സർഗ്ഗം
രാവണന്റെ മന്ത്രാലോചനയും കുംഭകർണന്റെ ശകാരവും
നഗരരക്ഷയ്ക്കു സൈന്യത്തെ നിയോഗിക്കൽ, സീതയിലുള്ള രാവണന്റെ ആസക്തിയുടെ വെളിപ്പെടുത്തൽ, സഭാംഗങ്ങളുടെ സമ്മതത്തിനുള്ള അഭ്യർഥന, കുംഭകർണന്റെ ശകാരം, ശത്രുവധത്തിനുള്ള പ്രതിജ്ഞ
യുദ്ധവിജയിയായ രാവണൻ ആ സഭ മുഴുവൻ നോക്കിയശേഷം സൈന്യാധിപനായ പ്രഹസ്തനോട് ആജ്ഞാപിച്ചു: ‘സേനാപതേ, വിദ്യ അഭ്യസിച്ച നാലുവിധ യോദ്ധാക്കൾ — രഥികൾ, കുതിരപ്പടയാളികൾ, ആനപ്പടയാളികൾ, കാലാളുകൾ — നഗരരക്ഷയിൽ ശ്രദ്ധാലുക്കളാകുംവിധം നീ അവരെ നിയോഗിക്കണം.’ ആജ്ഞയിൽ മനസ്സുറപ്പിച്ച പ്രഹസ്തൻ രാജശാസനം നിറവേറ്റാനാഗ്രഹിച്ച്, സൈന്യത്തെ മുഴുവൻ കൊട്ടാരത്തിന്റെ പുറത്തും അകത്തും യഥാസ്ഥാനം വിന്യസിച്ചശേഷം രാജാവിന്റെ മുന്നിൽ ഇരുന്നു പറഞ്ഞു: ‘ബലവാനായ നിന്റെ സൈന്യം പുറത്തും അകത്തും നിയോഗിക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു. മനസ്സു കലങ്ങാതെ നിനക്ക് ഇഷ്ടമുള്ളതു വേഗം ചെയ്യുക.’ രാജ്യഹിതൈഷിയായ പ്രഹസ്തന്റെ ആ വാക്കുകേട്ട്, സുഖം ആഗ്രഹിക്കുന്ന രാവണൻ സുഹൃത്തുക്കളുടെ മധ്യത്തിൽ സംസാരിച്ചു. ഇവിടെ ശ്രദ്ധിക്കേണ്ടത് — മന്ത്രാലോചനയ്ക്കുമുമ്പ് രാവണൻ നഗരരക്ഷ ഉറപ്പുവരുത്തുന്നു; ശത്രു സമുദ്രത്തിന്റെ മറുകരയിലുണ്ടെന്ന് അവനറിയാം. ‘പ്രണീതാത്മാ’ (ആജ്ഞയിൽ മനസ്സുറപ്പിച്ചവൻ) എന്ന പ്രഹസ്തന്റെ വിശേഷണം ആജ്ഞാപാലനത്തിലുള്ള അവന്റെ തത്പരത സൂചിപ്പിക്കുന്നു. ‘സുഖേപ്സുഃ’ (സുഖം ആഗ്രഹിക്കുന്നവൻ) എന്ന രാവണന്റെ വിശേഷണം പ്രത്യേകം ശ്രദ്ധിക്കേണ്ടതാണ് — അവൻ രാജ്യത്തിന്റെ ഹിതമല്ല, സ്വന്തം സുഖം മാത്രമാണ് ആഗ്രഹിക്കുന്നത്; ഇതുതന്നെയാണ് അവന്റെ എല്ലാ അനർഥങ്ങളുടെയും മൂലം. പ്രഹസ്തൻ ‘രാജ്യഹിതൈഷി’, രാവണൻ ‘സുഖേപ്സു’ — ഇവർ തമ്മിലുള്ള വൈരുധ്യം കവി സൂക്ഷ്മമായി കാണിച്ചിരിക്കുന്നു. മുന്നോട്ടു കുംഭകർണനും ഇതേ ദോഷം ചൂണ്ടിക്കാട്ടുന്നു. ‘ചതുർവിധാഃ’ (നാലുവിധം) എന്ന പദത്താൽ പ്രാചീനമായ ചതുരംഗസൈന്യം സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു — രഥങ്ങൾ, ആനകൾ, കുതിരകൾ, കാലാളുകൾ. ഹിന്ദി വ്യാഖ്യാനവും ‘രഥികൾ, കുതിരപ്പടയാളികൾ, ആനപ്പടയാളികൾ, കാലാളുകൾ’ എന്നു വിവരിക്കുന്നു. ‘ബഹിരന്തശ്ച മന്ദിരേ’ (കൊട്ടാരത്തിന്റെ പുറത്തും അകത്തും) എന്നതിന്, നഗരത്തിന്റെ കോട്ടമതിലിനു പുറത്തും അകത്തും രണ്ടിടത്തും കാവൽക്കാരെ നിർത്തി എന്നാണു ഭാവം.
‘സഭാംഗങ്ങളേ, പ്രിയവും അപ്രിയവും, സുഖവും ദുഃഖവും, ലാഭവും നഷ്ടവും, ഹിതവും അഹിതവും, ധർമകാമാർഥങ്ങളിലെ ക്ലേശങ്ങളും അറിയാൻ നിങ്ങൾ യോഗ്യരാണ്. മന്ത്രകർമത്തിൽ നിങ്ങൾ നിയോഗിച്ച് എപ്പോഴും ആരംഭിച്ച കാര്യങ്ങളൊന്നും എനിക്ക് ഒരിക്കലും വിഫലമായിട്ടില്ല. ചന്ദ്രനോടും ഗ്രഹങ്ങളോടും നക്ഷത്രങ്ങളോടും കൂടിയ മരുത്തുക്കളാൽ ചുറ്റപ്പെട്ട ഇന്ദ്രൻ സ്വർഗലക്ഷ്മിയെ അനുഭവിക്കുന്നതുപോലെ, നിങ്ങളാൽ ചുറ്റപ്പെട്ട ഞാനും അത്യധികം ഐശ്വര്യം നേടട്ടെ. ഈ വിഷയം നിങ്ങളോടെല്ലാവരോടും അവതരിപ്പിക്കാൻ ഞാൻ ഒരുങ്ങിയതായിരുന്നു; പക്ഷേ കുംഭകർണൻ ഉറങ്ങുകയായിരുന്നതിനാൽ ഈ കാര്യം ഉന്നയിച്ചില്ല. സർവശസ്ത്രധാരികളിലും മുഖ്യനായ ഈ മഹാബലൻ കുംഭകർണൻ ആറുമാസം ഉറങ്ങിയശേഷം ഇപ്പോൾ ഉണർന്നിരിക്കുന്നു.’ ഇവിടെ രാവണൻ സഭാംഗങ്ങളെ പ്രശംസകൊണ്ട് അനുകൂലരാക്കുന്നു; അതിനുശേഷമാണു സ്വന്തം വിഷയം അവതരിപ്പിക്കുന്നത് — കുശലനായ പ്രഭാഷകന്റെ ക്രമമാണിത്. കുംഭകർണന്റെ ഉറക്കം മന്ത്രാലോചന വൈകിയതിന്റെ കാരണമായി പറഞ്ഞിരിക്കുന്നു; ഹിന്ദി വ്യാഖ്യാനവും ‘ആ സമയത്തു കുംഭകർണൻ ഉറങ്ങുകയായിരുന്നു, അതിനാൽ ഞാൻ ഇക്കാര്യം ചർച്ചയ്ക്കെടുത്തില്ല’ എന്നു വിവരിക്കുന്നു. ഇതിലൂടെ, കുംഭകർണന്റെ ബലമില്ലാതെ താൻ തീരുമാനമെടുക്കുന്നില്ലെന്ന് അവൻ സൂചിപ്പിക്കുന്നു. ‘സർവശസ്ത്രഭൃതാം മുഖ്യഃ’ (സർവശസ്ത്രധാരികളിലും മുഖ്യൻ) എന്ന വിശേഷണം കുംഭകർണന്റെ സൈനികപ്രാധാന്യം കാണിക്കുന്നു. ‘മരുത്തുക്കളാൽ ഇന്ദ്രൻ എന്നപോലെ’ എന്ന ഉപമയാൽ രാവണൻ തന്നെ ഇന്ദ്രനോടും സഭാംഗങ്ങളെ ദേവന്മാരോടും ഉപമിക്കുന്നു. സഭാംഗങ്ങളുടെ ഗുണങ്ങളുടെ എണ്ണിപ്പറയലും സൂക്ഷ്മമാണ് — പ്രിയവും അപ്രിയവും, സുഖവും ദുഃഖവും, ലാഭവും നഷ്ടവും, ഹിതവും അഹിതവും എന്നിങ്ങനെയുള്ള ദ്വന്ദ്വങ്ങൾ; ഇവയിൽ നിർണയമെടുക്കുന്നതു വിവേകികളുടെ ലക്ഷണമാണ്.
‘രാമന്റെ പ്രിയപത്നിയായ ഈ ജനകപുത്രിയെ രാക്ഷസന്മാർ സഞ്ചരിക്കുന്ന ദണ്ഡകാരണ്യപ്രദേശത്തുനിന്നു ഞാൻ കൊണ്ടുവന്നു. മന്ദഗമനയായ അവൾ എന്റെ ശയ്യയിൽ കയറാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നില്ല; മൂന്നു ലോകങ്ങളിലും സീതയെപ്പോലെ മറ്റൊരു സ്ത്രീയെ ഞാൻ കാണുന്നില്ല. നേർത്ത അരക്കെട്ടും വിശാലമായ നിതംബവും ശരത്ചന്ദ്രനെപ്പോലുള്ള മുഖവുമുള്ള, സ്വർണപ്രതിമപോലെയുള്ള, സൗമ്യയായ അവൾ മയൻ നിർമിച്ച മായപോലെയാണ്. നല്ല ചുവപ്പുള്ള ഉള്ളംകാലുകളോടും മിനുസമുള്ളതും നന്നായി ഉറച്ചതും ചെമ്പുനിറമുള്ള നഖങ്ങളോടുംകൂടിയ അവളുടെ പാദങ്ങൾ കണ്ടിട്ട് എന്റെ ശരീരത്തിൽ ജനിച്ച കാമം ജ്വലിക്കുന്നു. ഹോമാഗ്നിയുടെ ജ്വാലപോലെ, സൂര്യന്റെ പ്രഭപോലെയുള്ള ഇവളെയും, ഉയർന്ന നാസികയോടുകൂടിയ നിർമലവും മനോഹരവും സുന്ദരനയനങ്ങളുള്ളതുമായ അവളുടെ മുഖത്തെയും കണ്ട് ഞാൻ വിവശനായി കാമത്തിനു വശംവദനായി. ക്രോധത്തിലും ഹർഷത്തിലും ഒരുപോലെയിരിക്കുന്ന, ശരീരകാന്തി കെടുത്തുന്ന, ശോകത്തിലും സന്താപത്തിലും എപ്പോഴും നിലകൊള്ളുന്ന കാമത്താൽ ഞാൻ കലുഷനാക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു. ഭർത്താവായ രാമനെ കാത്തിരിക്കുന്ന ആ സുന്ദരി എന്നോട് ഒരു വർഷത്തെ സമയം ചോദിച്ചു; സുന്ദരനയനയായ അവളുടെ ആ ശുഭവാക്കു ഞാൻ അംഗീകരിക്കുകയും ചെയ്തു. വഴിയിൽ തളർന്ന കുതിരയെപ്പോലെ ഞാൻ കാമത്താൽ നിരന്തരം തളർന്നിരിക്കുന്നു. വനവാസികളായ വാനരന്മാരോ ദശരഥപുത്രന്മാരോ അനേകം ജലജീവികളും മത്സ്യങ്ങളും നിറഞ്ഞ, ഇളക്കാനാവാത്ത സാഗരം എങ്ങനെ കടക്കും? അല്ലെങ്കിൽ, ഒരൊറ്റ കപിതന്നെ നമുക്കു വലിയ നാശം വരുത്തിയല്ലോ. കാര്യങ്ങളുടെ ഗതി അറിയാൻ പ്രയാസമാണ്; ഓരോരുത്തരും അവരവരുടെ ബുദ്ധിക്കനുസരിച്ചു പറയുക. മനുഷ്യനിൽനിന്നു നമുക്കു ഭയമില്ല; എങ്കിലും ആലോചിക്കുക.’ ഇവിടെ രാവണൻ സഭയിൽ തന്റെ കാമം ലജ്ജയില്ലാതെ വെളിപ്പെടുത്തുന്നു. ഈ സന്ദർഭത്തിൽ ഹിന്ദി വ്യാഖ്യാതാവ് അടിക്കുറിപ്പിൽ പറയുന്നു — സീത ഒരിക്കലും ഒരു വർഷത്തെ അവധി ചോദിച്ചിട്ടില്ല, രാവണൻതന്നെ സ്വയം നൽകിയതാണ് (ആരണ്യകാണ്ഡം 56.24–25); ഇവിടെ അവൻ സഭാംഗങ്ങളുടെ മുന്നിൽ വ്യാജമായ ഔദാര്യം കാട്ടുകയാണ്. വാക്യത്തിന്റെ അവസാനം അവന്റെ ഇരട്ടമനസ്സു വ്യക്തമാണ് — ഒരുവശത്ത് ‘മനുഷ്യനിൽനിന്നു ഭയമില്ല’, മറുവശത്തു ഹനുമാൻ വരുത്തിയ നാശത്തിന്റെ ഓർമ. രാവണന്റെ ഭാഷണത്തിൽ കാമത്തിന്റെ പല അവസ്ഥകൾ എണ്ണിപ്പറയുന്നു — ദർശനത്താൽ ജ്വലനം, വിവശത, കലുഷത, തളർച്ച. ‘മായേവ മയനിർമിതാ’ (മയൻ നിർമിച്ച മായപോലെ) എന്നതിലൂടെ സീതയുടെ സൗന്ദര്യം അലൗകികമാണെന്നു സൂചിപ്പിക്കുന്നു. ‘ശ്രാന്തോ ഹയ ഇവാധ്വനി’ (വഴിയിൽ തളർന്ന കുതിരയെപ്പോലെ) എന്ന ഉപമ അവന്റെ ദീർഘകാലത്തെ മാനസികക്ലേശം വ്യഞ്ജിപ്പിക്കുന്നു. ഈ ഭാഗത്തിന്റെ രചനയും ആലോചിക്കേണ്ടതാണ് — രാവണൻ ആദ്യം സീതാപഹരണം പറയുന്നു, പിന്നെ അവളുടെ സൗന്ദര്യത്തിന്റെ നീണ്ട വർണന, പിന്നെ സ്വന്തം കാമപീഡ, പിന്നെ ഒരു വർഷത്തെ പ്രതിജ്ഞ, ഒടുവിൽ മാത്രം ശത്രുവിന്റെ വരവിനെക്കുറിച്ചുള്ള ചിന്ത. ഇങ്ങനെ സഭയുടെ മുഖ്യവിഷയമായ രാമന്റെ ആക്രമണം അവന്റെ ഭാഷണത്തിൽ അവസാനസ്ഥാനമാണു നേടുന്നത്; അവന്റെ മനസ്സിൽ രാജ്യരക്ഷയല്ല, സീതയെ നേടുന്നതാണു പ്രധാനം. പതിനേഴും പതിനെട്ടും ശ്ലോകങ്ങളിൽ കാമത്തിന്റെ വിശേഷണങ്ങൾ — ക്രോധത്തിലും ഹർഷത്തിലും ഒരുപോലെ, കാന്തി കെടുത്തുന്നത്, ശോകത്തിലും സന്താപത്തിലും നിത്യം — കാമം എല്ലാ അവസ്ഥകളിലും നിലകൊള്ളുന്നു, നിറം കെടുത്തുന്നു, നിത്യം തപിപ്പിക്കുന്നു എന്ന്. ഇരുപതാം ശ്ലോകത്തിൽ ‘ഇളക്കാനാവാത്ത സാഗരം എങ്ങനെ കടക്കും’ എന്ന ചോദ്യം, ഇരുപത്തൊന്നാമത്തേതിൽ ‘അല്ലെങ്കിൽ ഒരൊറ്റ കപി വരുത്തിയ നാശം’ എന്ന മറുചോദ്യം — ഇങ്ങനെ അവന്റെ മനസ്സിൽ പ്രത്യാശയും ഭയവും പരസ്പരം പോരടിക്കുന്നു. ഇരുപത്തിരണ്ടാമത്തേതിൽ ‘ബ്രൂത യസ്യ യഥാമതി’ (ഓരോരുത്തരും ബുദ്ധിക്കനുസരിച്ചു പറയുക) — രാവണൻ എല്ലാവരുടെയും അഭിപ്രായം ചോദിക്കുന്നു; പക്ഷേ അടുത്ത രണ്ടു ശ്ലോകങ്ങളിൽ സ്വന്തം തീരുമാനം മുമ്പേ വെളിപ്പെടുത്തുന്നു.
‘പണ്ട് ദേവാസുരയുദ്ധത്തിൽ നിങ്ങളോടുചേർന്നു ഞാൻ ജയിച്ചു. അതേ നിങ്ങൾതന്നെയാണ് ഇന്നും എന്റെ സഹായികൾ. ആ രണ്ടു രാജകുമാരന്മാരും സീതയുടെ വഴി കണ്ടെത്തി, സുഗ്രീവൻ മുതലായ വാനരന്മാരെ മുന്നിൽ നിർത്തി, സമുദ്രത്തിന്റെ മറുകരയിൽ വരുണാലയത്തിൽ എത്തിയിരിക്കുന്നു. സീതയെ നൽകേണ്ടിവരാത്തവിധവും ദശരഥപുത്രന്മാർ വധിക്കപ്പെടുംവിധവും നിങ്ങൾ മന്ത്രാലോചന നടത്തുക, നല്ല നീതി പറയുക. വാനരന്മാരോടൊപ്പം സാഗരം കടന്ന് എന്നെ ജയിക്കാൻ ലോകത്തിൽ മറ്റാർക്കും ശക്തിയുള്ളതായി ഞാൻ കാണുന്നില്ല; നിശ്ചയമായും ജയം എനിക്കുതന്നെ.’ ഇവിടെ രാവണന്റെ മന്ത്രാലോചനയും മുൻകൂട്ടി നിശ്ചയിച്ചതാണ് — സീതയെ നൽകില്ല, രാമലക്ഷ്മണന്മാരെ കൊല്ലണം; സഭാംഗങ്ങളെ വിളിച്ചിരിക്കുന്നത് അതിനുള്ള ഉപായം പറയാൻ മാത്രമാണ്. അതിനാൽ ഇതു യഥാർഥ മന്ത്രാലോചനയല്ല, സ്വന്തം തീരുമാനത്തിനുള്ള പിന്തുണ തേടലാണ്. ദേവാസുരയുദ്ധത്തിന്റെ സ്മരണയിലൂടെ സഭാംഗങ്ങളുടെ ഉത്സാഹം വർധിപ്പിക്കാൻ അവൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നു. ‘വരുണാലയം സമ്പ്രാപ്തൗ’ (വരുണാലയത്തിൽ എത്തിയിരിക്കുന്നു) എന്നതിലൂടെ ശത്രുവിന്റെ സാമീപ്യം അംഗീകരിക്കുന്നു; ‘നിശ്ചയേന ജയോ മമ’ (നിശ്ചയമായും ജയം എനിക്ക്) എന്നതിലൂടെ ആത്മവിശ്വാസം പ്രകടിപ്പിക്കുന്നു — ഭയത്തിന്റെയും ആത്മപ്രശംസയുടെയും കലർന്ന ഭാവമാണിത്. ഇരുപത്തിനാലാം ശ്ലോകത്തിലെ ‘സീതായാഃ പദവീം പ്രാപ്യ’ (സീതയുടെ വഴി കണ്ടെത്തി) എന്ന പദത്താൽ ശത്രുക്കൾ സീതയുടെ സ്ഥാനം അറിഞ്ഞുകഴിഞ്ഞെന്നു രാവണൻ അംഗീകരിക്കുന്നു.
കാമാതുരനായ അവന്റെ ആ പരിദേവനം കേട്ട് കുംഭകർണൻ കോപിച്ചു, ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞു: ‘ലക്ഷ്മണനോടുകൂടിയ രാമന്റെ സീതയെ നീ ബലമായി ഇവിടെ കൊണ്ടുവന്നപ്പോൾത്തന്നെ ഒരിക്കൽ ആലോചിച്ചു നന്നായി നിശ്ചയിക്കേണ്ടതായിരുന്നു; ഭൂമിയിലേക്ക് ഇറങ്ങാനൊരുങ്ങിയ യമുന യാമുനകുണ്ഡം നിറച്ചശേഷം പിന്നീട് അതിനെ വീണ്ടും നിറയ്ക്കാത്തതുപോലെ, നിന്റെ മനസ്സും അപ്പോൾത്തന്നെ ഞങ്ങളോടൊപ്പം നിശ്ചയത്തിലെത്തേണ്ടതായിരുന്നു. മഹാരാജാവേ, നീ ചെയ്തതെല്ലാം അനുചിതമാണ്; ഈ കർമത്തിന്റെ ആരംഭത്തിൽത്തന്നെ ഞങ്ങളോടൊപ്പം ആലോചിക്കേണ്ടതായിരുന്നു. ന്യായമനുസരിച്ചു രാജകാര്യങ്ങൾ ചെയ്യുന്ന, നിശ്ചിതബുദ്ധിയായ രാജാവു പിന്നീടു പശ്ചാത്തപിക്കുന്നില്ല. ഉപായമില്ലാതെ ചെയ്യുന്ന വിപരീതകർമങ്ങൾ അശുദ്ധരായവർ ഹോമിക്കുന്ന ഹവിസ്സുകൾപോലെ ദുഷിക്കുന്നു. ആദ്യം ചെയ്യേണ്ടവ പിന്നീടും പിന്നീടു ചെയ്യേണ്ടവ ആദ്യവും ചെയ്യാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നവൻ നീതിയും അനീതിയും അറിയുന്നില്ല. കാര്യങ്ങളിൽ ചപലനായ രാജാവിന്റെ ബലം അധികമാണെന്നു കണ്ടാലും ശത്രുക്കൾ അവന്റെ പഴുതു കണ്ടെത്തി അതിലൂടെ കടക്കുന്നു, പക്ഷികൾ ക്രൗഞ്ചപർവതത്തിലെ പഴുതിലൂടെ എന്നപോലെ.’ ക്രൗഞ്ചപർവതത്തിലെ പഴുതു കുമാരനായ കാർത്തികേയൻ ശക്തിയായുധംകൊണ്ടു തുളച്ചതാണെന്ന് അടിക്കുറിപ്പിൽ മഹാഭാരതത്തിന്റെ (ശല്യപർവം 46) പരാമർശമുണ്ട്. ഇരുപത്തെട്ടാം ശ്ലോകം വംശസ്ഥവൃത്തത്തിലാണ്. കുംഭകർണന്റെ മുഖ്യ ആക്ഷേപം — മന്ത്രാലോചനയുടെ സമയം കഴിഞ്ഞുപോയി. കാര്യം ചെയ്തശേഷമുള്ള മന്ത്രാലോചന നിഷ്ഫലമാണ്; ‘യഃ പശ്ചാത് പൂർവകാര്യാണി’ (ആദ്യം ചെയ്യേണ്ടവ പിന്നീടു ചെയ്യുന്നവൻ) എന്ന ശ്ലോകത്തിൽ രാജനീതിയുടെ മൂലസൂത്രം പറഞ്ഞിരിക്കുന്നു. ‘യമുനേവ യാമുനം’ (യമുന യാമുനകുണ്ഡത്തെ എന്നപോലെ) എന്ന ഉപമ ഹിന്ദി വ്യാഖ്യാനത്തിൽ വിസ്തരിച്ചു വിവരിച്ചിരിക്കുന്നു — ഭൂമിയിലേക്ക് ഇറങ്ങാനൊരുങ്ങിയ യമുന യമുനോത്രിപർവതത്തിലെ ഒരു പ്രത്യേക കുണ്ഡം സ്വന്തം ജലംകൊണ്ടു നിറച്ചു; പിന്നീട് അവളുടെ വേഗം ശമിച്ചശേഷം അവൾ അതിനെ വീണ്ടും നിറയ്ക്കുന്നില്ല; അതുപോലെ ആലോചനയുടെ സമയവും ഒരിക്കൽ മാത്രമേ വരൂ. ന്യായം, ഉപായമില്ലായ്മ, വിപരീതകർമം എന്നീ മൂന്നു തരങ്ങൾ കുംഭകർണൻ ക്രമമായി നിരൂപണം ചെയ്യുന്നു.
‘ഈ മഹത്തായ കാര്യം നീ ആലോചിക്കാതെയാണ് ആരംഭിച്ചത്; ഭാഗ്യവശാൽ, വിഷം കലർന്ന മാംസം ഭക്ഷിച്ചവനെ എന്നപോലെ, രാമൻ നിന്നെ കൊന്നില്ല. അതിനാൽ അനഘാ, ശത്രുക്കളോടു നീ തുടങ്ങിവച്ച ഈ അനുചിതകർമം, നിന്റെ ശത്രുക്കളെ കൊന്നു ഞാൻ നേരെയാക്കും. നിശാചരാ, ഇന്ദ്രനും സൂര്യനും, അഗ്നിയും വായുവും, കുബേരനും വരുണനും ആയാലും ഞാൻ അവരോടു യുദ്ധം ചെയ്യും, നിന്റെ ശത്രുക്കളെ ഉന്മൂലനം ചെയ്യും. പർവതത്തോളം വലിയ ശരീരമുള്ള, വലിയ ഇരുമ്പുലക്കകൊണ്ടു യുദ്ധം ചെയ്യുന്ന, മൂർച്ചയേറിയ ദംഷ്ട്രകളുള്ള ഞാൻ ഗർജിക്കുമ്പോൾ ഇന്ദ്രൻപോലും ഭയപ്പെടും. രാമൻ രണ്ടാമതൊരു ശരംകൊണ്ട് എന്നെ വീണ്ടും പ്രഹരിക്കുന്നതിനുമുമ്പുതന്നെ ഞാൻ അവന്റെ രക്തം കുടിക്കും; നീ ആശ്വസിച്ചുകൊള്ളുക. ദാശരഥിയുടെ വധത്തിലൂടെ നിനക്കു സുഖം നൽകുന്ന ജയം കൊണ്ടുവരാൻ ഞാൻ ശ്രമിക്കും; ലക്ഷ്മണനോടുകൂടി രാമനെ കൊന്ന് എല്ലാ വാനരയൂഥപ്രമുഖന്മാരെയും ഞാൻ തിന്നും. നീ ഇഷ്ടംപോലെ രമിച്ചുകൊള്ളുക, ശ്രേഷ്ഠമായ വാരുണി കുടിച്ചുകൊള്ളുക, ആശങ്കയില്ലാതെ ഹിതകരമായ കാര്യങ്ങൾ ചെയ്തുകൊള്ളുക; ഞാൻ രാമനെ യമലോകത്തേക്ക് അയച്ചുകഴിഞ്ഞാൽ സീത എന്നേക്കുമായി നിനക്കു വശംവദയാകും.’ കുംഭകർണന്റെ ചരിത്രത്തിൽ ഇരട്ടഭാവം കാണാം — അവൻ രാവണന്റെ ദോഷം വ്യക്തമായി പറയുന്നു; എങ്കിലും സഹോദരസ്നേഹത്താൽ അവന്റെ പക്ഷത്തു യുദ്ധം ചെയ്യാൻ സജ്ജനാണ്. മുപ്പത്താറാം ശ്ലോകം മൂന്ന് അർധങ്ങളുള്ളതാണ്; 39–40 ശ്ലോകങ്ങൾ വംശസ്ഥവൃത്തത്തിലാണ്. 29–40 ശ്ലോകങ്ങളിലെ പല അർധങ്ങളും സമീക്ഷിതപതിപ്പിൽ 6.051 എന്ന സർഗത്തിൽ — കുംഭകർണപ്രബോധനപ്രസംഗത്തിൽ — കാണപ്പെടുന്നു. ‘വിഷമിശ്രമാമിഷമിവ’ (വിഷം കലർന്ന മാംസംപോലെ) എന്ന ഉപമ — വിഷം കലർന്ന ഭക്ഷണം കഴിക്കുന്നവന്റെ പ്രാണൻ അപഹരിക്കുന്നതുപോലെ, ആലോചിക്കാതെ ചെയ്ത ഈ കർമം രാവണന്റെ നാശത്തിനു കാരണമായേക്കാം. കുംഭകർണന്റെ ആത്മപ്രശംസ — ഇന്ദ്രൻപോലും ഭയപ്പെടും, രണ്ടാമത്തെ ശരം വരില്ല — അവന്റെ അപാരമായ ബലവും വിശ്വാസവും സൂചിപ്പിക്കുന്നു. അവസാനത്തെ രണ്ടു വംശസ്ഥശ്ലോകങ്ങൾ രാവണന്റെ കാമപൂർത്തിയുടെ ആശ്വാസവാക്കോടെ അവസാനിക്കുന്നു; ശകാരത്തിൽ തുടങ്ങിയ സർഗം ആശ്വാസത്തിൽ അവസാനിക്കുന്നു. മുപ്പത്തഞ്ചാം ശ്ലോകത്തിലെ ‘സമീകരിഷ്യാമി’ (നേരെയാക്കും) എന്ന പദം ശ്രദ്ധേയമാണ് — വിഷമമായ കാര്യം ഞാൻ സമമാക്കും, നിന്റെ ദോഷം എന്റെ ബലംകൊണ്ടു ശോധന ചെയ്യും എന്ന്. കുംഭകർണൻ രാവണനെ നിന്ദിക്കുന്നുണ്ടെങ്കിലും ഉപേക്ഷിക്കുന്നില്ല; ഇതുതന്നെയാണ് അവന്റെ സഹോദരധർമം.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये युद्धकाण्डे द्वादशः सर्गः॥ १२॥