന സംഖ്യ — ഹിന്ദിഭാഷ്യത്തിൽ ‘ഒരു ഖർവം’ (നൂറു ശതകോടി) എന്ന്. ‘ബദ്ധഗോധാംഗുലിത്രാണഃ’ — ഉടുമ്പിൻതോലുകൊണ്ടുള്ള കൈയുറ ധരിച്ചവൻ; ‘ഉടുമ്പിൻതോലുകൊണ്ടുണ്ടാക്കിയ കൈയുറകൾ’ എന്ന് ഹിന്ദിഭാഷ്യം. വിഭീഷണന്റെ നിവേദനം സുവ്യവസ്ഥിതമാണ് — ആദ്യം രാജാവായ രാവണൻ, പിന്നെ അവന്റെ സഹോദരൻ കുംഭകർണൻ, പിന്നെ സേനാപതി പ്രഹസ്തൻ, പിന്നെ പുത്രൻ ഇന്ദ്രജിത്ത്, പിന്നെ സേനാനായകരായ മഹോദരൻ, മഹാപാർശ്വൻ, അകമ്പനൻ, ഒടുവിൽ സാധാരണസൈന്യം. ഇങ്ങനെ അവൻ ശത്രുവിന്റെ പൂർണചിത്രം രാമന്റെ മുന്നിൽ വയ്ക്കുന്നു — ഇതുതന്നെയാണ് ശരണാഗതന്റെ ആദ്യസേവനം. രാവണന്റെ വരദാനത്തിൽ ‘എല്ലാ ഭൂതങ്ങൾക്കും അവധ്യൻ’ എന്നു പറയുന്നു, എന്നാൽ മനുഷ്യരെ അതിൽ എണ്ണിയിട്ടില്ല — അതുതന്നെയാണ് രാമനുള്ള പഴുത്; ‘മനുഷ്യനെ മാത്രം ഒഴിച്ച്’ എന്ന് ഹിന്ദിഭാഷ്യവും വ്യക്തമായി പറയുന്നു. ഇന്ദ്രജിത്തിന്റെ പ്രത്യേകത — യജ്ഞത്തിൽ അഗ്നിയെ തർപ്പിച്ച് അദൃശ്യനായി യുദ്ധം ചെയ്യുന്നു; പിന്നീട് നികുംഭിലയിൽ അവന്റെ യജ്ഞം മുടക്കിയാണ് ലക്ഷ്മണൻ അവനെ കൊല്ലുന്നത്. കുബേരന്റെ സേനാപതിയായ മണിഭദ്രന്റെ പരാജയം ഉത്തരകാണ്ഡത്തിൽ വിസ്തരിച്ചു വർണിക്കുന്നുണ്ട്. പതിനാറാം ശ്ലോകത്തിലെ ‘സഹ ദേവൈസ്തു തേ ഭഗ്നാഃ’ — ലോകപാലന്മാർ ദേവന്മാരോടൊപ്പം രാവണനാൽ തോൽപ്പിക്കപ്പെട്ടു; അതിനാൽ രാവണന്റെ ബലം അവഗണിക്കാവുന്നതല്ല എന്നു വിഭീഷണൻ സൂചിപ്പിക്കുന്നു, എന്നാൽ ഭയം ജനിപ്പിക്കുന്നില്ല, യഥാർഥം മാത്രം പറയുന്നു.

വിഭീഷണന്റെ ആ വാക്കു കേട്ട് രഘുശ്രേഷ്ഠനായ രാമൻ മനസ്സുകൊണ്ട് എല്ലാം ആലോചിച്ച് ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞു: ‘വിഭീഷണാ, രാവണന്റെ ഏതെല്ലാം വീരകൃത്യങ്ങൾ നീ യഥാർഥമായി പറഞ്ഞുവോ, അവയെല്ലാം ഞാൻ മനസ്സിലാക്കുന്നു. പ്രഹസ്തനോടും പുത്രന്മാരോടുംകൂടി ദശഗ്രീവനെ കൊന്ന് ഞാൻ നിന്നെ രാജാവാക്കും — ഈ സത്യം എന്നിൽനിന്നു കേൾക്കുക. രാവണൻ രസാതലത്തിലോ പാതാളത്തിലോ പ്രവേശിച്ചാലും, പിതാമഹനായ ബ്രഹ്മാവിന്റെ സന്നിധിയിൽ ചെന്നാലും, എന്നിൽനിന്നു ജീവനോടെ രക്ഷപ്പെടില്ല. പുത്രന്മാരോടും ജനങ്ങളോടും ബന്ധുക്കളോടുംകൂടിയ രാവണനെ യുദ്ധത്തിൽ കൊല്ലാതെ ഞാൻ അയോധ്യയിൽ പ്രവേശിക്കില്ല — എന്റെ മൂന്നു സഹോദരന്മാരെക്കൊണ്ട് ഞാൻ ശപഥം ചെയ്യുന്നു.’ രാമന്റെ പ്രതിജ്ഞ ദൃഢവും ഗംഭീരവുമാണ് — രാവണനെ മാത്രമല്ല, അവന്റെ പുത്രന്മാരെയും സേനാപതിമാരെയും കൊല്ലുമെന്ന് അവൻ പ്രതിജ്ഞ ചെയ്യുന്നു. മൂന്നു സഹോദരന്മാരെക്കൊണ്ടുള്ള ശപഥം — ഭരതൻ, ലക്ഷ്മണൻ, ശത്രുഘ്നൻ — തനിക്ക് ഏറ്റവും പ്രിയപ്പെട്ടവരുടെ പേരിലുള്ളത്; ഇതാണ് ഏറ്റവും ഉത്തമമായ ശപഥം. ‘രാജാനം ത്വാം കരിഷ്യാമി’ (നിന്നെ ഞാൻ രാജാവാക്കും) എന്നതിലൂടെ, മുൻസർഗത്തിൽ ഹനുമാൻ സൂചിപ്പിച്ച വിഭീഷണന്റെ രാജ്യകാമന ഇവിടെ രാമൻതന്നെ നിറവേറ്റുന്നു. ഇരുപതാം ശ്ലോകത്തിൽ രാവണന് സാധ്യമായ മൂന്ന് അഭയസ്ഥാനങ്ങൾ — രസാതലം, പാതാളം, ബ്രഹ്മലോകം — എല്ലാം നിഷ്ഫലമാണ്; മുൻപ് വിഭീഷണനും രാവണനോട് ഇങ്ങനെതന്നെ പറഞ്ഞിരുന്നു. പതിനെട്ടാം ശ്ലോകത്തിലെ ‘കർമാപദാനാനി’ — മുൻപു ചെയ്ത വീരകൃത്യങ്ങൾ. ഇരുപത്തൊന്നാം ശ്ലോകത്തിലെ ‘അഹത്വാ … അയോധ്യാം ന പ്രവേക്ഷ്യാമി’ (കൊല്ലാതെ അയോധ്യയിൽ പ്രവേശിക്കില്ല) — വനവാസത്തിന്റെ അവധിപോലും ഈ പ്രതിജ്ഞയ്ക്കു വിധേയമാണ്.

അനായാസം കർമങ്ങൾ ചെയ്യുന്ന രാമന്റെ ആ വാക്കു കേട്ട് ധർമാത്മാവായ വിഭീഷണൻ തല കുനിച്ചു വന്ദിച്ച് ഇങ്ങനെ പറയാൻ തുടങ്ങി: ‘രാക്ഷസന്മാരുടെ വധത്തിലും ലങ്കയെ ആക്രമിക്കുന്നതിലും എന്റെ പ്രാണനുള്ളിടത്തോളം ഞാൻ സഹായിക്കും; സൈന്യത്തിലും ഞാൻ പ്രവേശിക്കും.’ ഇങ്ങനെ പറയുന്ന വിഭീഷണനെ ആലിംഗനം ചെയ്ത് പ്രീതനായ രാമൻ ലക്ഷ്മണനോടു പറഞ്ഞു: ‘സമുദ്രത്തിൽനിന്നു ജലം കൊണ്ടുവരിക; മാനദാ, ഞാൻ പ്രസന്നനായിരിക്കെ, അതുകൊണ്ട് മഹാപ്രാജ്ഞനായ ഈ വിഭീഷണനെ രാക്ഷസന്മാരുടെ രാജാവായി വേഗം അഭിഷേകം ചെയ്യുക.’ ഇങ്ങനെ പറയപ്പെട്ട സൗമിത്രി രാജാജ്ഞയനുസരിച്ച് വാനരമുഖ്യന്മാരുടെ മധ്യത്തിൽ വിഭീഷണനെ രാജാവായി അഭിഷേകം ചെയ്തു. രാമന്റെ ആ ഉടനടിയുള്ള പ്രസാദം കണ്ട് വാനരന്മാർ ആർപ്പുവിളിക്കുകയും ആ മഹാത്മാവിനോട് ‘സാധു, സാധു’ എന്നു പറയുകയും ചെയ്തു. അഭിഷേകം യുദ്ധത്തിനു മുൻപുതന്നെയാണ് — ഇതിലൂടെ രാമന്റെ പ്രതിജ്ഞയുടെ ദൃഢത സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു; ലങ്ക ഇന്നും രാവണന്റെ കൈയിലാണ്, എന്നിട്ടും അതിന്റെ രാജാവ് വിഭീഷണനാണെന്ന് രാമൻ പ്രഖ്യാപിക്കുന്നു. സമുദ്രജലംകൊണ്ടുള്ള അഭിഷേകം — പിന്നീടു കടക്കേണ്ടത് ആ സമുദ്രംതന്നെ. ‘മയി പ്രസന്നേ’ (ഞാൻ പ്രസന്നനായിരിക്കെ) — എന്റെ പ്രസാദമാണ് നിന്റെ രാജ്യത്തിന്റെ ആധാരം. വിഭീഷണന്റെ പ്രതിജ്ഞയിലെ ‘യഥാപ്രാണം’ — ജീവൻ പണയംവച്ചും സഹായിക്കും. വാനരന്മാരുടെ ഹർഷനാദം രാമന്റെ ഉദാരതയെ പ്രശംസിക്കുന്നു. 24 മുതൽ 26 വരെയുള്ള ശ്ലോകങ്ങൾ സമീക്ഷിതപതിപ്പിലെ 6.013.007–009-മായി ഒത്തുവരുന്നു. ‘മാനദ’ എന്ന ലക്ഷ്മണസംബോധനയുടെ അർഥം — മറ്റുള്ളവർക്കു മാനം നൽകുന്നവൻ. അഭിഷേകത്തിന്റെ വിധി സംക്ഷിപ്തമാണ് — സമുദ്രജലവും വാനരമുഖ്യന്മാരുടെ സാക്ഷ്യവും രാജാജ്ഞയും മാത്രം; യുദ്ധകാലത്ത് വിപുലമായ ഉത്സവത്തിന് അവസരമില്ല.

അനന്തരം ഹനുമാനും സുഗ്രീവനും വിഭീഷണനോടു പറഞ്ഞു: ‘മഹാതേജസ്വികളായ വാനരന്മാരുടെ സൈന്യങ്ങളാൽ ചുറ്റപ്പെട്ട നാമെല്ലാവരും ഇളക്കാനാവാത്ത വരുണാലയമായ സാഗരം എങ്ങനെ കടക്കും? സൈന്യത്തോടുകൂടി നാമെല്ലാവരും വേഗത്തിൽ നദികളുടെയും നദങ്ങളുടെയും പതിയായ ഈ വരുണാലയത്തെ സമീപിച്ച് കടക്കാൻ കഴിയുന്ന ഉപായം പറയുക.’ ഇങ്ങനെ പറയപ്പെട്ടപ്പോൾ ധർമാത്മാവായ വിഭീഷണൻ മറുപടി പറഞ്ഞു: ‘രാജാവായ രാഘവൻ സമുദ്രത്തെ ശരണം പ്രാപിക്കുന്നതാണ് ഉചിതം. അളവറ്റ ഈ മഹാസമുദ്രം സഗരനാൽ കുഴിപ്പിക്കപ്പെട്ടതാണ്; അതിനാൽ ജ്ഞാതിയായ രാമന്റെ കാര്യം ചെയ്യാൻ മഹാസമുദ്രം ബാധ്യസ്ഥനാണ്.’ വിഭീഷണന്റെ ഉപായം ശാന്തവും ധർമ്യവുമാണ് — ബലംകൊണ്ടല്ല, വിനയംകൊണ്ട് സമുദ്രത്തെ പ്രസാദിപ്പിക്കണം. അശ്വമേധാശ്വത്തെ അന്വേഷിക്കുമ്പോൾ സഗരന്റെ പുത്രന്മാർ ഭൂമി കുഴിച്ചു, അങ്ങനെ സാഗരം രൂപംകൊണ്ടു എന്നാണ് പുരാണകഥ; അതിനാൽ സാഗരം സഗരവംശത്തോടു കടപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു, രാമനോ സഗരവംശജനും. ‘ജ്ഞാതേഃ കാര്യം’ — ജ്ഞാതിബന്ധംനിമിത്തം സമുദ്രം രാമനെ സഹായിക്കും എന്ന പ്രതീക്ഷ. ഇരുപത്തെട്ടാം ശ്ലോകത്തിൽ മൂന്ന് അർധങ്ങളുണ്ട് — ഹനുമാന്റെയും സുഗ്രീവന്റെയും ചോദ്യം; ‘സൈന്യൈഃ പരിവൃതാഃ സർവേ വാനരാണാം മഹൗജസാം’ എന്ന മൂന്നാമത്തെ അർധം സമീക്ഷിതപതിപ്പിലില്ല. രസകരമായ ഒരു കാര്യം — രാവണന്റെ ശത്രുപക്ഷത്തുനിന്നുകൊണ്ടും വിഭീഷണൻ ജ്ഞാതിബന്ധത്തിന്റെ മഹത്ത്വം പറയുന്നു; മുൻസർഗത്തിൽ രാവണൻ ജ്ഞാതികളെ നിന്ദിച്ചിരുന്നു.

വിദ്വാനായ രാക്ഷസൻ വിഭീഷണൻ ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞപ്പോൾ സുഗ്രീവൻ ലക്ഷ്മണനോടുകൂടി രാമൻ ഇരുന്നിടത്തേക്കു വന്നു. അനന്തരം വിശാലമായ കഴുത്തുള്ള സുഗ്രീവൻ സാഗരതീരത്ത് ഉപവിഷ്ടനാകുന്നതിനെക്കുറിച്ചുള്ള വിഭീഷണന്റെ മംഗളകരമായ വാക്കു പറയാൻ തുടങ്ങി. സ്വഭാവേന ധർമശീലനായ രാമന് അതു രുചിച്ചു. മഹാതേജസ്വിയും കർമകുശലനുമായ അവൻ ആദരിക്കാനായി ലക്ഷ്മണനോടും വാനരേശ്വരനായ സുഗ്രീവനോടും പുഞ്ചിരിയോടെ പറഞ്ഞു: ‘ലക്ഷ്മണാ, വിഭീഷണന്റെ ഈ ആലോചന എനിക്കു രുചിക്കുന്നു. സുഗ്രീവൻ എന്നും പണ്ഡിതനാണ്, നീയോ ആലോചനയിൽ വിചക്ഷണനും; നിങ്ങൾ രണ്ടുപേരും ചേർന്ന് ആലോചിച്ച് ഇഷ്ടമായതു പറയുക.’ ഇങ്ങനെ പറയപ്പെട്ടപ്പോൾ വീരരായ സുഗ്രീവനും ലക്ഷ്മണനും മര്യാദയോടുകൂടി ഈ വാക്കു പറഞ്ഞു: ‘നരവ്യാഘ്രാ, രാഘവാ, ഈ സമയത്ത് വിഭീഷണൻ പറഞ്ഞ സുഖകരമായ കാര്യം ഞങ്ങൾക്ക് എന്തുകൊണ്ടു രുചിക്കാതിരിക്കണം? ഘോരമായ ഈ വരുണാലയസാഗരത്തിൽ സേതു കെട്ടാതെ ഇന്ദ്രനോടുകൂടിയ ദേവന്മാർക്കും അസുരന്മാർക്കുംപോലും ലങ്കയിലെത്താനാവില്ല. ശൂരനായ വിഭീഷണന്റെ യഥാർഥമായ വാക്ക് നടപ്പാക്കണം; ഇനി കാലതാമസം വേണ്ട, ഈ സാഗരത്തോട് അപേക്ഷിക്കണം, സൈന്യത്തോടൊപ്പം രാവണൻ കാക്കുന്ന പുരിയിലേക്കു നമുക്കു പോകാൻ കഴിയുംവിധം.’ ഇങ്ങനെ പറയപ്പെട്ടപ്പോൾ രാമൻ നദീനദപതിയുടെ തീരത്ത് ദർഭ വിരിച്ച യജ്ഞവേദിയിലെ അഗ്നിയെന്നപോലെ ഉപവിഷ്ടനായി. ഇവിടെ രാമന്റെ നേതൃത്വശൈലി വീണ്ടും കാണാം — തനിക്ക് ഇഷ്ടം തോന്നിയിട്ടും അവൻ സുഗ്രീവന്റെയും ലക്ഷ്മണന്റെയും അഭിപ്രായം ചോദിക്കുന്നു. ‘സത്ക്രിയാർഥം’ — അവരെ ആദരിക്കാനാണ്, തീരുമാനത്തിന് അത് ആവശ്യമായതുകൊണ്ടല്ല. ‘അബദ്ധ്വാ സാഗരേ സേതും’ (സാഗരത്തിൽ സേതു കെട്ടാതെ) എന്ന വാക്യത്തിലാണ് സേതുബന്ധനത്തിന്റെ ആദ്യപരാമർശം. അവസാനത്തെ ശ്ലോകം ഉപമയോടെ അവസാനിക്കുന്നു — ദർഭാസനത്തിലിരിക്കുന്ന രാമൻ യജ്ഞവേദിയിലെ അഗ്നിയെപ്പോലെ തേജസ്വിയും പവിത്രനുമാണ്. നാൽപതാം ശ്ലോകം മൂന്ന് അർധങ്ങളിലാണ്; സമീക്ഷിതപതിപ്പിലെ ‘ബ്രൂഹി ത്വം സഹസുഗ്രീവസ്തവാപി യദി രോചതേ’ (6.013.017c) എന്ന അർധം അച്ചടിയിലില്ല. മുപ്പത്തിരണ്ടിലും മുപ്പത്തിമൂന്നിലും സുഗ്രീവൻ വിഭീഷണന്റെ ഉപായം രാമനെ അറിയിക്കുന്നു — ശ്രേയസ്സ് സ്വയം എടുക്കാതെ പുതിയ മിത്രമായ വിഭീഷണനു നൽകുന്നു; ഇതാണ് അവന്റെ ഹൃദയപരിവർത്തനത്തിന്റെ തെളിവ്. ‘വിപുലഗ്രീവൻ’ (വിശാലമായ കഴുത്തുള്ളവൻ) എന്നത് സുഗ്രീവൻ എന്ന പേരിന്റെ അർഥംതന്നെയാണ്. മുപ്പത്തിനാലാം ശ്ലോകത്തിലെ ‘പ്രകൃത്യാ ധർമശീലസ്യ’ — സമുദ്രത്തെ ശരണം പ്രാപിക്കുന്നത് ധർമ്യമായ ഉപായമാണ്, അതിനാൽ ധർമശീലനായ രാമന് സ്വാഭാവികമായും രുചിക്കുന്നു. മുപ്പത്തൊൻപതാം ശ്ലോകത്തിലെ ‘സേന്ദ്രൈരപി സുരാസുരൈഃ’ — ലങ്കയുടെ ദുർഗമത; സമുദ്രംതന്നെയാണ് അതിന്റെ കിടങ്ങ്. നാൽപതാം ശ്ലോകത്തിലെ ‘അലം കാലാത്യയം കൃത്വാ’ — താമസം അരുത്, സീത കാത്തിരിക്കുന്നു. മുപ്പത്തഞ്ചാം ശ്ലോകത്തിൽ രാമൻ ലക്ഷ്മണനെ സംബോധന ചെയ്യുന്നു, മുപ്പത്താറിൽ രണ്ടുപേരോടും ചോദിക്കുന്നു — ഇതിലൂടെ സുഗ്രീവനും ലക്ഷ്മണനും തുല്യമായ ബഹുമാനം കാണിക്കപ്പെടുന്നു.

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये युद्धकाण्डे एकोनविंशः सर्गः॥ १९॥

തെറ്റ് അറിയിക്കുക

മൂലശ്ലോകങ്ങളോടും പദവിവരണത്തോടും കൂടി വായിക്കുക