സർഗ്ഗം
ശരണാഗതരക്ഷണവ്രതം
മിത്രഭാവത്തിൽ വന്നവനെ ഉപേക്ഷിക്കാത്ത രാമൻ, സുഗ്രീവന്റെ വീണ്ടുമുള്ള ആശങ്ക, രാജനീതിയുടെ സൂക്ഷ്മാർഥം, പ്രാവിന്റെ ദൃഷ്ടാന്തം, കണ്ഡുവിന്റെ ഗാഥ, ഒരിക്കൽ ശരണം പ്രാപിച്ചവന് അഭയം നൽകുന്ന വ്രതം, വിഭീഷണനുമായുള്ള സമാഗമം
അനന്തരം വായുപുത്രനായ ഹനുമാന്റെ വാക്കു കേട്ട്, പ്രസന്നചിത്തനും ആർക്കും എതിർക്കാനാവാത്തവനും ശാസ്ത്രജ്ഞനുമായ രാമൻ തന്റെ മനസ്സിൽ ഉറച്ചിരുന്ന അഭിപ്രായം പറഞ്ഞു: ‘വിഭീഷണനെക്കുറിച്ച് എനിക്കും ചിലതു പറയാനുണ്ട്; എന്റെ ശ്രേയസ്സിൽ നിലകൊള്ളുന്ന നിങ്ങളെല്ലാവരും അതു മുഴുവൻ കേൾക്കണമെന്നു ഞാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നു. മിത്രഭാവത്തിൽ വന്നവനെ ഒരു കാരണവശാലും ഞാൻ ഉപേക്ഷിക്കില്ല; അവനിൽ ദോഷമുണ്ടെങ്കിൽപ്പോലും സജ്ജനങ്ങൾക്ക് ഇതു നിന്ദ്യമല്ല.’ രാമന്റെ ആദ്യവാക്കുതന്നെ അവന്റെ നിശ്ചയം വെളിപ്പെടുത്തുന്നു — ശരണാഗതന്റെ ഗുണദോഷപരീക്ഷയല്ല, തന്റെ സ്വന്തം ധർമമാണ് അവൻ നോക്കുന്നത്. ‘ശ്രുതവാനാത്മനി സ്ഥിതം’ — എന്റെ മനസ്സിൽ മുൻപേ ഉറച്ചിരുന്നതുതന്നെ ഹനുമാനും പറഞ്ഞു എന്ന പ്രസന്നത. ‘സതാമേതദഗർഹിതം’ — ദോഷമുള്ളവനാണെങ്കിലും ശരണാഗതനെ സജ്ജനങ്ങൾ ഉപേക്ഷിക്കില്ല; അവരുടെ കാഴ്ചപ്പാടിൽ ഇതു നിന്ദ്യമല്ല. ഇവിടെ മന്ത്രിമാരുടെ അഭിപ്രായം കേട്ടിട്ടും രാമൻ സ്വന്തം നിർണയം ‘കേൾക്കാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നു’ എന്ന വിനയത്തോടെ അവതരിപ്പിക്കുന്നു; അവൻ ആജ്ഞാപിക്കുന്നില്ല, എല്ലാവരുടെയും സമ്മതം അപേക്ഷിക്കുന്നു. സമീക്ഷിതപതിപ്പിലും ഈ മൂന്നു ശ്ലോകങ്ങൾ 6.012.001–003 ആയി ഏറെക്കുറെ അക്ഷരംപ്രതി കാണുന്നു.
അപ്പോൾ വാനരശ്രേഷ്ഠനായ സുഗ്രീവൻ ആ വാക്കിനു മറുപടിയായി ആലോചിച്ച് കൂടുതൽ നല്ലൊരു വാക്കു പറഞ്ഞു: ‘ഈ നിശാചരൻ ദുഷ്ടനോ അദുഷ്ടനോ ആകട്ടെ, അതുകൊണ്ട് എന്ത്? ഇത്തരമൊരു വിപത്തിൽപ്പെട്ട സഹോദരനെ ഉപേക്ഷിക്കുന്നവൻ, ഉപേക്ഷിക്കാത്തതായി ആരാണുള്ളത്?’ വാനരാധിപന്റെ ആ വാക്കു കേട്ട് സത്യപരാക്രമനായ കാകുത്സ്ഥൻ എല്ലാവരെയും നോക്കി, അൽപം പുഞ്ചിരിച്ചുകൊണ്ട് പുണ്യലക്ഷണനായ ലക്ഷ്മണനോട് ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞു. സുഗ്രീവന്റെ തർക്കം മൂർച്ചയുള്ളതാണ് — സങ്കടകാലത്ത് സ്വന്തം സഹോദരനെ ഉപേക്ഷിക്കുന്നവൻ അവസരം വരുമ്പോൾ നമ്മെയും ഉപേക്ഷിക്കും. എന്നാൽ ഈ തർക്കത്തിൽ ഒരു വ്യംഗ്യവുമുണ്ട് — സുഗ്രീവനും സ്വന്തം സഹോദരനായ ബാലിയെ ഉപേക്ഷിച്ചാണല്ലോ രാമന്റെ ശരണം പ്രാപിച്ചത്; അതുകൊണ്ടുതന്നെയാണ് രാമൻ അൽപം പുഞ്ചിരിക്കുന്നത്. ‘അൽപം പുഞ്ചിരിച്ചു’ എന്നാണ് ഹിന്ദിഭാഷ്യത്തിന്റെ വ്യാഖ്യാനം. ഈ നാലു ശ്ലോകങ്ങൾ സമീക്ഷിതപതിപ്പിലില്ല — വൾഗേറ്റിൽ മാത്രമുള്ളവ; അവയിൽ അഞ്ചാം ശ്ലോകത്തിന്റെ പൂർവാർധമായ ‘സ ദുഷ്ടോ വാപ്യദുഷ്ടോ വാ കിമേഷ രജനീചരഃ’ സമീക്ഷിതത്തിൽ 6.012.009a ആണ്; അതു വൾഗേറ്റിൽ വീണ്ടും ഇരുപത്തിരണ്ടാം ശ്ലോകത്തിൽ രാമന്റെ വായിലൂടെ വരുന്നു. ആറാം ശ്ലോകത്തിലെ ‘കോ നാമ സ ഭവേത്തസ്യ യമേഷ ന പരിത്യജേത്’ എന്ന വാക്യം അവിടെത്തന്നെ ‘വാനരാധിപതേർവാക്യം ശ്രുത്വാ’ എന്ന പുതിയ വാക്യത്തിന്റെ ആരംഭത്തോടു ചേർത്തിരിക്കുന്നു.
‘ശാസ്ത്രങ്ങൾ പഠിക്കാതെയും വൃദ്ധന്മാരെ സേവിക്കാതെയും ഇരിക്കുന്ന ഒരാൾക്ക് വാനരരാജൻ പറഞ്ഞതുപോലൊരു വാക്കു പറയാൻ കഴിയില്ല. എന്നാൽ ഇക്കാര്യത്തിൽ എനിക്ക് കൂടുതൽ സൂക്ഷ്മമായ ഒരർഥം തോന്നുന്നു; അത് എല്ലാ രാജാക്കന്മാരിലും പ്രത്യക്ഷവും ലോകത്തിൽ സാധാരണവുമാണ്. ശത്രുക്കൾ, അതേ കുലത്തിൽ ജനിച്ച ജ്ഞാതികൾ, അയൽരാജ്യക്കാർ — ഇവർ രാജാക്കന്മാരുടെ വിപത്തുകളിൽ പ്രഹരിക്കുന്നവരാണെന്നു പറയപ്പെടുന്നു; അതുകൊണ്ടാണ് ഇവൻ ഭയന്ന് ഇവിടെ വന്നിരിക്കുന്നത്. പാപമില്ലാത്ത കുലബന്ധുക്കൾ സ്വന്തക്കാരെ ഹിതൈഷികളായി മാനിക്കുന്നു; എന്നിരുന്നാലും നല്ലവനാണെങ്കിൽപ്പോലും ജ്ഞാതി രാജാക്കന്മാർക്ക് മിക്കപ്പോഴും സംശയിക്കപ്പെടേണ്ടവനാണ്. ശത്രുബലം സ്വീകരിക്കുന്നതിൽ നീ പറഞ്ഞ ദോഷത്തെക്കുറിച്ച് ശാസ്ത്രമനുസരിച്ച് ഞാൻ നിന്നോടു പറയാം, കേൾക്കുക. നാം അവന്റെ കുലത്തിൽപ്പെട്ടവരല്ല; ഈ രാക്ഷസനാകട്ടെ രാജ്യം ആഗ്രഹിക്കുന്നു; രാക്ഷസന്മാരുടെ ഇടയിലും വിവേകികളുണ്ടാകും; അതിനാൽ വിഭീഷണനെ സ്വീകരിക്കണം. അവർ ആകുലതയില്ലാതെയും സന്തോഷത്തോടെയും ഒത്തുചേർന്നിരിക്കുകയായിരിക്കും; ഇതാ വലിയൊരു കോലാഹലം, പരസ്പരം ഭയം വന്നിരിക്കുന്നു — ഇങ്ങനെ അവർ ഭിന്നിക്കും; അതിനാൽ വിഭീഷണനെ സ്വീകരിക്കണം. കുഞ്ഞേ, എല്ലാ സഹോദരന്മാരും ഭരതനെപ്പോലെയല്ല; അച്ഛന്റെ പുത്രന്മാരെല്ലാം എന്നെപ്പോലെയോ സുഹൃത്തുക്കളെല്ലാം നിന്നെപ്പോലെയോ അല്ല.’ രാമന്റെ തർക്കം രാജനീതിശാസ്ത്രത്തെ ആധാരമാക്കിയുള്ളതാണ് — വിഭീഷണൻ രാവണന്റെ ജ്ഞാതിയാണ്, അതിനാൽ രാവണനെ ഭയക്കുന്നു; ജ്ഞാതികളിൽനിന്നുള്ള ഭയം രാജാക്കന്മാർക്ക് എല്ലായിടത്തും കാണുന്നതാണ്. നമുക്കാകട്ടെ അവൻ ജ്ഞാതിയല്ല, അതിനാൽ അവനിൽനിന്നു നമുക്കു ഭയമില്ല; അവൻ രാജ്യം ആഗ്രഹിക്കുന്നു, അതു നമ്മിലൂടെ മാത്രമേ ലഭിക്കൂ. പതിനാലാം ശ്ലോകത്തിൽ മൂന്ന് അർധങ്ങളുണ്ട് — രാക്ഷസന്മാർക്കിടയിലെ ആഭ്യന്തരഭിന്നത നമുക്കു ലാഭകരമാണ് എന്നാണ് ആശയം. പതിനഞ്ചാം ശ്ലോകത്തിലെ ഭരതസ്മരണം കരുണാർദ്രമാണ് — എല്ലാ സഹോദരന്മാരും ഭരതനെപ്പോലെയല്ല; അതിനാൽ വിഭീഷണൻ രാവണനെ ഉപേക്ഷിച്ചത് നിന്ദ്യമല്ല. 8 മുതൽ 15 വരെയുള്ള എട്ടു ശ്ലോകങ്ങൾ സമീക്ഷിതപതിപ്പിലില്ല. എട്ടാം ശ്ലോകത്തിൽ രാമൻ സുഗ്രീവന്റെ വാക്കിനെ പ്രശംസിക്കുന്നു — ഇതു ശാസ്ത്രജ്ഞനും വൃദ്ധസേവിയുമായ ഒരാളുടെ വാക്കുപോലെയാണ്; അതിനുശേഷമേ തന്റെ സൂക്ഷ്മമായ അഭിപ്രായം പറയുന്നുള്ളൂ. ഇങ്ങനെ അവൻ മിത്രത്തിന്റെ അഭിപ്രായം ഖണ്ഡിക്കുകയല്ല, പൂരിപ്പിക്കുകയാണ്. പത്താം ശ്ലോകത്തിലെ ‘അമിത്രാഃ തത്കുലീനാഃ പ്രാതിദേശ്യാശ്ച’ എന്നത് ശത്രുക്കളുടെ തരങ്ങളാണ് — ‘ഒന്ന്, അതേ കുലത്തിൽ ജനിച്ച ജ്ഞാതിസഹോദരന്മാർ; രണ്ട്, അയൽരാജ്യങ്ങളിലെ നിവാസികൾ’ എന്ന് ഹിന്ദിഭാഷ്യം. പതിനൊന്നാം ശ്ലോകമനുസരിച്ച് ‘അപാപരായ’ ജ്ഞാതികളെപ്പോലും രാജാവ് സംശയിക്കണം; അതുകൊണ്ടാണ് രാവണൻ വിഭീഷണനെ സംശയിക്കുന്നതും വിഭീഷണൻ ഭയക്കുന്നതും. പതിമൂന്നാം ശ്ലോകത്തിലെ ‘പണ്ഡിതാ ഹി ഭവിഷ്യന്തി’ — രാക്ഷസന്മാരുടെ ഇടയിലും വിവേകികളുണ്ട്; വിഭീഷണനു ലഭിക്കുന്ന സ്വാഗതം കണ്ട് അവർ നമ്മുടെ പക്ഷത്തേക്കു വരും.
രാമൻ ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞപ്പോൾ മഹാപ്രാജ്ഞനായ സുഗ്രീവൻ എഴുന്നേറ്റ് ലക്ഷ്മണനോടുകൂടിയ രാമനെ നമസ്കരിച്ച് പറഞ്ഞു: ‘ആ നിശാചരനെ രാവണൻ അയച്ചവനായി അറിഞ്ഞാലും; ക്ഷമാശീലരിൽ ശ്രേഷ്ഠനായവനേ, അവനെ നിഗ്രഹിക്കണമെന്നാണ് എന്റെ അഭിപ്രായം. അനഘാ, കുടിലബുദ്ധിയോടെ നിയോഗിക്കപ്പെട്ട ഈ രാക്ഷസൻ അങ്ങ് വിശ്വസിച്ചിരിക്കുമ്പോഴോ ഞാൻ വിശ്വസിച്ചിരിക്കുമ്പോഴോ പ്രഹരിക്കാനാണ് ഇവിടെ വന്നിരിക്കുന്നത്. മഹാബാഹോ, ലക്ഷ്മണനെയും പ്രഹരിച്ചേക്കാം; അതിനാൽ സചിവന്മാരോടൊപ്പം അവനെ വധിക്കണം — ക്രൂരനായ രാവണന്റെ സഹോദരനാണല്ലോ ഈ വിഭീഷണൻ.’ രഘുശ്രേഷ്ഠനോട് ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞശേഷം വാക്കിന്റെ മർമമറിയുന്ന സേനാപതിയായ സുഗ്രീവൻ വാക്ചതുരനായ രാമന്റെ മുന്നിൽ മൗനം പൂണ്ടു. അനന്തരം ആ രാമൻ സുഗ്രീവന്റെ ആ വാക്കു കേട്ട് ആലോചിച്ച് ആ വാനരശ്രേഷ്ഠനോട് കൂടുതൽ മംഗളകരമായ വാക്കു പറഞ്ഞു. സുഗ്രീവന്റെ രണ്ടാമത്തെ വാക്ക് മുൻസർഗത്തിലെ വാക്കിന്റെ ഏറെക്കുറെ ആവർത്തനമാണ് — ‘തസ്യാഹം നിഗ്രഹം മന്യേ ക്ഷമം ക്ഷമവതാം വര’, ‘രാവണസ്യ നൃശംസസ്യ ഭ്രാതാ ഹ്യേഷ വിഭീഷണഃ’, ‘വാക്യജ്ഞോ വാക്യകുശലം തതോ മൗനമുപാഗമത്’ എന്നീ വരികൾ മുൻസർഗത്തിൽനിന്ന് (17.27, 29, 30) അക്ഷരംപ്രതി വീണ്ടും വരുന്നു. ഇതിലൂടെ അവന്റെ നിർബന്ധം ദൃഢമാണെന്നു സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു; എന്നാൽ ഇവിടെ അവൻ രാമനെയും ലക്ഷ്മണനെയും തന്നെയും — മൂവരെയും — അപകടത്തിൽ കാണുന്നു. 16 മുതൽ 20 വരെയുള്ള ശ്ലോകങ്ങൾ സമീക്ഷിതപതിപ്പിലില്ല; ഇരുപത്തൊന്നാം ശ്ലോകത്തിന്റെ പൂർവാർധം 6.012.008a-യുമായി ഒത്തുവരുന്നു. ഇരുപത്തൊന്നാം ശ്ലോകത്തിലെ ‘ശുഭതരം’ എന്ന പദത്തിലൂടെ രാമന്റെ മറുപടി സുഗ്രീവന്റെ വാക്കിനെക്കാളും ശ്രേഷ്ഠമാണെന്നു കവി സൂചിപ്പിക്കുന്നു.
‘ഈ നിശാചരൻ ദുഷ്ടനോ അദുഷ്ടനോ ആകട്ടെ; എനിക്ക് സൂക്ഷ്മമായ ഒരു ദോഷംപോലും ചെയ്യാൻ അവന് ഒരു വിധത്തിലും കഴിയില്ല. വാനരഗണേശ്വരാ, ഞാൻ ഇച്ഛിച്ചാൽ ഭൂമിയിലെ പിശാചന്മാരെയും ദാനവന്മാരെയും യക്ഷന്മാരെയും രാക്ഷസന്മാരെയും വിരൽത്തുമ്പുകൊണ്ടു കൊല്ലാം. കേട്ടിട്ടുണ്ടല്ലോ — ശരണം പ്രാപിച്ചുവന്ന ശത്രുവിനെ ഒരു പ്രാവ് യഥാവിധി സത്കരിക്കുകയും സ്വന്തം മാംസംകൊണ്ട് വിരുന്നൂട്ടുകയും ചെയ്തു. വാനരശ്രേഷ്ഠാ, ആ പ്രാവ് തന്റെ ഭാര്യയെ അപഹരിച്ചവനായി വന്ന അവനെ സ്വീകരിച്ചു; പിന്നെ എന്നെപ്പോലൊരാളുടെ കാര്യം പറയാനുണ്ടോ?’ രാമന്റെ അഭയദാനത്തിന്റെ ഒന്നാമത്തെ ഹേതു സ്വന്തം സാമർഥ്യമാണ് — എല്ലാ രാക്ഷസന്മാരെയും വിരൽത്തുമ്പുകൊണ്ടു കൊല്ലാൻ കഴിയുന്നവനോട് ഒരു രാക്ഷസൻ എന്തു ചെയ്യാനാണ്? രണ്ടാമത്തെ ഹേതു ധർമമാണ് — ഒരു പക്ഷിപോലും ശരണാഗതനായ ശത്രുവിനെ സ്വന്തം ദേഹംകൊണ്ടു പൂജിച്ചു. പ്രാവിന്റെ കഥ മഹാഭാരതത്തിൽ (ശാന്തിപർവത്തിൽ) വിസ്തരിച്ചു പറയുന്നുണ്ട് — പെൺപ്രാവിനെ പിടിച്ചുകൊണ്ടുപോയ ഒരു വേടൻ തണുപ്പുകൊണ്ടു വലഞ്ഞ് ഒരു മരച്ചുവട്ടിൽ ശരണം തേടി; ആൺപ്രാവ് തീ കത്തിച്ച് സ്വന്തം ദേഹം അവന് ആഹാരമായി അർപ്പിച്ചു. ‘കിം പുനർമദ്വിധോ ജനഃ’ — ഒരു പക്ഷിക്കുപോലും ഇതു ധർമമാണെങ്കിൽ മനുഷ്യന്, വിശേഷിച്ച് രാജാവിന്, പറയാനുണ്ടോ. ഇരുപത്തിരണ്ടിലും ഇരുപത്തിമൂന്നിലും ‘ഹരിഗണേശ്വര’ (വാനരഗണങ്ങളുടെ അധിപനേ) എന്ന സംബോധന സുഗ്രീവനോടാണ്.
‘കണ്വമഹർഷിയുടെ പുത്രനും സത്യവാദിയുമായ പരമർഷി കണ്ഡു പണ്ട് പാടിയ ധർമിഷ്ഠമായ ഗാഥ കേൾക്കുക — ശത്രുതാപനാ, കൈകൂപ്പി ദീനനായി യാചിച്ചുകൊണ്ട് ശരണം പ്രാപിച്ച ശത്രുവിനെപ്പോലും ദയാവായ്പു നിമിത്തം കൊല്ലരുത്. ദുഃഖിതനോ അഹങ്കാരിയോ ആയ ശത്രുപോലും മറ്റുള്ളവരുടെ ശരണം പ്രാപിച്ചാൽ, ആത്മസംയമിയായവൻ സ്വന്തം പ്രാണൻ ഉപേക്ഷിച്ചിട്ടായാലും അവനെ രക്ഷിക്കണം. ഭയംകൊണ്ടോ മോഹംകൊണ്ടോ ആഗ്രഹംകൊണ്ടോ സ്വന്തം ശക്തിക്കൊത്ത് യഥാവിധി അവനെ രക്ഷിക്കുന്നില്ലെങ്കിൽ, അതു ലോകം നിന്ദിക്കുന്ന പാപമാണ്. രക്ഷിക്കപ്പെടാത്ത ശരണാഗതൻ രക്ഷകൻ നോക്കിനിൽക്കെ നശിച്ചാൽ, അവൻ ആ രക്ഷകന്റെ സുകൃതമെല്ലാം കൊണ്ടുപോകും. ഇങ്ങനെ ശരണം പ്രാപിച്ചവരെ രക്ഷിക്കാതിരിക്കുന്നതിൽ വലിയ ദോഷമുണ്ട് — അതു സ്വർഗം നഷ്ടപ്പെടുത്തുന്നു, യശസ്സു കെടുത്തുന്നു, ബലവും വീര്യവും നശിപ്പിക്കുന്നു. അതിനാൽ കണ്ഡുവിന്റെ ഉത്തമവും യഥാർഥവുമായ വാക്ക് ഞാൻ അനുസരിക്കും; അതു ധർമിഷ്ഠവും യശസ്കരവും ഫലമുദിക്കുമ്പോൾ സ്വർഗപ്രദവുമാകും. ഒരിക്കൽ മാത്രമെങ്കിലും ശരണം പ്രാപിച്ച്, “ഞാൻ നിന്റേതാണ്” എന്നു യാചിക്കുന്നവന് എല്ലാ ഭൂതങ്ങളിൽനിന്നും ഞാൻ അഭയം നൽകുന്നു — ഇതാണ് എന്റെ വ്രതം. വാനരശ്രേഷ്ഠാ, സുഗ്രീവാ, അവനെ കൊണ്ടുവരിക; വിഭീഷണനായാലും രാവണൻ തന്നെയായാലും, അവന് ഞാൻ അഭയം നൽകിക്കഴിഞ്ഞു.’ ഇതുതന്നെയാണ് രാമായണത്തിലെ പ്രസിദ്ധമായ ശരണാഗതിശ്ലോകം — ‘സകൃദേവ പ്രപന്നായ തവാസ്മീതി ച യാചതേ. അഭയം സർവഭൂതേഭ്യോ ദദാമ്യേതദ്വ്രതം മമ.’ ഇതിൽ ‘സകൃദേവ’ (ഒരിക്കൽ മാത്രം) എന്ന പദം പ്രധാനമാണ് — ഒരിക്കലത്തെ ശരണാഗതി മതി, വീണ്ടും വീണ്ടും യാചിക്കേണ്ടതില്ല. ‘സർവഭൂതേഭ്യഃ’ — മനുഷ്യരിൽനിന്നു മാത്രമല്ല, എല്ലാ പ്രാണികളിൽനിന്നും. മുപ്പത്തിനാലാം ശ്ലോകത്തിലെ ‘യദി വാ രാവണഃ സ്വയം’ — ശത്രു തന്നെ ശരണം യാചിച്ചാലും അവനെയും രക്ഷിക്കണം; ഇതിലൂടെ രാമന്റെ ശരണാഗതവാത്സല്യത്തിന്റെ പരകോടി കാണിക്കപ്പെടുന്നു. കണ്ഡുവിന്റെ ഗാഥയിൽ ശരണാഗതരക്ഷണത്തിന്റെ മൂന്നു ഘടകങ്ങളുണ്ട് — ദീനനായ ശത്രുവിനെപ്പോലും കൊല്ലാതിരിക്കൽ, പ്രാണൻ ഉപേക്ഷിച്ചിട്ടായാലും രക്ഷിക്കൽ, രക്ഷിക്കാതിരുന്നാലുള്ള പാപഫലം. അച്ചടിയിൽ ഇരുപത്താറാം ശ്ലോകത്തിലെ ‘ഗാഥാ പുരാ ഗീതാ ധർമിഷ്ഠാ’ എന്ന രൂപങ്ങൾ അനുസ്വാരമില്ലാതെയാണ്. ഇരുപത്തെട്ടാം ശ്ലോകത്തിലെ ‘ആർതോ വാ യദി വാ ദൃപ്തഃ’ — ശരണാഗതൻ ദീനനോ ഗർവിതനോ ആകട്ടെ, രണ്ടായാലും രക്ഷിക്കപ്പെടേണ്ടവനാണ്; ‘ദുഃഖിതനോ അഭിമാനിയോ ആകട്ടെ’ എന്ന് ഹിന്ദിഭാഷ്യം. മുപ്പതാം ശ്ലോകമനുസരിച്ച് രക്ഷിക്കപ്പെടാത്ത ശരണാഗതന്റെ ഫലം ഭീകരമാണ് — അവൻ രക്ഷകന്റെ പുണ്യമെല്ലാം അപഹരിക്കുന്നു. മുപ്പത്തിരണ്ടാം ശ്ലോകത്തിൽ കണ്ഡുവിന്റെ വാക്കിന്റെ മൂന്നു ഫലങ്ങൾ — ധർമം, യശസ്സ്, സ്വർഗം.
രാമന്റെ വാക്കു കേട്ട് വാനരേശ്വരനായ സുഗ്രീവൻ സൗഹാർദംകൊണ്ടു നിറഞ്ഞ് കാകുത്സ്ഥനോടു പറഞ്ഞു: ‘ധർമജ്ഞാ, ലോകനാഥന്മാരുടെ ശിരോമണിയായവനേ, അങ്ങ് ശ്രേഷ്ഠമായതു പറയുന്നതിൽ എന്താണ് ആശ്ചര്യം? അങ്ങ് സത്ത്വഗുണമുള്ളവനും സന്മാർഗത്തിൽ നിലകൊള്ളുന്നവനുമാണല്ലോ. എന്റെ അന്തരാത്മാവും വിഭീഷണനെ ശുദ്ധനായി അറിയുന്നു; അനുമാനംകൊണ്ടും ഭാവംകൊണ്ടും അവൻ എല്ലാ വിധത്തിലും നന്നായി പരീക്ഷിക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു. അതിനാൽ രാഘവാ, മഹാപ്രാജ്ഞനായ വിഭീഷണൻ വേഗം നമുക്കു തുല്യനാകട്ടെ, നമ്മുടെ സഖ്യം സ്വീകരിക്കട്ടെ.’ അനന്തരം വാനരേശ്വരൻ പറഞ്ഞ ആ സുഗ്രീവവചനം കേട്ട് നരേശ്വരനായ രാമൻ, പുരന്ദരൻ പക്ഷിരാജനായ ഗരുഡനുമായി എന്നപോലെ, വിഭീഷണനുമായി വേഗം സമാഗമിച്ചു. സുഗ്രീവന്റെ പരിവർത്തനം ശ്രദ്ധിക്കേണ്ടതാണ് — അവൻ നേരത്തേ രണ്ടുതവണ വധം നിർദേശിച്ചു; ഇപ്പോൾ അവൻ തന്നെ വിഭീഷണനെ ശുദ്ധനായി കരുതി സഖ്യം അപേക്ഷിക്കുന്നു. ‘അനുമാനാദ് ഭാവാച്ച’ (അനുമാനംകൊണ്ടും ഭാവംകൊണ്ടും) — ഇതു ഹനുമാന്റെ പരീക്ഷയുടെ ഫലമാണ്. 35 മുതൽ 38 വരെയുള്ള ശ്ലോകങ്ങൾ സമീക്ഷിതപതിപ്പിൽ 6.012.004–007 ആണ് — എന്നാൽ അവിടെ അവ രാമന്റെ ആദ്യവാക്കിനു തൊട്ടുപിന്നാലെ, പ്രാവിന്റെ കഥയ്ക്കു മുൻപാണ്; വൾഗേറ്റിൽ അവ സർഗത്തിന്റെ അവസാനത്തിലേക്കു മാറ്റപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു. അവസാനത്തെ ശ്ലോകം വംശസ്ഥവൃത്തത്തിലാണ്; ‘പതത്രിരാജേന യഥാ പുരന്ദരഃ’ എന്ന ഉപമ — അമൃതാഹരണവേളയിൽ ഇന്ദ്രൻ ഗരുഡനുമായി സഖ്യം ചെയ്തതുപോലെ രാമൻ വിഭീഷണനുമായി.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये युद्धकाण्डेऽष्टादशः सर्गः॥ १८॥