സർഗ്ഗം
രാവണൻ വിഭീഷണനെ നിന്ദിക്കുന്നു, വിഭീഷണൻ പുറപ്പെടുന്നു
ജ്ഞാതികളുടെ (ബന്ധുക്കളുടെ) സ്വഭാവത്തിന്റെ നിന്ദ, ആനകൾ പാടിയ ശ്ലോകങ്ങൾ, അനാര്യരുടെ സൗഹൃദത്തിന്റെ ഉപമകൾ, വിഭീഷണന്റെ ആകാശത്തിലേക്കുള്ള ഉയർച്ച, അന്തിമമായ ഹിതോപദേശം
നന്നായി ആലോചിച്ച ഹിതവാക്യം പറഞ്ഞ വിഭീഷണനോട്, കാലത്താൽ പ്രേരിതനായ രാവണൻ കഠിനമായ വാക്കു പറഞ്ഞു: ‘ശത്രുവിനോടോ ക്രുദ്ധനായ വിഷസർപ്പത്തോടോ ഒപ്പം വസിക്കാം; എന്നാൽ മിത്രമെന്നു പേരുള്ള, ശത്രുവിനെ സേവിക്കുന്നവനോടൊപ്പം വസിക്കരുത്. രാക്ഷസാ, എല്ലാ ലോകങ്ങളിലുമുള്ള ജ്ഞാതികളുടെ (ബന്ധുക്കളുടെ) സ്വഭാവം എനിക്കറിയാം — ഈ ബന്ധുക്കൾ ബന്ധുക്കളുടെ ആപത്തുകളിൽ എപ്പോഴും സന്തോഷിക്കുന്നു. പ്രധാനിയും കാര്യസാധകനും വിദ്വാനും ധർമശീലനും ശൂരനുമായ ബന്ധുവിനെ ബന്ധുക്കൾ അവമാനിക്കുകയും പരിഭവിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു. അവർ എപ്പോഴും പരസ്പരം ഒത്തുകൂടി സന്തോഷിക്കുന്നവരും ആപത്തുകളിൽ ആക്രമിക്കുന്നവരും ഹൃദയം മറച്ചുവയ്ക്കുന്നവരും ഘോരരും ഭയാവഹരുമാണ്. പണ്ടു താമരവനത്തിൽ ആനകൾ പാടിയ ശ്ലോകങ്ങൾ കേൾക്കപ്പെടുന്നു — കയറേന്തിയ മനുഷ്യരെ കണ്ട് അവ പാടിയത് എന്താണോ, ഞാൻ പറയുന്നതു കേൾക്കുക: അഗ്നിയോ മറ്റ് ആയുധങ്ങളോ കയറുകളോ നമുക്കു ഭയാവഹമല്ല; സ്വാർഥത്താൽ പ്രേരിതരായ ഘോരരായ ബന്ധുക്കളാണു നമുക്കു ഭയാവഹം. ഇവർതന്നെയാണ് നമ്മെ പിടിക്കാനുള്ള ഉപായം പറഞ്ഞുകൊടുക്കുക, സംശയമില്ല; അതിനാൽ എല്ലാ ഭയങ്ങളിലുംവെച്ച് ബന്ധുക്കളിൽനിന്നുള്ള ഭയമാണ് ഏറ്റവും കഷ്ടമായി കരുതപ്പെടുന്നത്. പശുക്കളിൽ സമ്പത്തും സ്ത്രീകളിൽ ചാപല്യവും ബ്രാഹ്മണനിൽ തപസ്സും ബന്ധുക്കളിൽനിന്നു ഭയവും നിശ്ചയമായും ഉണ്ട്. അതിനാൽ സൗമ്യാ, ഞാൻ ലോകത്താൽ ആദരിക്കപ്പെടുന്നവനും ഐശ്വര്യവാനും കുലീനനും ശത്രുക്കളുടെ തലയിൽ നിൽക്കുന്നവനുമാണ് എന്നതു നിനക്ക് ഇഷ്ടമല്ല.’ രാവണൻ വിഭീഷണന്റെ ഹിതോപദേശത്തെ സ്വാർഥപ്രേരിതമായ അസൂയയായി കരുതുന്നു; അവനെ ശത്രുവിന്റെ സേവകനും രാജ്യം മോഹിക്കുന്ന ബന്ധുവുമായി സങ്കൽപ്പിക്കുന്നു. ആനകൾ പാടിയ ശ്ലോകങ്ങളുടെ ദൃഷ്ടാന്തത്തിലൂടെ അവൻ പറയുന്നു — പരിശീലിപ്പിക്കപ്പെട്ട ആനകൾ കാട്ടാനകളെ പിടിക്കാൻ സഹായിക്കുന്നതുപോലെ, ബന്ധനത്തിനുള്ള ഉപായം പറഞ്ഞുകൊടുക്കുന്നതു ബന്ധുക്കൾതന്നെ. എട്ടാം ശ്ലോകത്തിൽ ‘കുകഷ്ടം’ എന്ന പാഠമാണുള്ളത്; ഹിന്ദി വ്യാഖ്യാനം അതിനെ ‘കൂടുതൽ കഷ്ടം വരുത്തുന്നത്’ എന്നു വിവരിക്കുന്നു. ഒമ്പതാം ശ്ലോകത്തിൽ സമീക്ഷിതപതിപ്പുമായി പദങ്ങൾക്കു സ്ഥാനമാറ്റമുണ്ട് — മുദ്രിതപാഠത്തിൽ പൂർവാർധത്തിൽ ‘ജ്ഞാതിതോ ഭയം’ (ബന്ധുക്കളിൽനിന്നു ഭയം), ഉത്തരാർധത്തിൽ ‘ബ്രാഹ്മണേ തപഃ’ (ബ്രാഹ്മണനിൽ തപസ്സ്); സമീക്ഷിതപാഠത്തിൽ പൂർവാർധത്തിൽ ‘ബ്രാഹ്മണേ ദമഃ’ (ബ്രാഹ്മണനിൽ ഇന്ദ്രിയനിഗ്രഹം), ഉത്തരാർധത്തിൽ ‘ജ്ഞാതിതോ ഭയം’. രാവണന്റെ യുക്തിയുടെ ദോഷം വ്യക്തമാണ് — അവൻ ഒരു പൊതുനിയമം ഒരു പ്രത്യേകസന്ദർഭത്തിൽ ആരോപിക്കുന്നു. എല്ലാ ബന്ധുക്കളും അസൂയാലുക്കളാണെന്നു കരുതി അവൻ വിഭീഷണന്റെ സത്യമായ ഹിതത്തെയും അസൂയയുടെ ഫലമായി കാണുന്നു. അഞ്ചാം ശ്ലോകത്തിൽ ബന്ധുക്കളുടെ നാലു ദോഷങ്ങൾ — പരസ്പരമുള്ള ആപത്തിൽ സന്തോഷം, വിപത്തിൽ ആക്രമണം, ഹൃദയം മറയ്ക്കൽ, ഘോരത. നാലാമത്തേതിൽ പ്രധാനി, കാര്യസാധകൻ, വിദ്വാൻ, ധർമശീലൻ, ശൂരൻ എന്നീ അഞ്ചു ഗുണങ്ങൾ — രാവണൻ ഇവയെല്ലാം തന്നിൽത്തന്നെ കാണുന്നു; അതുകൊണ്ടുതന്നെ വിഭീഷണന്റെ അസൂയ സങ്കൽപ്പിക്കുന്നു. പത്താം ശ്ലോകത്തിൽ അവന്റെ ഗർവം പ്രകടമാണ് — ലോകാദരം, ഐശ്വര്യം, കുലീനത, ശത്രുവിജയം. ആനകൾ പാടിയ ശ്ലോകങ്ങൾ ഒരു പ്രാചീന ലോകകഥയെ സൂചിപ്പിക്കുന്നു; അതിൽ ആനകൾ മനുഷ്യരുടെ കയറുകളെയല്ല, സ്വജാതിക്കാരെയാണു ഭയപ്പെടുന്നത്.
‘താമരയിലകളിൽ വീഴുന്ന ജലബിന്ദുക്കൾ അവയോട് ഒട്ടിച്ചേരാത്തതുപോലെയാണ് അനാര്യരിലുള്ള സൗഹൃദം. ശരത്കാലത്ത് ഇടിമുഴക്കുകയും പെയ്യുകയും ചെയ്യുന്ന മേഘങ്ങളുടെ ജലംകൊണ്ടു ഭൂമി നനയാത്തതുപോലെയാണ് അനാര്യരിലുള്ള സൗഹൃദം. വണ്ട് ദാഹത്താൽ തേൻ നുകർന്നാലും അവിടെ തങ്ങിനിൽക്കാത്തതുപോലെ നീയും; അതുപോലെയാണ് അനാര്യരിലുള്ള സൗഹൃദം. വണ്ട് ദാഹത്താൽ കാശപ്പൂ നുകർന്നാലും അതിൽ തേൻ കിട്ടാത്തതുപോലെയാണ് അനാര്യരിലുള്ള സൗഹൃദം. ആന ആദ്യം കുളിച്ചിട്ട് പിന്നെ തുമ്പിക്കൈകൊണ്ടു പൊടിവാരി സ്വന്തം ദേഹം മലിനമാക്കുന്നതുപോലെയാണ് അനാര്യരിലുള്ള സൗഹൃദം. നിശാചരാ, മറ്റാരെങ്കിലുമാണ് ഇത്തരം വാക്കു പറഞ്ഞിരുന്നതെങ്കിൽ ഈ നിമിഷംതന്നെ അവൻ ഇല്ലാതാകുമായിരുന്നു; കുലകളങ്കമേ, നിനക്കു ധിക്കാരം!’ ഈ അഞ്ച് ഉപമകൾ ‘തഥാനാര്യേഷു സൗഹൃദം’ (അതുപോലെയാണ് അനാര്യരിലുള്ള സൗഹൃദം) എന്ന ഒരേ പല്ലവികൊണ്ടു കോർത്തിരിക്കുന്നു — ഈ ആവർത്തനം രാവണന്റെ രോഷത്തിന്റെ വേഗം സൂചിപ്പിക്കുന്നു. ഓരോ ഉപമയും സൗഹൃദത്തിന്റെ വ്യത്യസ്തമായ ദോഷം കാണിക്കുന്നു — ഒട്ടിച്ചേരായ്മ, നിഷ്ഫലത, അസ്ഥിരത, രസഹീനത, ആത്മദൂഷണം. 1–15 ശ്ലോകങ്ങളിൽ 11–15 എന്നീ അഞ്ചു ശ്ലോകങ്ങൾ സമീക്ഷിതപതിപ്പിലില്ല — പ്രചാരത്തിലുള്ള പാഠത്തിൽ മാത്രമുള്ളവയാണ്. പതിനാറാം ശ്ലോകത്തിൽ രാവണൻ വിഭീഷണനെ വധത്തിൽനിന്ന് ഒഴിവാക്കുന്നതു സഹോദരനായതുകൊണ്ടു മാത്രമാണ് — ‘മറ്റാരെങ്കിലുമായിരുന്നെങ്കിൽ ഇല്ലാതാകുമായിരുന്നു’; അവന്റെ കോപം അതിരിലെത്തിയിരിക്കുന്നു. പതിനാറാമത്തേതിന്റെ ഉത്തരാർധത്തിലെ ‘കുലപാംസന’ (കുലകളങ്കമേ) എന്ന സംബോധന വിഭീഷണന്റെ അപമാനത്തിന്റെ പരകോടിയാണ്; ഇതുകൊണ്ടുതന്നെ അവൻ ലങ്ക ഉപേക്ഷിക്കുന്നു.
ഇങ്ങനെ കഠിനമായ വാക്കു കേട്ട, ന്യായം പറയുന്ന വിഭീഷണൻ ഗദയേന്തി നാലു രാക്ഷസന്മാരോടൊപ്പം ആകാശത്തിലേക്ക് ഉയർന്നു. ആകാശത്തിലെത്തിയ, ക്രോധം ജനിച്ച, ശ്രീമാനായ സഹോദരൻ വിഭീഷണൻ അപ്പോൾ രാക്ഷസാധിപനായ രാവണനോടു പറഞ്ഞു: ‘രാജാവേ, നിനക്കു ഭ്രമം ബാധിച്ചിരിക്കുന്നു; എന്നോട് എന്തൊക്കെ പറയണമെന്നു തോന്നുന്നുവോ അതു പറഞ്ഞുകൊള്ളുക. ജ്യേഷ്ഠനെന്ന നിലയിൽ നീ മാന്യനും പിതൃതുല്യനുമാണ്; എന്നാൽ ധർമമാർഗത്തിൽ നിൽക്കുന്നില്ല. ജ്യേഷ്ഠനായ നിന്റെ ഈ കഠിനവാക്കു ഞാൻ ക്ഷമിക്കുന്നില്ല.’ വിഭീഷണന്റെ ആകാശത്തിലേക്കുള്ള ഉയർച്ച പ്രതീകാത്മകമാണ് — അവൻ രാവണന്റെ സഭയും ലങ്കയും രാക്ഷസകുലത്തിന്റെ അധർമവും ഉപേക്ഷിക്കുന്നു. നാലു രാക്ഷസന്മാർ അവന്റെ അനുചരന്മാരാണ്; അവരെ അടുത്ത സർഗത്തിലും അവനോടൊപ്പം കാണാം. പത്തൊമ്പതാം ശ്ലോകം മൂന്ന് അർധങ്ങളുള്ളതാണ്; അതിന്റെ ‘ജ്യേഷ്ഠോ മാന്യഃ പിതൃസമോ ന ച ധർമപഥേ സ്ഥിതഃ’ (ജ്യേഷ്ഠൻ മാന്യനും പിതൃതുല്യനുമാണ്, പക്ഷേ ധർമമാർഗത്തിൽ നിൽക്കുന്നില്ല) എന്ന മധ്യാർധം സമീക്ഷിതപാഠത്തിലില്ല. വിഭീഷണൻ ജ്യേഷ്ഠന്റെ ഗൗരവം അംഗീകരിക്കുന്നു, പക്ഷേ അധർമം സഹിക്കുന്നില്ല — ഇതുതന്നെയാണ് അവന്റെ ധർമസങ്കടത്തിനുള്ള പരിഹാരം.
‘ദശാനനാ, ഹിതം ആഗ്രഹിക്കുന്നവൻ പറഞ്ഞ നല്ല നീതിവാക്യം ആത്മനിയന്ത്രണമില്ലാത്തവരും കാലത്തിനു വശംവദരായവരും സ്വീകരിക്കുന്നില്ല. രാജാവേ, എപ്പോഴും പ്രിയം പറയുന്നവർ സുലഭരാണ്; അപ്രിയമെങ്കിലും ഹിതകരമായതു പറയുന്നവനും കേൾക്കുന്നവനും ദുർലഭരാണ്. എല്ലാ ജീവികളെയും അപഹരിക്കുന്ന കാലത്തിന്റെ പാശത്താൽ ബന്ധിക്കപ്പെട്ട്, തീപിടിച്ച വീടുപോലെ നശിക്കുന്ന നിന്നെ ഞാൻ ഉപേക്ഷിച്ചുകളയുന്നില്ല. ജ്വലിക്കുന്ന അഗ്നിക്കു സമമായ, മൂർച്ചയേറിയ, സ്വർണാലംകൃതമായ രാമശരങ്ങളാൽ കൊല്ലപ്പെട്ട നിലയിൽ നിന്നെ കാണാൻ ഞാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നില്ല. ശൂരരും ബലവാന്മാരും അസ്ത്രവിദ്യ നേടിയവരുമായ മനുഷ്യർപോലും യുദ്ധത്തിൽ കാലഗ്രസ്തരാകുമ്പോൾ മണൽകൊണ്ടുള്ള ചിറകൾപോലെ തകർന്നുവീഴുന്നു. ഗൗരവംകൊണ്ടു ഹിതം ആഗ്രഹിച്ചു ഞാൻ പറഞ്ഞതു ഭവാൻ ക്ഷമിക്കുക. നിന്നെയും രാക്ഷസന്മാരോടുകൂടിയ ഈ നഗരിയെയും എല്ലാവിധത്തിലും രക്ഷിക്കുക. നിനക്കു സ്വസ്തി; ഞാൻ പോകുന്നു; ഞാനില്ലാതെ നീ സുഖമായിരിക്കുക. നിശാചരാ, ഹിതൈഷിയായ ഞാൻ തടഞ്ഞിട്ടും എന്റെ വാക്കു നിനക്കു രുചിക്കുന്നില്ല; ആയുസ്സൊടുങ്ങിയ മനുഷ്യർ അന്ത്യകാലത്തു സുഹൃത്തുക്കൾ പറയുന്ന ഹിതം സ്വീകരിക്കുന്നില്ല.’ വിഭീഷണന്റെ വിടവാങ്ങൽവാക്കു കരുണവും ഗംഭീരവുമാണ് — അവൻ രോഷം ഉപേക്ഷിച്ചു വീണ്ടും സഹോദരന്റെ മംഗളം ആഗ്രഹിക്കുന്നു. ‘അപ്രിയസ്യ ച പഥ്യസ്യ വക്താ ശ്രോതാ ച ദുർലഭഃ’ (അപ്രിയമെങ്കിലും ഹിതകരമായതു പറയുന്നവനും കേൾക്കുന്നവനും ദുർലഭർ) എന്ന സുഭാഷിതം ലോകത്തിൽ പ്രസിദ്ധമാണ്. ‘വാലുകസേതവഃ’ (മണൽച്ചിറകൾ) എന്ന ഉപമ — ജലപ്രവാഹത്തിൽ മണൽകൊണ്ടുള്ള ചിറ പെട്ടെന്നു നശിക്കുന്നതുപോലെ കാലഗ്രസ്തരായ വീരന്മാരും. ഇരുപത്തഞ്ചാം ശ്ലോകം മൂന്ന് അർധങ്ങളുള്ളതും ഇരുപത്താറാമത്തേതു വംശസ്ഥവൃത്തത്തിലുള്ളതുമാണ്. വിഭീഷണന്റെ വാക്കിൽ കാലം എന്ന വിഷയം വീണ്ടും വീണ്ടും വരുന്നു — ‘കാലസ്യ വശമാഗതാഃ’ (കാലത്തിനു വശംവദരായവർ), ‘കാലസ്യ പാശേന ബദ്ധം’ (കാലപാശത്താൽ ബന്ധിക്കപ്പെട്ടവനെ), ‘കാലാഭിപന്നാഃ’ (കാലഗ്രസ്തർ), ‘പരാന്തകാലേ’ (അന്ത്യകാലത്ത്). ഇതിലൂടെ രാവണന്റെ ബുദ്ധിഭ്രംശം മൃത്യുവിന്റെ മുന്നോടിയാണെന്ന് അവൻ സൂചിപ്പിക്കുന്നു. ‘പ്രദീപ്തം ശരണം യഥാ’ (തീപിടിച്ച വീടുപോലെ) എന്ന ഉപമ — ഒരാൾ കത്തുന്ന സ്വന്തം വീടിനെ ഉപേക്ഷിക്കാത്തതുപോലെ ഞാൻ നിന്നെ ഉപേക്ഷിക്കുന്നില്ല. ‘ഗുരുത്വാത്’ (ഗൗരവംകൊണ്ട്) — ജ്യേഷ്ഠനോടുള്ള ഗൗരവംകൊണ്ടാണു ഞാൻ പറഞ്ഞത്, ദ്വേഷംകൊണ്ടല്ല. ‘മയാ വിനാ സുഖീ ഭവ’ (ഞാനില്ലാതെ നീ സുഖമായിരിക്കുക) എന്ന വാക്യത്തിൽ വ്യംഗ്യവുമുണ്ട് — ഞാനില്ലാതെ നിനക്കു സുഖമുണ്ടാവില്ല.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये युद्धकाण्डे षोडशः सर्गः॥ १६॥