॥वाल्मीकिरामायणम् യുദ്ധകാണ്ഡം · 17-ാം സർഗ്ഗം

യുദ്ധകാണ്ഡം

സർഗ്ഗം

വിഭീഷണന്റെ ശരണാഗമനവും മന്ത്രിമാരുമായുള്ള ആലോചനയും

വിഭീഷണന്റെ ആകാശമാർഗമായുള്ള വരവ്, സുഗ്രീവന്റെ ആശങ്ക, രാമൻ മന്ത്രിമാരോടു ചോദിക്കുന്നത്, അംഗദൻ, ശരഭൻ, ജാംബവാൻ, മൈന്ദൻ എന്നിവരുടെ അഭിപ്രായങ്ങൾ, ഹനുമാന്റെ സുവിചാരിതമായ അഭിപ്രായം

രാവണനോടു പരുഷമായ വാക്കു പറഞ്ഞശേഷം രാവണന്റെ അനുജനായ വിഭീഷണൻ ക്ഷണനേരംകൊണ്ട് ലക്ഷ്മണനോടുകൂടി രാമൻ ഇരുന്നിടത്തെത്തി. മേരുശിഖരംപോലെ ആകാരമുള്ളവനും ജ്വലിക്കുന്ന മിന്നൽപ്പിണർപോലെ പ്രകാശിക്കുന്നവനുമായി ആകാശത്തു നിൽക്കുന്ന അവനെ ഭൂമിയിൽ നിന്നിരുന്ന വാനരാധിപന്മാർ കണ്ടു. അവന്റെ നാല് അനുചരന്മാരും ഭയങ്കരമായ പരാക്രമമുള്ളവരും കവചവും ആയുധങ്ങളും ധരിച്ചവരും ഉത്തമാഭരണങ്ങളണിഞ്ഞവരുമായിരുന്നു. അവനോ മേഘപർവതംപോലെ തോന്നിക്കുന്നവനും വജ്രായുധധാരിയായ ഇന്ദ്രനു തുല്യം പ്രഭയുള്ളവനും ശ്രേഷ്ഠായുധങ്ങൾ ധരിച്ചവനും ദിവ്യാഭരണങ്ങളണിഞ്ഞവനുമായ വീരനായിരുന്നു. അഞ്ചാമനായി നിൽക്കുന്ന അവനെ കണ്ട്, ആർക്കും എതിർക്കാനാവാത്തവനും ബുദ്ധിമാനുമായ വാനരാധിപൻ സുഗ്രീവൻ വാനരന്മാരോടൊപ്പം ആലോചിച്ചു. ഇവിടെ വിഭീഷണന്റെ വരവ് ആകാശമാർഗത്തിലൂടെയാണ് — സമുദ്രത്തിന്റെ വടക്കേക്കരയിലെത്തിയിട്ടും അവൻ നിലത്തിറങ്ങുന്നില്ല, ആകാശത്തുതന്നെ നിൽക്കുന്നു; ഇത് അവന്റെ ജാഗ്രതയെ സൂചിപ്പിക്കുന്നു, കാരണം ശത്രുസൈന്യത്തിനു നടുവിൽ പെട്ടെന്ന് ഇറങ്ങുന്നത് അപകടകരമാണ്. ‘മേരുശിഖരാകാരൻ’, ‘മേഘാചലപ്രഖ്യൻ’ (മേഘപർവതംപോലെ തോന്നിക്കുന്നവൻ) എന്നീ വിശേഷണങ്ങളാൽ അവന്റെ വിശാലമായ ദേഹം വർണിക്കപ്പെടുന്നു; ‘ദീപ്താ ശതഹ്രദാ ഇവ’ (ജ്വലിക്കുന്ന മിന്നൽപോലെ) എന്നത് അവന്റെ ആഭരണങ്ങളുടെ പ്രഭയാണ്. ‘ആത്മപഞ്ചമൻ’ എന്നതിന്റെ അർഥം — നാലു സചിവന്മാർ, അഞ്ചാമൻ അവൻ തന്നെ. മൂന്നും നാലും ശ്ലോകങ്ങൾ സമീക്ഷിതപതിപ്പിലില്ല; വൾഗേറ്റിൽ അവ അനുചരന്മാരുടെയും വിഭീഷണന്റെയും ആഭരണങ്ങളെ വിസ്തരിച്ചു വർണിക്കുന്നു. സുഗ്രീവന്റെ ചിന്ത സ്വാഭാവികമാണ് — ശത്രുവിന്റെ സഹോദരൻ ആയുധധാരിയായി പെട്ടെന്ന് ആകാശത്തു പ്രത്യക്ഷപ്പെടുന്നു. വിഭീഷണന്റെ ആഭരണങ്ങളും ആയുധങ്ങളും അവന്റെ രാജകുലീനതയെ സൂചിപ്പിക്കുന്നു — അവൻ സാധാരണ ഭൃത്യനല്ല, രാജപുത്രനാണ്. അവൻ ആയുധധാരിയാണെന്നതുതന്നെയാണ് വാനരന്മാരുടെ ശങ്കയുടെ മൂലം. രണ്ടാം ശ്ലോകത്തിൽ ‘ഗഗനസ്ഥം മഹീസ്ഥാഃ’ (ആകാശത്തു നിൽക്കുന്നവനെ ഭൂമിയിൽ നിൽക്കുന്നവർ) എന്ന വൈരുദ്ധ്യമുണ്ട് — അവൻ മുകളിൽ, വാനരന്മാർ താഴെ; അവരുടെ മനസ്സിൽ ഭയവും ആശങ്കയും.

അൽപനേരം ആലോചിച്ചശേഷം സുഗ്രീവൻ ഹനുമാൻ മുതലായ എല്ലാ വാനരന്മാരോടും ഈ ഉത്തമമായ വാക്കു പറഞ്ഞു: ‘നോക്കൂ, എല്ലാ ആയുധങ്ങളും ധരിച്ച ഈ രാക്ഷസൻ നാലു രാക്ഷസന്മാരോടൊപ്പം നമ്മെ കൊല്ലാൻ വരികയാണ്, സംശയമില്ല.’ സുഗ്രീവന്റെ വാക്കു കേട്ട് ആ വാനരശ്രേഷ്ഠന്മാരെല്ലാം സാലവൃക്ഷങ്ങളും പാറകളും ഉയർത്തിപ്പിടിച്ച് ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞു: ‘രാജാവേ, ഈ ദുരാത്മാക്കളെ കൊല്ലാൻ ഞങ്ങളോടു വേഗം ആജ്ഞാപിച്ചാലും; അപ്പോഴേക്കും ഇവർ കൊല്ലപ്പെട്ട് ബോധമറ്റ് നിലത്തുവീഴും.’ വാനരന്മാരുടെ ഉത്സാഹം അവരുടെ സ്വാമിഭക്തിയും യുദ്ധസന്നദ്ധതയും കാണിക്കുന്നു; ആജ്ഞ കൂടാതെ അവർ പ്രഹരിക്കുന്നില്ല, എന്നാൽ ഒരുങ്ങിനിൽക്കുന്നു. വിഭീഷണനെ കണ്ടമാത്രയിൽത്തന്നെ സുഗ്രീവൻ അവനെ ശത്രുവായി കരുതുന്നു — പൂർവാനുഭവംകൊണ്ട്, കാരണം ബാലിയും അവന്റെ സ്വന്തക്കാരനായിരുന്നല്ലോ; രാക്ഷസന്മാരാകട്ടെ ഇഷ്ടമുള്ള രൂപം ധരിക്കുന്നവരുമാണ്. ‘നോക്കുവിൻ’ എന്ന അവന്റെ ആഹ്വാനം എല്ലാവരെയും ജാഗരൂകരാക്കുന്നു. ഒൻപതാം ശ്ലോകത്തിൽ അച്ചടിയിലെ പാഠം ‘നിപതന്തി ഹതാ യാവദ്ധരണ്യാമൽപചേതനാഃ’ എന്നാണ്; സമീക്ഷിതപതിപ്പിലാകട്ടെ ‘നിപതന്തു ഹതാശ്ചൈതേ ധരണ്യാമൽപജീവിതാഃ’ എന്നും — വൾഗേറ്റിൽ ‘യാവത്’ എന്ന കാലവാചകപദം, സമീക്ഷിതത്തിൽ ആജ്ഞാരൂപമായ ലോട്ട് ക്രിയ. വാനരന്മാരുടെ വാക്കിലെ ‘ദുരാത്മാക്കൾ’ എന്ന പദം അവരുടെ മുൻവിധിയെ കാണിക്കുന്നു — രാക്ഷസനായവനെല്ലാം ദുരാത്മാവാണ് എന്ന്.

അവർ പരസ്പരം സംസാരിച്ചുകൊണ്ടിരിക്കെ ആ വിഭീഷണൻ വടക്കേക്കരയിലെത്തി ആകാശത്തുതന്നെ നിലകൊണ്ടു. മഹാപ്രാജ്ഞനും മഹാനുമായ അവൻ ആകാശത്തുനിന്നുതന്നെ സുഗ്രീവനെയും അവരെയും നോക്കി ഉറക്കെ പറഞ്ഞു: ‘രാവണൻ എന്നു പേരുള്ള ദുർവൃത്തനായ ഒരു രാക്ഷസനുണ്ട്, രാക്ഷസന്മാരുടെ അധിപൻ; ഞാൻ അവന്റെ അനുജനാണ്, വിഭീഷണൻ എന്നു പ്രസിദ്ധൻ. അവൻ ജടായുവിനെ കൊന്ന് ജനസ്ഥാനത്തുനിന്ന് സീതയെ അപഹരിച്ചു; ദീനയും വിവശയുമായ അവൾ രാക്ഷസിമാരാൽ കാവൽചെയ്യപ്പെട്ട് തടവിൽ കഴിയുന്നു. സീതയെ രാമനു തിരിച്ചേൽപ്പിക്കുന്നതാണു നല്ലത് എന്ന് വിവിധ ഹേതുക്കളും വാക്കുകളുംകൊണ്ട് ഞാൻ അവനെ വീണ്ടും വീണ്ടും ബോധ്യപ്പെടുത്താൻ ശ്രമിച്ചു. കാലത്താൽ പ്രേരിതനായ ആ രാവണൻ, മരിക്കാൻ പോകുന്നവൻ ഔഷധം സ്വീകരിക്കാത്തതുപോലെ, പറഞ്ഞുകൊടുത്ത ഹിതവാക്യം സ്വീകരിച്ചില്ല. അവനാൽ പരുഷമായി ശകാരിക്കപ്പെട്ട്, ദാസനെപ്പോലെ അപമാനിക്കപ്പെട്ട ഞാൻ പുത്രന്മാരെയും ഭാര്യമാരെയും ഉപേക്ഷിച്ച് രാഘവനെ ശരണം പ്രാപിച്ചിരിക്കുന്നു. സർവലോകത്തിനും ശരണ്യനായ മഹാത്മാവായ രാഘവനോട് വിഭീഷണനായ ഞാൻ വന്നുനിൽക്കുന്നു എന്ന് വേഗം അറിയിച്ചാലും.’ വിഭീഷണന്റെ നിവേദനം ലളിതവും സത്യവുമാണ് — അവൻ ഒന്നും മറച്ചുവയ്ക്കുന്നില്ല; തന്റെ വംശം, രാവണന്റെ അപരാധം, തന്റെ പ്രയത്നം, അപമാനം, ത്യാഗം എന്നിവ ക്രമമായി പറയുന്നു. ‘വിപരീത ഇവൗഷധം’ എന്ന ഉപമ — മരണാസന്നനായ രോഗി മരുന്നു സ്വീകരിക്കാത്തതുപോലെ രാവണൻ ഹിതവചനം സ്വീകരിക്കുന്നില്ല. ‘സർവലോകശരണ്യൻ’ എന്ന പദം രാമന്റെ ശരണാഗതവാത്സല്യത്തെ മുൻകൂട്ടിത്തന്നെ സൂചിപ്പിക്കുന്നു; ആ ആശ്രയത്തിൽ അവൻ നിശ്ചിന്തനെന്നപോലെയാണ്. പതിനേഴാം ശ്ലോകത്തിൽ സമീക്ഷിതപതിപ്പുമായി പാദങ്ങളുടെ സ്ഥാനമാറ്റമുണ്ട് — അച്ചടിയിൽ ‘നിവേദയത മാം ക്ഷിപ്രം രാഘവായ മഹാത്മനേ. സർവലോകശരണ്യായ വിഭീഷണമുപസ്ഥിതം’, സമീക്ഷിതത്തിൽ ‘സർവലോകശരണ്യായ രാഘവായ മഹാത്മനേ / നിവേദയത മാം ക്ഷിപ്രം വിഭീഷണമുപസ്ഥിതം’. ‘വിഭീഷണ ഇതി ശ്രുതഃ’ (വിഭീഷണൻ എന്നു കേൾവിപ്പെട്ടവൻ) എന്ന് വിഭീഷണൻ സ്വന്തം പേരു പറയുന്നു — പ്രസിദ്ധമായ പേര്, വാനരന്മാരും ഹനുമാന്റെ വായിൽനിന്ന് കേട്ടിരിക്കാനിടയുള്ളത്. ‘പുത്രാംശ്ച ദാരാംശ്ച’ (പുത്രന്മാരെയും ഭാര്യമാരെയും) ഉപേക്ഷിച്ചത് അവന്റെ സർവസ്വത്യാഗത്തെ സൂചിപ്പിക്കുന്നു — ഒരു പ്രതീക്ഷയുമില്ലാതെയാണ് അവൻ വന്നിരിക്കുന്നത്. ‘സ്വന്തം ഭാര്യയെയും പുത്രന്മാരെയും അവിടെത്തന്നെ ഉപേക്ഷിച്ച്’ എന്ന് ഹിന്ദിഭാഷ്യവും വ്യക്തമായി പറയുന്നു. ആകാശത്തുനിന്നുകൊണ്ടുതന്നെയാണ് അവൻ അറിയിക്കുന്നത് — അനുവാദമില്ലാതെ നിലത്തിറങ്ങുന്നില്ല; ഇതാണ് ശരണാഗതന്റെ മര്യാദ. പതിമൂന്നാം ശ്ലോകത്തിലെ ‘രുദ്ധാ ച വിവശാ ദീനാ രാക്ഷസീഭിഃ സുരക്ഷിതാ’ (തടവിലാക്കപ്പെട്ടവളും വിവശയും ദീനയും രാക്ഷസിമാരാൽ കാവൽചെയ്യപ്പെട്ടവളും) എന്ന സീതയുടെ അവസ്ഥ രാമന്റെ കരുണയെ ഉണർത്തുന്നു.

ഈ വാക്കു കേട്ട്, വേഗമുള്ള പരാക്രമിയായ സുഗ്രീവൻ ലക്ഷ്മണന്റെ മുന്നിൽവച്ച് ആവേശത്തോടെ രാമനോടു പറഞ്ഞു: ‘ശത്രുസൈന്യത്തിൽനിന്നു വന്ന ഈ ശത്രു അപ്രതീക്ഷിതമായി എത്തിയിരിക്കുന്നു; തക്കം കിട്ടിയാൽ മൂങ്ങ കാക്കകളെയെന്നപോലെ ഇവൻ നമ്മെ കൊന്നൊടുക്കിയേക്കാം. ശത്രുതാപനാ, വാനരന്മാരുടെ നന്മയ്ക്കും ശത്രുക്കളുടെ നിഗ്രഹത്തിനുമായി അങ്ങ് മന്ത്രത്തിലും വ്യൂഹത്തിലും നയത്തിലും ചാരപ്രയോഗത്തിലും ശ്രദ്ധയുള്ളവനായിരിക്കണം. ഈ രാക്ഷസന്മാർ അന്തർധാനം ചെയ്യാൻ കഴിവുള്ളവരും ഇഷ്ടരൂപം ധരിക്കുന്നവരും ശൂരന്മാരും ചതി അറിയുന്നവരുമാണ്; അവരെ ഒരിക്കലും വിശ്വസിക്കരുത്. ഇവൻ രാക്ഷസേന്ദ്രനായ രാവണന്റെ ഒറ്റുകാരനായിരിക്കാം; നമ്മുടെ ഇടയിൽ കടന്നുകൂടി ഭിന്നിപ്പുണ്ടാക്കും, സംശയമില്ല. അല്ലെങ്കിൽ ബുദ്ധിമാനായ ഇവൻ സ്വയംതന്നെ പഴുതു കണ്ടെത്തി, നാം വിശ്വസിച്ചിരിക്കുമ്പോൾ ഉള്ളിൽ കടന്ന് എപ്പോഴെങ്കിലും പ്രഹരിച്ചെന്നും വരാം. മിത്രബലം, വനവാസികളുടെ ബലം, പരമ്പരാഗതമായ മൗലബലം, ഭൃത്യബലം — ഇവയെല്ലാം സ്വീകരിക്കാം, ശത്രുബലം മാത്രം ഒഴിവാക്കണം. പ്രഭോ, ഇവൻ പ്രകൃത്യാ രാക്ഷസനാണ്, ശത്രുവിന്റെ സഹോദരനാണ്, നേരിട്ടു ശത്രുവായിത്തന്നെ വന്നിരിക്കുന്നു; ഇവനെ എങ്ങനെ വിശ്വസിക്കും? രാവണന്റെ അനുജൻ, വിഭീഷണൻ എന്നു പ്രസിദ്ധനായ ഇവൻ നാലു രാക്ഷസന്മാരോടൊപ്പം അങ്ങയെ ശരണം പ്രാപിച്ചിരിക്കുന്നു. ആ വിഭീഷണനെ രാവണൻ അയച്ചവനായി അറിഞ്ഞാലും; ക്ഷമാശീലരിൽ ശ്രേഷ്ഠനായവനേ, അവനെ നിഗ്രഹിക്കുന്നതാണ് ഉചിതമെന്നു ഞാൻ കരുതുന്നു. അനഘാ, കുടിലബുദ്ധിയോടെ നിയോഗിക്കപ്പെട്ട ഈ രാക്ഷസൻ മായയാൽ മറഞ്ഞ്, അങ്ങ് വിശ്വസിച്ചിരിക്കുമ്പോൾ പ്രഹരിക്കാനാണ് ഇവിടെ വന്നിരിക്കുന്നത്. ക്രൂരനായ രാവണന്റെ സഹോദരനായ ഈ വിഭീഷണനെ സചിവന്മാരോടൊപ്പം കഠിനമായ ദണ്ഡനത്താൽ വധിക്കണം.’ ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞ്, വാക്കിന്റെ മർമമറിയുന്നവനും ആവേശഭരിതനുമായ ആ സേനാപതി, വാക്ചതുരനായ രാമന്റെ മുന്നിൽ മൗനം പൂണ്ടു. 19 മുതൽ 25 വരെയുള്ള ഏഴു ശ്ലോകങ്ങൾ (മൂങ്ങയുടെ ഉപമ, മന്ത്രം-വ്യൂഹം-നയം-ചാരൻ, ഇഷ്ടരൂപധാരണം, ഒറ്റുകാരനായിരിക്കാനുള്ള സാധ്യത, പഴുതന്വേഷണം, ബലഗണന, പ്രകൃത്യാ രാക്ഷസനാകൽ) സമീക്ഷിതപതിപ്പിലില്ല — വൾഗേറ്റിൽ സുഗ്രീവന്റെ ആശങ്ക വിസ്തരിച്ചു പറയപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു. ‘മിത്രാടവിബലം’ മുതലായ പദങ്ങളിൽ പ്രാചീനരാജനീതിയിലെ ആറുതരം ബലം സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു. സുഗ്രീവന്റെ ആശങ്ക അടിസ്ഥാനമില്ലാത്തതല്ല — സ്വാമിയുടെ രക്ഷയാണ് അവൻ ഒന്നാമതായി കാണുന്നത്. ‘ഉലൂകോ വായസാനിവ’ എന്ന ഉപമ — രാത്രിയിൽ മൂങ്ങ ഉറങ്ങുന്ന കാക്കകളെ കൊല്ലുന്നതുപോലെ, വിശ്വസിച്ചിരിക്കുന്ന നമ്മെ ഇവൻ കൊന്നേക്കാം. ഇരുപത്തെട്ടാം ശ്ലോകത്തിലെ ‘ജിഹ്മയാ ബുദ്ധ്യാ’ എന്നതിന് കുടിലബുദ്ധിയോടെ രാവണനാൽ അയയ്ക്കപ്പെട്ടവൻ എന്നർഥം. സുഗ്രീവന്റെ വാക്കിൽ രാജനീതിയുടെ പല സാങ്കേതികപദങ്ങളുമുണ്ട് — ‘മന്ത്രം’ (രഹസ്യാലോചന), ‘വ്യൂഹം’ (സേനയുടെ വിന്യാസം), ‘നയം’ (നീതി), ‘ചാരം’ (ഗൂഢചരന്മാരുടെ പ്രയോഗം), ‘പ്രണിധി’ (ഒറ്റുകാരൻ), ‘ഭേദം’ (ഉള്ളിൽ കലഹമുണ്ടാക്കൽ). ഇരുപത്തിനാലാം ശ്ലോകത്തിൽ ബലങ്ങളുടെ ഗണനയുണ്ട് — മിത്രബലം, ആടവികബലം (വനവാസികളുടെ ബലം), മൗലബലം (വംശപരമ്പരയായുള്ളത്), ഭൃത്യബലം (ശമ്പളം പറ്റുന്നവർ) — ഇവ വിശ്വസനീയം, ശത്രുബലം അങ്ങനെയല്ല. ഇരുപത്തെട്ടാം ശ്ലോകത്തിലെ ‘വിശ്വസ്തേ ത്വയി’ (അങ്ങ് വിശ്വസിച്ചിരിക്കുമ്പോൾ) എന്നതിൽനിന്ന് രാമന്റെ സുരക്ഷതന്നെയാണ് സുഗ്രീവന്റെ പ്രധാനചിന്ത എന്നു വ്യക്തം. മുപ്പതാം ശ്ലോകത്തിലെ ‘വാക്യജ്ഞഃ വാക്യകുശലം’ — രണ്ടുപേരും സമർഥരായ വക്താക്കൾ; സുഗ്രീവൻ സ്വന്തം അഭിപ്രായം പറഞ്ഞിട്ട് രാമന്റെ തീരുമാനം കാത്തിരിക്കുന്നു. ഈ ഭാഗത്ത് ഹിന്ദിഭാഷ്യവും സുഗ്രീവന്റെ സംരംഭത്തെ ‘ആവേശത്തോടെ’ എന്നു വ്യാഖ്യാനിക്കുന്നു. സുഗ്രീവന്റെ വാക്കിനു രണ്ടു ഭാഗങ്ങളുണ്ട് — ആദ്യം പൊതുവായ നീതി (19–25), പിന്നെ പ്രത്യേകമായ നിഗമനം (26–29). ഇരുപത്താറാം ശ്ലോകത്തിൽ വിഭീഷണന്റെ ആത്മനിവേദനത്തിലെ വാക്കുകൾതന്നെ ആവർത്തിക്കപ്പെടുന്നു — ‘വിഭീഷണ ഇതി ശ്രുതഃ’, ‘ശരണം ഗതഃ’ — പക്ഷേ സുഗ്രീവൻ അവയെ സംശയത്തോടെയാണ് വായിക്കുന്നത്.

സുഗ്രീവന്റെ ആ വാക്കു കേട്ട് മഹാബലനായ രാമൻ അടുത്തുനിന്നിരുന്ന ഹനുമാൻ മുതലായ കപികളോടു പറഞ്ഞു: ‘രാവണന്റെ അനുജനെക്കുറിച്ച് കപിരാജൻ പറഞ്ഞ ഏറ്റവും യുക്തിയുക്തമായ വാക്ക് നിങ്ങളും കേട്ടുവല്ലോ. കാര്യങ്ങൾ ക്ലേശകരമാകുമ്പോൾ ശാശ്വതമായ ഐശ്വര്യം ആഗ്രഹിക്കുന്ന, സമർഥനും ബുദ്ധിമാനുമായ സുഹൃത്ത് എപ്പോഴും ഉപദേശം നൽകുന്നതാണ് ഉചിതം.’ ഇങ്ങനെ ചോദിക്കപ്പെട്ടപ്പോൾ, ഉദാസീനതയില്ലാത്തവരും പ്രിയം ചെയ്യാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നവരുമായ അവർ ഓരോരുത്തരും തങ്ങളുടെ അഭിപ്രായം ആദരപൂർവം രാമനോടു പറഞ്ഞു: ‘രാഘവാ, മൂന്നു ലോകങ്ങളിലും അങ്ങേക്ക് അറിയാത്തതായി ഒന്നുമില്ല; രാമാ, അങ്ങ് സ്വന്തം മഹിമ ഉയർത്തിക്കൊണ്ടാണ് സൗഹൃദഭാവത്തിൽ ഞങ്ങളോടു ചോദിക്കുന്നത്. അങ്ങ് സത്യവ്രതനും ശൂരനും ധാർമികനും ദൃഢപരാക്രമിയും പരിശോധിച്ചു മാത്രം പ്രവർത്തിക്കുന്നവനും ഓർമശക്തിയുള്ളവനും സുഹൃത്തുക്കളിൽ ആത്മാവിനെ അർപ്പിച്ചവനുമാണല്ലോ. അതിനാൽ ബുദ്ധിയും സാമർഥ്യവുമുള്ള അങ്ങയുടെ സചിവന്മാർ ഹേതുക്കളോടുകൂടി ഓരോരുത്തരായി വീണ്ടും വീണ്ടും പറയട്ടെ.’ രാമന്റെ ചോദ്യം അവന്റെ നേതൃത്വത്തിന്റെ ആദർശം കാണിക്കുന്നു — സ്വയം തീരുമാനമെടുക്കാൻ കഴിവുണ്ടായിട്ടും അവൻ എല്ലാവരുടെയും അഭിപ്രായം കേൾക്കുന്നു; സുഗ്രീവന്റെ അഭിപ്രായംതന്നെ അന്തിമമായി കരുതുന്നില്ല. ‘ആത്മാനം പൂജയൻ’ (സ്വയം ബഹുമാനിച്ചുകൊണ്ട്) എന്നതിലെ വാനരന്മാരുടെ ഭാവം ഇതാണ് — സർവജ്ഞനായിട്ടും വിനയത്തോടെ ചോദിക്കുന്നതിനാൽ ഞങ്ങളോടു ചോദിക്കുമ്പോൾ അങ്ങ് യഥാർഥത്തിൽ സ്വന്തം ഗൗരവംതന്നെ വർധിപ്പിക്കുകയാണ്. ‘നിസൃഷ്ടാത്മാ സുഹൃത്സു’ — മിത്രങ്ങളിൽ ആത്മാവിനെ സമർപ്പിക്കുന്നവൻ, അവരെ വിശ്വസിക്കുന്നവൻ. ഇവിടെ മന്ത്രിമാരുടെ വാക്ക് ‘സോപചാരം’ ആണ് — വിനയപൂർവവും സ്വാമിയെ പ്രശംസിച്ചുകൊണ്ടുള്ളതും. മുപ്പത്തേഴാം ശ്ലോകത്തിലെ ‘ഏകൈകശഃ’ (ഓരോരുത്തരായി) എന്ന ക്രമം തുടർന്നു പാലിക്കപ്പെടുന്നു — അംഗദൻ, ശരഭൻ, ജാംബവാൻ, മൈന്ദൻ, ഹനുമാൻ. മുപ്പത്തിമൂന്നാം ശ്ലോകത്തിൽ മന്ത്രിയുടെ കർത്തവ്യം പറയുന്നു — കാര്യക്ലേശങ്ങളിൽ, സങ്കടകാലത്ത്, സ്വാമിയുടെ ശാശ്വതമായ നന്മ ആഗ്രഹിക്കുന്ന സമർഥനും ബുദ്ധിമാനുമായ സുഹൃത്ത് എപ്പോഴും ഉപദേശം നൽകണം. ഇതിലൂടെ രാമൻ മന്ത്രിമാരെ അവരുടെ ഉത്തരവാദിത്വം ഓർമിപ്പിക്കുന്നു — അവർ പ്രിയം മാത്രമല്ല, ഹിതംതന്നെ പറയണം. മുപ്പത്താറാം ശ്ലോകത്തിൽ രാമന്റെ ഒൻപതു ഗുണങ്ങൾ എണ്ണിപ്പറയുന്നു. മുപ്പത്തഞ്ചാം ശ്ലോകത്തിലെ ‘മൂന്നു ലോകങ്ങളിലും അങ്ങേക്ക് അറിയാത്തതായി ഒന്നുമില്ല’ എന്ന വാക്കിലൂടെ വാനരന്മാർ രാമന്റെ സർവജ്ഞത്വം അംഗീകരിക്കുന്നു.

ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞപ്പോൾ ബുദ്ധിമാനായ അംഗദൻ ആദ്യംതന്നെ വിഭീഷണനെ പരീക്ഷിക്കുന്നതിനായി രാഘവനോടു പറഞ്ഞു: ‘ശത്രുവിന്റെ അടുക്കൽനിന്നു വന്ന ഇവനെ എല്ലാ വിധത്തിലും സംശയിക്കേണ്ടതാണ്; വിഭീഷണനെ പെട്ടെന്നു വിശ്വസിക്കരുത്. ശഠബുദ്ധികൾ സ്വന്തം ഭാവം മറച്ചുവച്ച് സഞ്ചരിക്കുകയും പഴുതു കിട്ടുമ്പോൾ പ്രഹരിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു; അതു വലിയ അനർഥമാകും. ഗുണദോഷങ്ങൾ നിശ്ചയിച്ചിട്ടേ ഒരു കാര്യത്തിനു മുതിരാവൂ; ഗുണമുണ്ടെങ്കിൽ സ്വീകരിക്കണം, ദോഷമുണ്ടെങ്കിൽ ഉപേക്ഷിക്കണം. രാജാവേ, അവനിൽ വലിയ ദോഷമുണ്ടെങ്കിൽ സംശയിക്കാതെ ഉപേക്ഷിക്കണം; അനേകം ഗുണങ്ങളുണ്ടെന്നറിഞ്ഞാൽ സ്വീകരിക്കണം.’ പിന്നീട് ശരഭൻ ആലോചിച്ചുറച്ച് അർഥവത്തായ വാക്കു പറഞ്ഞു: ‘നരവ്യാഘ്രാ, ഇവന്റെ മേൽ വേഗം ഒരു ചാരനെ നിയോഗിക്കണം; സൂക്ഷ്മബുദ്ധിയുള്ള ചാരനെക്കൊണ്ട് യഥാവിധി നിരീക്ഷിച്ചു പരീക്ഷിച്ചിട്ട് ന്യായമനുസരിച്ച് സ്വീകരിക്കണം.’ തുടർന്ന് വിചക്ഷണനായ ജാംബവാൻ ശാസ്ത്രബുദ്ധിയോടെ പരിശോധിച്ച് ഗുണമുള്ളതും ദോഷമില്ലാത്തതുമായ വാക്ക് അറിയിച്ചു: ‘ബദ്ധവൈരനും പാപിയുമായ രാക്ഷസേന്ദ്രന്റെ അടുക്കൽനിന്നു വന്ന വിഭീഷണൻ അനുചിതമായ ദേശത്തും കാലത്തുമാണ് എത്തിയിരിക്കുന്നത്; എല്ലാ വിധത്തിലും ഇവനെ സംശയിക്കണം.’ പിന്നെ നയവും അനയവും അറിയുന്നവനും വാക്ചാതുര്യമുള്ളവനുമായ മൈന്ദൻ ആലോചിച്ച് കൂടുതൽ യുക്തിയുക്തമായ വാക്കു പറഞ്ഞു: ‘നരപതീശ്വരാ, ഇവൻ ആ രാവണന്റെ അനുജൻ, വിഭീഷണൻ എന്നു പേരുള്ളവൻ; ഇവനോടു മധുരമായി സാവധാനം ചോദിക്കണം. നരശ്രേഷ്ഠാ, ഇവന്റെ ഭാവം — ദുഷ്ടനാണോ അല്ലയോ എന്ന് — അറിഞ്ഞശേഷം ബുദ്ധിപൂർവം യഥാർഥമായി വേണ്ടതു ചെയ്താലും.’ നാല് അഭിപ്രായങ്ങളും വ്യത്യസ്തമാണ്, എങ്കിലും എല്ലാറ്റിന്റെയും അടിയിൽ സന്ദേഹമുണ്ട് — അംഗദൻ ഗുണദോഷപരീക്ഷയും, ശരഭൻ ഗൂഢചാരനെക്കൊണ്ടുള്ള പരീക്ഷയും, ജാംബവാൻ ദേശകാലങ്ങളുടെ അനൗചിത്യവും, മൈന്ദൻ നേരിട്ടുള്ള ചോദ്യവും നിർദേശിക്കുന്നു. അംഗദന്റെ ‘ഗുണതഃ സംഗ്രഹം കുര്യാദ്ദോഷതസ്തു വിസർജയേത്’ (ഗുണം നോക്കി സ്വീകരിക്കണം, ദോഷം നോക്കി ഉപേക്ഷിക്കണം) എന്ന നീതിസൂത്രം എല്ലാ അഭിപ്രായങ്ങളുടെയും സാരമാണ്. മൈന്ദന്റെ ‘മധുരേണ ശനൈഃ’ (മധുരമായി, സാവധാനം) എന്നത് മൃദുവായ ഉപായമാണ്, എന്നാൽ ഹനുമാൻ പിന്നീട് അതിലും ദോഷമുണ്ടെന്നു കാണിക്കുന്നു. യുവരാജാവായതിനാൽ അംഗദൻ ആദ്യം സംസാരിക്കുന്നു; അവന്റെ അഭിപ്രായം മധ്യമമാണ് — പൂർണമായ നിഷേധമല്ല, പൂർണമായ സ്വീകാരവുമല്ല, മറിച്ച് പരീക്ഷ. ശരഭൻ ഗൂഢചാരന്റെ പ്രയോഗം പറയുന്നു — സൂക്ഷ്മബുദ്ധിയുള്ള ചാരൻ വിഭീഷണന്റെ പെരുമാറ്റം നിരീക്ഷിച്ച് അറിയിക്കണം. ജാംബവാൻ വൃദ്ധനും ശാസ്ത്രജ്ഞനുമാണ്; ‘അദേശകാലേ’ (അനുചിതമായ ദേശകാലത്ത്) എന്ന യുക്തിയാണ് അവൻ നൽകുന്നത് — യുദ്ധാരംഭത്തിൽ ശത്രുപക്ഷത്തുനിന്നു വരുന്നവൻ എല്ലാ വിധത്തിലും സംശയിക്കപ്പെടേണ്ടവനാണ്. മൈന്ദൻ ‘മധുരേണ ശനൈഃ’ എന്ന ചോദ്യോപായം പറയുന്നു; അതിലെ ദോഷം ഹനുമാൻ പിന്നീടു കാണിക്കും. ഇങ്ങനെ നാലു മന്ത്രിമാരും വിഭീഷണന്റെ പരീക്ഷയാണ് ആഗ്രഹിക്കുന്നത്; സുഗ്രീവനാകട്ടെ വധവും. ഈ ഭാഗത്തെ എല്ലാ ശ്ലോകങ്ങളും സമീക്ഷിതപതിപ്പുമായി ഏറെക്കുറെ അക്ഷരംപ്രതി ഒത്തുപോകുന്നു. മന്ത്രിമാരുടെ ക്രമവും ശ്രദ്ധേയമാണ് — ആദ്യം യുവരാജാവ്, പിന്നെ സേനാപതിമാർ, ഒടുവിൽ വൃദ്ധനായ സചിവനെപ്പോലെ ഹനുമാൻ. നാൽപത്തൊന്നാം ശ്ലോകത്തിലെ ‘അർഥാനർഥൗ വിനിശ്ചിത്യ’ — കാര്യത്തിന്റെ ലാഭവും നഷ്ടവും നിശ്ചയിച്ചിട്ടേ പ്രവൃത്തിയാകാവൂ. നാൽപത്താറാം ശ്ലോകത്തിൽ ‘ബദ്ധവൈരാത്’, ‘പാപാത്’ എന്നിവ രാവണന്റെ വിശേഷണങ്ങളാണ് — അവൻ നമ്മോടു ശത്രുത ഉറപ്പിച്ചവനും സ്വഭാവേന പാപിയുമാണ്; അതിനാൽ അവന്റെ അടുക്കൽനിന്നു വന്നവനും അവന്റെ സ്വാധീനത്തിൽനിന്നു മുക്തനല്ല എന്നാണ് ജാംബവാന്റെ തർക്കം. നാൽപത്തെട്ടാം ശ്ലോകത്തിൽ അച്ചടിയിൽ രാമനെ ‘നരപതീശ്വര’ എന്നു സംബോധന ചെയ്യുന്നു, സമീക്ഷിതത്തിൽ ‘നരവരേശ്വര’. നാൽപത്തൊൻപതാം ശ്ലോകത്തിലെ ‘ബുദ്ധിപൂർവം’ — ഭാവം അറിഞ്ഞ് ആലോചിച്ചിട്ടേ തീരുമാനമെടുക്കാവൂ, പെട്ടെന്നരുത്.

അനന്തരം സംസ്കാരസമ്പന്നനും സചിവശ്രേഷ്ഠനുമായ ഹനുമാൻ മൃദുവും അർഥവത്തും മധുരവും സംക്ഷിപ്തവുമായ വാക്കു പറഞ്ഞു: ‘ബുദ്ധിമാന്മാരിൽ ശ്രേഷ്ഠനും സമർഥനും വാഗ്മികളിൽ ഉത്തമനുമായ അങ്ങയെ ബൃഹസ്പതിക്കുപോലും വാക്കുകൊണ്ടു മറികടക്കാനാവില്ല. രാജാവേ, രാമാ, വാദത്തിനുവേണ്ടിയോ മത്സരംകൊണ്ടോ മേൽക്കോയ്മ കാട്ടാനോ ആഗ്രഹംകൊണ്ടോ അല്ല, കാര്യത്തിന്റെ ഗൗരവംകൊണ്ടാണ് ഞാൻ യഥാർഥമായ വാക്കു പറയാൻ പോകുന്നത്. ഗുണദോഷങ്ങളെ മുൻനിർത്തി അങ്ങയുടെ സചിവന്മാർ പറഞ്ഞതിൽ ഞാൻ ദോഷം കാണുന്നു — ഇപ്പോൾ പരീക്ഷ സാധ്യമല്ല. ഒരു ചുമതല ഏൽപ്പിക്കാതെ ഒരാളുടെ സാമർഥ്യം അറിയാനാവില്ല; എന്നാൽ പെട്ടെന്ന് ചുമതല ഏൽപ്പിക്കുന്നതും എനിക്കു ദോഷകരമായി തോന്നുന്നു. ചാരനെ നിയോഗിക്കണമെന്നു പറഞ്ഞതിലും, അതുകൊണ്ടു സാധിക്കാൻ ഒന്നുമില്ലാത്തതിനാൽ, കാരണം കാണുന്നില്ല — മുന്നിൽവന്നുനിന്ന് സ്വന്തം വൃത്താന്തം പറയുന്നവനുവേണ്ടി ചാരൻ നിരർഥകമാണ്. അനുചിതമായ ദേശകാലത്താണ് എത്തിയതെന്നു പറഞ്ഞതിലും എനിക്കു പറയാനുണ്ട് — ഇതുതന്നെയാണ് ദേശവും കാലവും; ഒരാളിൽനിന്ന് മറ്റൊരാളിലേക്കു ചെല്ലുമ്പോൾ ഗുണദോഷങ്ങൾ വിവേചിക്കപ്പെടുന്നതുപോലെ. രാവണനിലെ ദുഷ്ടതയും അങ്ങയിലെ പരാക്രമവും കണ്ടിട്ടുള്ള ഇവന്റെ വരവ് ഉചിതവും ഇവന്റെ ബുദ്ധിക്കു ചേർന്നതുമാണ്. അജ്ഞാതരൂപരായ ആളുകളെക്കൊണ്ടു ചോദിപ്പിക്കണം എന്നു പറഞ്ഞതിനെക്കുറിച്ച് ഞാൻ ആലോചിച്ചുറച്ച അഭിപ്രായം ഇതാണ് — ചോദ്യം ചെയ്യപ്പെടുന്ന ബുദ്ധിമാൻ പെട്ടെന്ന് ആ വാക്കിനെ സംശയിക്കും; കപടമായി ചോദിക്കപ്പെട്ടാൽ സന്തോഷത്തോടെ വന്ന മിത്രം മനംമടുത്ത് അകന്നുപോകും. രാജാവേ, മറ്റൊരാളുടെ ഭാവം പെട്ടെന്ന് അറിയാൻ കഴിയില്ല; ഇടയ്ക്കിടെ വ്യത്യസ്തമായ സ്വരങ്ങളിൽനിന്ന് അവന്റെ സാമർഥ്യം നന്നായി കാണാം. ഇവൻ സംസാരിക്കുമ്പോൾ ദുഷ്ടഭാവം ഒരിക്കലും കാണുന്നില്ല; മുഖവും പ്രസന്നമാണ്; അതിനാൽ എനിക്കു സംശയമില്ല. ശഠനാണെങ്കിൽ ശങ്കയില്ലാത്ത മനസ്സോടെ സ്വസ്ഥനായി ഇങ്ങനെ സമീപിക്കില്ല; ഇവന്റെ വാക്കിൽ ദോഷമില്ല; അതിനാൽ എനിക്കു സംശയമില്ല. ആകാരം മറച്ചുവയ്ക്കാൻ ശ്രമിച്ചാലും മറയ്ക്കാനാവില്ല; അതു ബലമായിത്തന്നെ മനുഷ്യരുടെ ഉള്ളിലെ ഭാവം വെളിപ്പെടുത്തുന്നു. കാര്യജ്ഞരിൽ ശ്രേഷ്ഠനായവനേ, ദേശകാലങ്ങൾക്കു ചേർന്നതും ശരിയായ പ്രയോഗത്തോടു കൂടിയതുമായ കാര്യം വേഗം ഫലിക്കുന്നു. അങ്ങയുടെ ഉദ്യമവും രാവണന്റെ മിഥ്യാചാരവും ബാലിയുടെ വധവും സുഗ്രീവന്റെ അഭിഷേകവും കേട്ടറിഞ്ഞ്, രാജ്യം ആഗ്രഹിച്ചുകൊണ്ട് ബുദ്ധിപൂർവമാണ് ഇവൻ ഇവിടെ വന്നിരിക്കുന്നത്. ഇത്രയും മുൻനിർത്തി ഇവനെ സ്വീകരിക്കുന്നതാണ് ഉചിതം. ബുദ്ധിമാന്മാരിൽ ശ്രേഷ്ഠനായവനേ, ഈ രാക്ഷസന്റെ ആർജവത്തെക്കുറിച്ച് എനിക്കു കഴിയുന്നത്ര ഞാൻ പറഞ്ഞു; ബാക്കിയുള്ളത് കേട്ടിട്ട് അങ്ങുതന്നെയാണു പ്രമാണം.’ ഹനുമാന്റെ വാക്ക് ഈ സർഗത്തിന്റെ ശിഖരമാണ് — മുൻപു പറഞ്ഞ ഓരോ അഭിപ്രായവും ക്രമമായി പരിശോധിച്ച് ഖണ്ഡിക്കുന്നു, പിന്നെ സ്വന്തം അഭിപ്രായം ഹേതുക്കളോടെ സ്ഥാപിക്കുന്നു. അവന്റെ പ്രമാണങ്ങൾ മനഃശാസ്ത്രാധിഷ്ഠിതമാണ് — മുഖത്തിന്റെ പ്രസന്നത, വാക്കിന്റെ നിർദോഷത, ശങ്കയില്ലാത്ത മനസ്സ്, ആകാരം മറയ്ക്കാനാവാത്തത്. അവന് രാജനീതിപരമായ ഒരു തർക്കവുമുണ്ട് — വിഭീഷണൻ രാജ്യം ആഗ്രഹിക്കുന്നവനാണ്; രാമൻ സുഗ്രീവനെ രാജ്യത്തിൽ അഭിഷേകം ചെയ്തു എന്നു കേട്ട് അവനും അതുപോലെ ആശിക്കുന്നു; അതിനാൽ അവന്റെ സ്വാർഥവും രാമന്റെ പക്ഷത്താണ്. ‘സംസ്കാരസമ്പന്നൻ’ എന്ന വിശേഷണം ഹനുമാന്റെ ശാസ്ത്രജ്ഞാനത്തെയും വാക്ചാതുര്യത്തെയും സൂചിപ്പിക്കുന്നു. അൻപതാം ശ്ലോകത്തിൽ ‘ശ്ലക്ഷ്ണം അർഥവത് മധുരം ലഘു’ എന്ന് വാക്കിന്റെ നാലു ലക്ഷണങ്ങൾ — മൃദു, അർഥപൂർണം, കേൾക്കാൻ ഇമ്പമുള്ളത്, സംക്ഷിപ്തം. അൻപത്തൊന്നാം ശ്ലോകത്തിൽ രാമനെ പ്രശംസിച്ചുകൊണ്ടുതന്നെ ഹനുമാൻ സ്വന്തം അഭിപ്രായം പറയാൻ ഒരുങ്ങുന്നു; അൻപത്തിരണ്ടാം ശ്ലോകത്തിൽ തന്റെ നിഃസ്വാർഥത സ്ഥാപിക്കുന്നു — വാദപ്രതിവാദത്തിനല്ല, മത്സരത്തിനല്ല, ആത്മപ്രശംസയ്ക്കല്ല, ആഗ്രഹംകൊണ്ടുമല്ല. അൻപത്തിനാലാം ശ്ലോകത്തിലെ ‘ഋതേ നിയോഗാത്’ — ഏതെങ്കിലും കാര്യത്തിൽ നിയോഗിക്കാതെ സാമർഥ്യം അറിയാനാവില്ല, എന്നാൽ പെട്ടെന്നുള്ള നിയോഗവും ദോഷകരം; അതിനാൽ പരീക്ഷയുടെ രണ്ടു വഴികളും ഇവിടെ അനുചിതമാണ്. അൻപത്തഞ്ചാം ശ്ലോകത്തിലെ ‘അർഥസ്യ അസംഭവാത്’ — ഗൂഢമായ വൃത്താന്തം അറിയുകയാണ് ചാരന്റെ പ്രയോജനം; എന്നാൽ വിഭീഷണൻ സ്വയം എല്ലാം അറിയിക്കുന്നതിനാൽ ചാരനു ചെയ്യാനൊന്നുമില്ല. അൻപത്തേഴാം ശ്ലോകത്തിലെ ‘ഏഷ ദേശശ്ച കാലശ്ച’ — രാവണൻ ദുരാത്മാവാണെന്നും രാമൻ പരാക്രമിയാണെന്നും വ്യക്തമായ ഇപ്പോഴാണ് ശരണാഗമനത്തിന്റെ ഉചിതകാലം; നേരത്തേ വന്നിരുന്നെങ്കിൽ രാമന്റെ ബലം അറിയുമായിരുന്നില്ല. അറുപതാം ശ്ലോകത്തിലെ ‘മിഥ്യാ പൃഷ്ടം’ — ചതിയോടെ ചോദിക്കപ്പെട്ടാൽ നിഷ്കപടനായ മിത്രംപോലും അപമാനമായി കരുതി വിരോധിയായേക്കാം. അറുപത്തിനാലാം ശ്ലോകത്തിലെ ‘ആകാരം’ നീതിശാസ്ത്രത്തിലെ പ്രസിദ്ധസൂത്രമാണ് — ഇംഗിതങ്ങളാലും ആകാരത്താലും ഉള്ളിലെ മനസ്സ് ഗ്രഹിക്കപ്പെടുന്നു. അറുപത്തേഴാം ശ്ലോകത്തിലെ ‘രാജ്യം പ്രാർഥയമാനഃ’ (രാജ്യം ആഗ്രഹിക്കുന്നവൻ) എന്നതിലൂടെ ഹനുമാൻ വിഭീഷണന്റെ സ്വാർഥവും മറച്ചുവയ്ക്കുന്നില്ല — സ്വാർഥംകൊണ്ടുതന്നെ അവൻ രാമന്റെ പക്ഷത്തു നിൽക്കും, അതിനാൽ വിശ്വസനീയനാണ്. അറുപത്തെട്ടാം ശ്ലോകത്തിലെ ‘പ്രമാണം ത്വം’ എന്നതിലൂടെ അന്തിമതീരുമാനം രാമനുതന്നെ സമർപ്പിക്കുന്നു — ഇതാണ് ഉത്തമമന്ത്രിയുടെ വിനയം. ഹനുമാന്റെ വാക്കിൽ വിനയവും കാണാം — ആദ്യം രാമന്റെ ബുദ്ധിയെ പ്രശംസിക്കുന്നു, സ്വന്തം നിഃസ്വാർഥത സ്ഥാപിക്കുന്നു, അതിനുശേഷമേ മറ്റുള്ളവരുടെ അഭിപ്രായങ്ങൾ പരിശോധിക്കുന്നുള്ളൂ; മറ്റു മന്ത്രിമാർ അവന്റെ വാക്കിനാൽ അപമാനിതരാകുന്നില്ല. അവൻ മറ്റുള്ളവരുടെ പേരു പറയുന്നില്ല, ‘സചിവൈസ്തവ യദുക്തം’ (അങ്ങയുടെ സചിവന്മാർ പറഞ്ഞത്) എന്നു മാത്രമേ പറയുന്നുള്ളൂ. ഈ സർഗത്തിനുശേഷം, അടുത്ത സർഗത്തിൽ, രാമൻ ഹനുമാന്റെ അഭിപ്രായം അംഗീകരിച്ച് വിഭീഷണനു ശരണം നൽകുന്നു. അൻപത്തിമൂന്നാം ശ്ലോകത്തിലെ ‘ക്രിയാ നഹ്യുപപദ്യതേ’ — പരീക്ഷയാകുന്ന ക്രിയ ഇവിടെ സാധ്യമല്ല, കാരണം പരീക്ഷയ്ക്കു സമയമില്ല, ശത്രു അടുത്തുണ്ട്. അറുപത്തിരണ്ടിലും അറുപത്തിമൂന്നിലും ആവർത്തിക്കുന്ന ‘തസ്മാന്മേ നാസ്തി സംശയഃ’ (അതിനാൽ എനിക്കു സംശയമില്ല) എന്ന പല്ലവി ഹനുമാന്റെ ദൃഢവിശ്വാസത്തെ സൂചിപ്പിക്കുന്നു; ഒരു ഹേതു മുഖത്തിന്റെ പ്രസന്നത, മറ്റൊന്ന് വാക്കിന്റെ നിർദോഷത. അറുപത്തഞ്ചാം ശ്ലോകത്തിൽ കാര്യസിദ്ധിയുടെ മൂന്നു ഘടകങ്ങൾ — ദേശം, കാലം, പ്രയോഗം.

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये युद्धकाण्डे सप्तदशः सर्गः॥ १७॥

തെറ്റ് അറിയിക്കുക

മൂലശ്ലോകങ്ങളോടും പദവിവരണത്തോടും കൂടി വായിക്കുക