സർഗ്ഗം
സൈന്യത്തിന്റെ പുറപ്പാടും സമുദ്രതീരത്തെ താവളവും
വിജയമുഹൂർത്തത്തിലെ പുറപ്പാട്, സൈന്യത്തിന്റെ വ്യൂഹം, ലക്ഷ്മണൻ കണ്ട ശുഭനിമിത്തങ്ങൾ, സഹ്യൻ, മലയം, മഹേന്ദ്രം എന്നിവ കടക്കൽ, തീരത്തു താവളമടിക്കൽ, സാഗരത്തിന്റെ വർണന
ഹനുമാൻ യഥാവിധി ക്രമമായി പറഞ്ഞ വാക്കുകൾ കേട്ട് സത്യപരാക്രമിയും മഹാതേജസ്വിയുമായ രാമൻ പറഞ്ഞു: ‘ഭീകരനായ രാക്ഷസന്റെ ഏതു ലങ്കാനഗരിയെക്കുറിച്ചാണോ നീ അറിയിക്കുന്നത്, അതിനെ ഞാൻ വേഗം നശിപ്പിക്കും; ഇതു ഞാൻ നിന്നോടു സത്യമായി പറയുന്നു. സുഗ്രീവാ, ഈ മുഹൂർത്തത്തിൽത്തന്നെ പുറപ്പെടാൻ തീരുമാനിക്കുക. സൂര്യൻ ആകാശമധ്യത്തിലെത്തിയിരിക്കുന്നു; ‘വിജയം’ എന്നു പേരുള്ള ഈ മുഹൂർത്തം അനുയോജ്യമാണ്. സീതയെ അപഹരിച്ച് അവൻ പോയ്ക്കൊള്ളട്ടെ; പക്ഷേ അവൻ ജീവനോടെ എവിടെപ്പോകും? എന്റെ പടപ്പുറപ്പാടിനെക്കുറിച്ചു കേട്ടാൽ, ജീവിതത്തിന്റെ അന്ത്യത്തിലെത്തിയ രോഗി അമൃതം തൊട്ടും കുടിച്ചും ജീവിക്കുന്നതുപോലെ, സീതയ്ക്കു ജീവിതത്തിൽ പ്രത്യാശ കൈവരും. ഇന്ന് ഉത്രം (ഉത്തരഫൽഗുനി) നക്ഷത്രമാണ്; നാളെ ചന്ദ്രൻ അത്തത്തോടു (ഹസ്തത്തോടു) ചേരും; അതിനാൽ സുഗ്രീവാ, എല്ലാ സൈന്യങ്ങളോടുംകൂടി നമുക്ക് ഇന്നുതന്നെ പുറപ്പെടാം. പ്രത്യക്ഷപ്പെടുന്ന നിമിത്തങ്ങൾ ഞാൻ കാണുന്നു — രാവണനെ കൊന്ന് ജനകപുത്രിയായ സീതയെ ഞാൻ തിരികെ കൊണ്ടുവരും. എന്റെ ഈ കണ്ണിന്റെ മേൽഭാഗം തുടിക്കുന്നു; ആസന്നമായ വിജയത്തെയും എന്റെ ആഗ്രഹസാഫല്യത്തെയും അതു വിളിച്ചറിയിക്കുന്നതുപോലെ.’ സൂര്യൻ മധ്യാഹ്നത്തിൽ നിൽക്കുമ്പോഴുള്ള മുഹൂർത്തം ജ്യോതിഷത്തിൽ ‘അഭിജിത്’ എന്നും ‘വിജയം’ എന്നും പ്രസിദ്ധമാണ്; എല്ലാ കാര്യങ്ങൾക്കും സിദ്ധി നൽകുന്നത്. രാമൻ നക്ഷത്രവും കണക്കാക്കുന്നു — ഉത്രം അവന്റെ ജന്മനക്ഷത്രത്തിൽനിന്ന് അനുകൂലമാണ്, നാളത്തെ അത്തം അങ്ങനെയല്ല; അതിനാൽ താമസം പാടില്ല. നാലാം ശ്ലോകം മൂന്ന് അർധങ്ങളുള്ളതാണ്; അതു രാമന്റെ ഹൃദയം വെളിപ്പെടുത്തുന്നു — യുദ്ധത്തിന്റെ ആദ്യലക്ഷ്യം സീതയെ ആശ്വസിപ്പിക്കലാണ്. ‘ആശാമേഷ്യതി ജീവിതേ’ (ജീവിതത്തിൽ പ്രത്യാശ കൈവരും) എന്ന വാക്കിൽനിന്ന്, സീത നിരാശയായി പ്രാണത്യാഗത്തിന്റെ വക്കിലായിരുന്നുവെന്നു രാമൻ അറിയുന്നു എന്നു വ്യക്തം; അവൾക്കു പടപ്പുറപ്പാടിന്റെ വാർത്തതന്നെ അമൃതം. കണ്ണിന്റെ മേൽഭാഗം തുടിക്കുന്നത് — വലത്തേ കണ്ണിന്റെ മുകൾഭാഗത്തെ സ്പന്ദനം — പുരുഷന്മാർക്കു ശുഭമാണെന്നു ശകുനശാസ്ത്രം. ഇങ്ങനെ രാമൻ ജ്യോതിഷം, ശകുനം, സ്വന്തം മനോരഥം എന്നീ മൂന്നുവിധ പ്രമാണങ്ങളെ വിജയത്തിന്റെ സൂചകമായി കാണുന്നു. ഈ ആരംഭത്തിന്റെ നാടകീയതയും ശ്രദ്ധിക്കേണ്ടതാണ്. കഴിഞ്ഞ രണ്ടു സർഗങ്ങളിൽ രാമൻ ചിന്താകുലനായിരുന്നു, സുഗ്രീവനും ഹനുമാനും അവനെ ആശ്വസിപ്പിച്ചു; ഇപ്പോഴാകട്ടെ അവൻതന്നെ തീരുമാനമെടുക്കുന്നു, ആരുടെയും അനുമതിക്കു കാത്തുനിൽക്കുന്നില്ല. ‘സത്യമേതദ്ബ്രവീമി തേ’ (ഇതു ഞാൻ നിന്നോടു സത്യമായി പറയുന്നു) എന്ന ശപഥംപോലുള്ള വാക്ക് അവന്റെ ദൃഢനിശ്ചയം കാണിക്കുന്നു. രാവണനെക്കുറിച്ചുള്ള ‘ക്വാസൗ യാസ്യതി ജീവിതഃ’ (അവൻ ജീവനോടെ എവിടെപ്പോകും) എന്ന ചോദ്യം തിരസ്കാരം നിറഞ്ഞതാണ് — അപഹർത്താവ് എവിടെ വേണമെങ്കിലും പോകട്ടെ, രാമന്റെ ബാണത്തിൽനിന്നു രക്ഷപ്പെടില്ല. സീതയെക്കുറിച്ചുള്ള വാക്കാകട്ടെ കരുണ നിറഞ്ഞതാണ് — അവളുടെ ജീവൻ രാമന്റെ പുറപ്പാടിന്റെ വാർത്തയെ മാത്രം ആശ്രയിച്ചിരിക്കുന്നു. ഇങ്ങനെ ഒരേ ശ്ലോകത്തിൽ ശത്രുവിനോടുള്ള ക്രോധവും പ്രിയയോടുള്ള കരുണയും എന്ന രണ്ടു ഭാവങ്ങൾ ഒന്നുചേർന്നിരിക്കുന്നു. ‘രോഗി അമൃതം കുടിച്ച്’ എന്ന ഉപമ, സുന്ദരകാണ്ഡത്തിൽ അവൾ പ്രാണത്യാഗം ആലോചിച്ചതുപോലെ, സീത മരണത്തിന്റെ അടുത്തെത്തിയിരുന്നു എന്നും സൂചിപ്പിക്കുന്നു. മധ്യാഹ്നം, നക്ഷത്രം, കണ്ണുതുടിക്കൽ — മൂന്നും അനുകൂലം; അതിനാൽ രാമൻ ഒരു നിമിഷംപോലും വൈകുന്നില്ല. ഈ ഭാഗത്തു സുഗ്രീവൻ കേൾവിക്കാരൻ മാത്രമാണ്; ആജ്ഞ രാമന്റേതുതന്നെ.
അനന്തരം വാനരരാജനാലും ലക്ഷ്മണനാലും ഏറെ ആദരിക്കപ്പെട്ട, ധർമാത്മാവും കാര്യജ്ഞനുമായ രാമൻ വീണ്ടും പറഞ്ഞു: ‘വേഗശാലികളായ ഒരു ലക്ഷം വാനരന്മാരോടുകൂടി നീലൻ വഴി പരിശോധിക്കാൻ ഈ സൈന്യത്തിനു മുന്നിൽ പോകട്ടെ. സേനാപതേ നീലാ, ഫലങ്ങളും കിഴങ്ങുകളും തണുത്ത വനജലവും തേനുമുള്ള വഴിയിലൂടെ സൈന്യത്തെ വേഗം നയിക്കുക. ദുരാത്മാക്കളായ രാക്ഷസന്മാർ വഴിയിലെ കിഴങ്ങുകളും ഫലങ്ങളും ജലവും ദുഷിപ്പിച്ചേക്കാം; അവരിൽനിന്ന് എപ്പോഴും ജാഗരൂകനായി നീ വഴിയിൽ അവയെ കാത്തുകൊള്ളണം. വനവാസികളായ വാനരന്മാർ താഴ്വരകളിലും വനദുർഗങ്ങളിലും വനങ്ങളിലും ചാടിച്ചെന്ന് ശത്രുക്കൾ ഒളിപ്പിച്ചുവച്ച സൈന്യത്തെ കണ്ടുപിടിക്കട്ടെ. സൈന്യത്തിൽ ദുർബലമായ ഭാഗം എന്തുണ്ടോ, അത് ഇവിടെത്തന്നെ നിൽക്കട്ടെ; നമ്മുടെ ഈ കർമം ഘോരമാണ്, പരാക്രമത്തോടെ നിർവഹിക്കേണ്ടതാണ്. സാഗരപ്രവാഹംപോലെ ഭീകരമായ മുൻനിരസൈന്യത്തെ നൂറുകണക്കിനും ആയിരക്കണക്കിനും മഹാബലരായ കപിസിംഹങ്ങൾ മുന്നോട്ടു നയിക്കട്ടെ. പർവതസമാനനായ ഗജനും മഹാബലനായ ഗവയനും, കാളകൾക്കിടയിൽ ഗർവിതനായ ഋഷഭംപോലെ ഗവാക്ഷനും മുന്നിൽ പോകട്ടെ. പ്ലവഗങ്ങളുടെ നായകനും വാനരശ്രേഷ്ഠനുമായ ഋഷഭൻ വാനരസൈന്യത്തിന്റെ വലതുവശം കാത്തുകൊണ്ടു പോകട്ടെ; ഗന്ധഹസ്തിയെപ്പോലെ ദുർജയനും വേഗശാലിയുമായ ഗന്ധമാദനൻ വാനരസൈന്യത്തിന്റെ ഇടതുവശത്തു നിലയുറപ്പിച്ചു പോകട്ടെ. ഈശ്വരനായ ഇന്ദ്രൻ ഐരാവതത്തിൽ എന്നപോലെ, ഞാൻ ഹനുമാന്റെ മേൽ കയറി സൈന്യപ്രവാഹത്തെ ഹർഷിപ്പിച്ചുകൊണ്ട് സൈന്യമധ്യത്തിലൂടെ പോകും. യമനു സമനായ ഈ ലക്ഷ്മണൻ, ഭൂതേശനും ധനാധിപനുമായ കുബേരൻ സാർവഭൗമമെന്ന ദിഗ്ഗജത്തിൽ എന്നപോലെ, അംഗദന്റെ മേൽ പോകട്ടെ. ജാംബവാൻ, സുഷേണൻ, വാനരനായ വേഗദർശി — ഈ മൂന്നുപേരും സൈന്യത്തിന്റെ മധ്യഭാഗം (കുക്ഷി) കാക്കട്ടെ.’ രാഘവന്റെ വാക്കുകേട്ട് സൈന്യാധിപനും മഹാവീര്യനും വാനരശ്രേഷ്ഠനുമായ സുഗ്രീവൻ വാനരന്മാർക്ക് ആജ്ഞ നൽകി. ഇവിടെ രാമൻ സമർഥനായ ഒരു സേനാനിയെപ്പോലെ വ്യൂഹം രചിക്കുന്നു — മുന്നിൽ മാർഗദർശകൻ, പിന്നെ മുൻനിരസൈന്യം, ഇരുവശങ്ങളിലും രക്ഷകർ, മധ്യത്തിൽ നായകൻ, മധ്യഭാഗത്തും പിന്നിലും വൃദ്ധരായ അനുഭവസമ്പന്നർ. ദുർബലമായ സൈന്യഭാഗത്തെ പിന്നിൽത്തന്നെ വിടണം; കാരണം, ദുർബലർ സൈന്യത്തിന്റെ ഗതി മന്ദമാക്കുന്നു. വഴിയിലെ ജലത്തിന്റെയും ഫലങ്ങളുടെയും രക്ഷയും ആജ്ഞാപിച്ചിരിക്കുന്നു — ശത്രുക്കൾ ജലം വിഷംകൊണ്ടു ദുഷിപ്പിച്ചേക്കാം എന്നാണു ഭയം. താഴ്വരകളിലെ വനങ്ങളിൽ ശത്രുവിന്റെ ഒളിപ്പിച്ച സൈന്യത്തെ അന്വേഷിക്കാൻ ചാരന്മാരെയും നിയോഗിച്ചിരിക്കുന്നു. ഇങ്ങനെ വനത്തിലൂടെയുള്ള പടപ്പുറപ്പാടിന്റെ എല്ലാ വിഷയങ്ങളും — വഴി, ആഹാരം, ജലം, ചാരവൃത്തി, വ്യൂഹം — ഒരൊറ്റ ഭാഷണത്തിൽ സംഗ്രഹിച്ചിരിക്കുന്നു. പതിമൂന്നാം ശ്ലോകം സമീക്ഷിതപാഠത്തിലില്ല; ഇവിടെ അതു ദുർബലസൈന്യത്തെക്കുറിച്ചുള്ള വിശിഷ്ടമായ ആജ്ഞയാണ്. ഈ വ്യൂഹത്തിന്റെ രചന പ്രാചീന യുദ്ധശാസ്ത്രത്തെ പിന്തുടരുന്നു. സൈന്യത്തിന്റെ അഞ്ച് അംഗങ്ങൾ — മുഖം, ഉരസ്സ്, കക്ഷങ്ങൾ, പക്ഷങ്ങൾ, പൃഷ്ഠം — ഇവിടെ വ്യക്തമാണ്. നീലൻ മുഖത്തു മാർഗദർശകൻ; ഗജൻ, ഗവയൻ, ഗവാക്ഷൻ എന്നിവർ മുൻനിരയിലെ പ്രഹരകർ; ഋഷഭനും ഗന്ധമാദനനും വലത്തും ഇടത്തുമുള്ള പക്ഷങ്ങളിൽ; രാമലക്ഷ്മണന്മാർ മധ്യത്തിൽ; ജാംബവാൻ, സുഷേണൻ, വേഗദർശി എന്നിവർ കുക്ഷിയിൽ. ഇങ്ങനെ നായകൻ എല്ലാ ഭാഗത്തുനിന്നും സംരക്ഷിതനാണ്, സൈന്യം എല്ലാ ദിക്കുകളിലും സജ്ജവുമാണ്. രാമൻ ഹനുമാന്റെ മേലും ലക്ഷ്മണൻ അംഗദന്റെ മേലും കയറുന്നത് ആ രണ്ടു വാനരന്മാർക്കുമുള്ള സമ്മാനവുമാണ്; കാരണം, രാമൻ സ്വയം ഹനുമാനെ ഉത്തമവാഹനമായി തിരഞ്ഞെടുക്കുന്നു. ‘ഐരാവതമിവേശ്വരഃ’ (ഇന്ദ്രൻ ഐരാവതത്തിൽ എന്നപോലെ), ‘സാർവഭൗമേന ഭൂതേശഃ’ (ഭൂതേശൻ സാർവഭൗമത്തിൽ എന്നപോലെ) എന്നീ രണ്ട് ഉപമകൾ ദേവലോകത്തിലെ ദിഗ്ഗജങ്ങളെ ഓർമിപ്പിക്കുന്നു — ഐരാവതം ഇന്ദ്രന്റേത്, സാർവഭൗമം കുബേരന്റേത്. ഇങ്ങനെ രാമലക്ഷ്മണന്മാരെ ഇന്ദ്രനോടും കുബേരനോടും, ആ വാനരന്മാരെ ദിഗ്ഗജങ്ങളോടും തുലനം ചെയ്തിരിക്കുന്നു. സുഗ്രീവനാണു രാജാവ്; അവന്റെ ആജ്ഞയനുസരിച്ചാണു സൈന്യം നീങ്ങുന്നത് — രാമൻ ഉപദേശം നൽകുന്നു, ആജ്ഞ നൽകുന്നതു സുഗ്രീവനാണ്. മര്യാദയുടെ ഈ ക്രമം ഈ കാവ്യത്തിൽ എല്ലായിടത്തും പാലിക്കപ്പെടുന്നു. വഴിയിൽ തേനും ഫലങ്ങളും തണുത്ത ജലവും — വാനരന്മാരുടെ സ്വഭാവത്തിനു ചേർന്ന വഴിയാണു തിരഞ്ഞെടുത്തിരിക്കുന്നത്. ഇവിടെ രാമന്റെ ആജ്ഞകളിൽ കരുണയും കാണാം — ദുർബലസൈന്യത്തെ വിട്ടുപോകുന്നത് അവരുടെ രക്ഷയ്ക്കുവേണ്ടിയുമാണ്; ദുർബലർ യുദ്ധത്തിൽ ജീവിച്ചിരിക്കില്ലല്ലോ. രാമന്റെ ഭാഷണത്തിൽ സേനാപതിയായ നീലന്റെ കർത്തവ്യങ്ങൾ പ്രത്യേകം വിസ്തരിച്ചിരിക്കുന്നു — വഴി തിരഞ്ഞെടുക്കൽ, ആഹാരത്തിന്റെ ഏർപ്പാട്, ശത്രുവിൽനിന്നുള്ള രക്ഷ, ചാരന്മാരെ അയയ്ക്കൽ. ഇവയെല്ലാം സേനാപതിയുടെ ചുമതലകളാണെന്നു നീതിശാസ്ത്രത്തിലും പറഞ്ഞിട്ടുണ്ട്.
മഹാതേജസ്വികളായ ആ വാനരഗണങ്ങളെല്ലാം ഗുഹകളിൽനിന്നും ശിഖരങ്ങളിൽനിന്നും ചാടിയുയർന്ന് അപ്പോൾ വേഗം കുതിച്ചുനീങ്ങി. അനന്തരം വാനരരാജനാലും ലക്ഷ്മണനാലും ആദരിക്കപ്പെട്ട ധർമാത്മാവായ രാമൻ സൈന്യത്തോടുകൂടി തെക്കേ ദിക്കിലേക്കു പോയി. ആനകളെപ്പോലെയുള്ള നൂറുകളും ലക്ഷങ്ങളും കോടികളും അയുതങ്ങളുമായ വാനരന്മാരാൽ ചുറ്റപ്പെട്ട് അവൻ നീങ്ങി. പോകുന്ന അവനെ ആ മഹത്തായ വാനരസൈന്യം പിന്തുടർന്നു; എല്ലാവരും ഹൃഷ്ടരും ആനന്ദഭരിതരും സുഗ്രീവനാൽ പാലിക്കപ്പെടുന്നവരുമായിരുന്നു. പ്ലവഗങ്ങൾ ചാടിയും കുതിച്ചും ഗർജിച്ചും ആർപ്പുവിളിച്ചും ശബ്ദമുണ്ടാക്കിയും തെക്കേ ദിക്കിലേക്കു പോയി. സുഗന്ധമുള്ള തേനും ഫലങ്ങളും ഭക്ഷിച്ചുകൊണ്ട്, പൂങ്കുലകൾ നിറഞ്ഞ വലിയ മരങ്ങൾ ചുമന്നുകൊണ്ട്, മദിച്ച അവർ പെട്ടെന്നു പരസ്പരം ചുമക്കുകയും എറിയുകയും ചെയ്തു; ചിലർ വീഴുന്നു, ചിലർ ചാടിയുയരുന്നു, മറ്റുചിലർ മറ്റുള്ളവരെ വീഴ്ത്തുന്നു. ‘രാവണനെ നാം കൊല്ലണം, എല്ലാ നിശാചരന്മാരെയും’ എന്നു വാനരന്മാർ രാഘവന്റെ അടുത്തുനിന്നു ഗർജിക്കുന്നു. മുന്നിൽ ഋഷഭനും നീലനും വീരനായ കുമുദനും അനേകം വാനരന്മാരോടൊപ്പം വഴി ശോധന ചെയ്തുകൊണ്ടിരുന്നു. മധ്യത്തിൽ രാജാവായ സുഗ്രീവനും രാമനും ലക്ഷ്മണനും ഭീകരരും ബലശാലികളുമായ അനേകം പേരാൽ ചുറ്റപ്പെട്ടിരുന്നു. പത്തു കോടി വാനരന്മാരാൽ ചുറ്റപ്പെട്ട വീരനായ ശതബലി എന്ന വാനരൻ ഒറ്റയ്ക്ക് ആ വാനരസൈന്യത്തെ മുഴുവൻ താങ്ങിനിർത്തി കാത്തുരക്ഷിച്ചു. നൂറുകോടി പരിവാരമുള്ള കേസരിയും പനസനും ഗജനും അർക്കനും അനേകം പേരോടൊപ്പം അതിന്റെ ഒരു വശം കാത്തു. അനേകം കരടികളാൽ ചുറ്റപ്പെട്ട സുഷേണനും ജാംബവാനും സുഗ്രീവനെ മുന്നിൽ നിർത്തി പിൻഭാഗം കാത്തുരക്ഷിച്ചു. അവരുടെ സേനാപതിയും വാനരശ്രേഷ്ഠനുമായ വീരനായ നീലൻ ഓടിനടന്ന് ആ സൈന്യത്തെ ചുറ്റിനിന്നു നിയന്ത്രിച്ചു. ദരീമുഖൻ, പ്രജംഘൻ, ജംഭൻ, രഭസൻ എന്നീ കപികൾ എല്ലാ ഭാഗത്തും പ്ലവഗങ്ങളെ തിടുക്കപ്പെടുത്തിക്കൊണ്ടു പോയി. ഇങ്ങനെ ബലഗർവിതരായ ആ വാനരസിംഹങ്ങൾ പോകുമ്പോൾ നൂറുകളും ആയിരങ്ങളുമായ മലകളോടുകൂടിയ ഗിരിശ്രേഷ്ഠനായ സഹ്യനെയും നന്നായി പൂത്ത സരസ്സുകളെയും മനോഹരമായ തടാകങ്ങളെയും കണ്ടു. ഭീകരമായ കോപമുള്ള രാമന്റെ ശാസനം അറിഞ്ഞ്, ഭയപ്പെട്ടതുപോലെ നഗരങ്ങൾക്കടുത്തുള്ള ജനപദങ്ങളെപ്പോലും ഒഴിവാക്കിക്കൊണ്ട്, സാഗരപ്രവാഹംപോലെ ഭീകരമായ ആ മഹത്തായ വാനരസൈന്യം ഭയങ്കരമായി ഇരമ്പുന്ന സമുദ്രംപോലെ മുന്നോട്ടൊഴുകി. ആ ദാശരഥിയുടെ ഇരുവശത്തും ശൂരരായ ആ കപികുഞ്ജരന്മാർ, ചാട്ടവാറുകൊണ്ടു തെളിക്കപ്പെട്ട നല്ല കുതിരകളെപ്പോലെ, വേഗത്തിൽ കുതിച്ചുനീങ്ങി. രണ്ടു കപികൾ ചുമന്നുകൊണ്ടുപോകുന്ന ആ രണ്ടു നരശ്രേഷ്ഠന്മാർ രണ്ടു മഹാഗ്രഹങ്ങളാൽ സ്പർശിക്കപ്പെട്ട ചന്ദ്രസൂര്യന്മാരെപ്പോലെ ശോഭിച്ചു. ഇവിടെ വാനരന്മാരുടെ സ്വഭാവം സഹജമാണ് — യുദ്ധത്തിനു പോകുമ്പോഴും അവർ കളിക്കുന്നു, തിന്നുന്നു, പരസ്പരം വീഴ്ത്തുന്നു. എന്നാൽ രാമന്റെ ആജ്ഞ അവരിൽ ദൃഢമാണ് — ഗ്രാമങ്ങളെയും നഗരങ്ങളെയും പീഡിപ്പിക്കരുത്. ‘ഭീതവത്’ (ഭയപ്പെട്ടതുപോലെ) എന്ന പദം സൂചിപ്പിക്കുന്നത്, ഇത്ര വലിയ സൈന്യംപോലും നായകന്റെ ആജ്ഞയോടുള്ള ഭയത്താൽ സംയമം പാലിച്ചു എന്നാണ്. വഴി കാക്കുന്നതിലെ വ്യൂഹം വീണ്ടും വർണിക്കപ്പെടുന്നു — ഋഷഭനും നീലനും കുമുദനും മുന്നിൽ, നായകന്മാർ മധ്യത്തിൽ, ശതബലി എല്ലായിടത്തും, കേസരിയും മറ്റുള്ളവരും വശത്ത്, സുഷേണനും ജാംബവാനും പിന്നിൽ. മുമ്പ് ആജ്ഞാപിച്ച വ്യൂഹം ഇപ്പോൾ പ്രവൃത്തിയിൽ പരിണമിച്ചിരിക്കുന്നു. ഇവിടെ സൈന്യത്തിന്റെ ഗതി മൂന്നു തലങ്ങളിൽ വർണിച്ചിരിക്കുന്നു — ആദ്യം വാനരന്മാരുടെ സ്വാഭാവികമായ കളി, പിന്നെ രാവണവധസങ്കൽപ്പരൂപമായ അവരുടെ ഗർജനം, പിന്നെ വ്യൂഹത്തിന്റെ പാലനം. ‘രാവണോ നോ നിഹന്തവ്യഃ’ (രാവണനെ നാം കൊല്ലണം) എന്ന ഘോഷം സൈന്യത്തിന്റെ യുദ്ധഘോഷംപോലെയാണ്; അത് എല്ലാവരുടെയും മനസ്സിൽ ഒരേ ലക്ഷ്യം സ്ഥാപിക്കുന്നു. വാനരന്മാർ മരങ്ങൾ പിഴുതെടുത്തു ചുമക്കുന്നു — ഇവതന്നെയാകും അവരുടെ ആയുധങ്ങൾ. ‘മഞ്ജരീപുഞ്ജധാരിണഃ’ (പൂങ്കുലക്കൂട്ടങ്ങൾ ധരിച്ച) എന്ന വിശേഷണം വസന്തമോ പുഷ്പകാലമോ ആയിരുന്നു എന്നു സൂചിപ്പിക്കുന്നു; അതിനാൽ മുന്നോട്ടുള്ള വനവർണന യോജിക്കുന്നു. ശതബലി ഒറ്റയ്ക്കു മുഴുവൻ സൈന്യത്തെയും കാക്കുന്നത് അവന്റെ ബലത്തിന്റെ അതിശയം കാണിക്കുന്നു. നഗരങ്ങളെയും ജനപദങ്ങളെയും ഒഴിവാക്കുന്നതു രാമന്റെ ധർമനിഷ്ഠയുടെ ലക്ഷണമാണ് — യുദ്ധം രാവണനോടാണ്, നിരപരാധികളായ പ്രജകളോടല്ല. ഇത്ര വലിയ സൈന്യം ഗ്രാമങ്ങളിൽ കടന്നാൽ ജനങ്ങൾക്കു വലിയ ക്ലേശമുണ്ടാകും; അതിനാൽ അവയെ ഒഴിവാക്കാൻ രാമൻ ആജ്ഞാപിക്കുന്നു. ‘ചന്ദ്രഭാസ്കരൗ’ (ചന്ദ്രസൂര്യന്മാർ) എന്ന ഉപമകൊണ്ട് രാമലക്ഷ്മണന്മാരുടെ ശോഭയും ‘മഹദ്ഭ്യാം ഗ്രഹാഭ്യാം’ (രണ്ടു മഹാഗ്രഹങ്ങളാൽ) എന്നതുകൊണ്ട് ആ രണ്ടു വാനരന്മാരുടെ മഹത്ത്വവും ഒരേസമയം വർണിച്ചിരിക്കുന്നു. സഹ്യന്റെ ആദ്യദർശനത്തോടെ യാത്രയുടെ ആദ്യപടി പൂർണമാകുന്നു. സൈന്യത്തിന്റെ സംഖ്യയും ഇവിടെ വീണ്ടും വീണ്ടും വർണിക്കപ്പെടുന്നു — നൂറുകൾ, ആയിരങ്ങൾ, അയുതങ്ങൾ, കോടികൾ. ഈ സംഖ്യകൾ യഥാർഥമല്ല, അപരിമിതത്വത്തിന്റെ സൂചകങ്ങളാണ്. എങ്കിലും വ്യൂഹത്തിൽ ഓരോ നായകന്റെയും സ്ഥാനം നിശ്ചിതമാണ്; അതിനാൽ ഇത്ര വലിയ സൈന്യവും അലങ്കോലമല്ല. സേനാപതിയായ നീലൻ ‘സമ്പതൻ’ — എല്ലായിടത്തും ഓടിനടന്ന് — ആ ക്രമം കാക്കുന്നു; ദരീമുഖനും മറ്റുള്ളവരും മന്ദരായ വാനരന്മാരെ തിടുക്കപ്പെടുത്തുന്നു. ഇങ്ങനെ സൈന്യത്തിന്റെ മുന്നിലും മധ്യത്തിലും ഇരുവശങ്ങളിലും പിന്നിലും നായകന്മാരുണ്ട്. ഈ ഭാഗത്ത് ഇരുപത്തിമൂന്നാം ശ്ലോകം ‘ജഗാമ രാമോ ധർമാത്മാ സസൈന്യോ ദക്ഷിണാം ദിശം’ (ധർമാത്മാവായ രാമൻ സൈന്യത്തോടുകൂടി തെക്കേ ദിക്കിലേക്കു പോയി) എന്നു യാത്രയുടെ ആരംഭം പ്രഖ്യാപിക്കുന്നു; അതേ പാദം നാൽപ്പത്തിരണ്ടാം ശ്ലോകത്തിൽ വീണ്ടും വരുന്നു. ഇങ്ങനെ കവി യാത്രയുടെ വർണനയെ രണ്ടായി വിഭജിക്കുന്നു — ആദ്യഭാഗം സൈന്യത്തിന്റെ ക്രമം, രണ്ടാംഭാഗം ലക്ഷ്മണന്റെ നിമിത്തദർശനം. വാനരന്മാരുടെ ഉത്സാഹം ശാരീരികം മാത്രമല്ല, വാചികവുമാണ് — രാവണവധസങ്കൽപ്പം അവർ ഗർജനത്തിലൂടെ പ്രകടമാക്കുന്നു.
അനന്തരം വാനരരാജനാലും ലക്ഷ്മണനാലും ഏറെ ആദരിക്കപ്പെട്ട ധർമാത്മാവായ രാമൻ സൈന്യത്തോടുകൂടി തെക്കേ ദിക്കിലേക്കു പോയി. അംഗദന്റെ മേലിരിക്കുന്ന, പൂർണാർഥവും പ്രതിഭയുമുള്ള ലക്ഷ്മണൻ, ആഗ്രഹങ്ങൾ സഫലമാകാനിരിക്കുന്ന രാമനോടു ശുഭമായ വാക്കുകളിൽ പറഞ്ഞു: ‘അപഹരിക്കപ്പെട്ട വൈദേഹിയെ വീണ്ടെടുത്ത്, രാവണനെ വേഗം കൊന്ന്, സഫലമനോരഥനായി നീ സമൃദ്ധമായ അയോധ്യയിലേക്കു മടങ്ങും. രാഘവാ, ആകാശത്തിലും ഭൂമിയിലും നിന്റെ സർവാർഥസിദ്ധിക്കായുള്ള മഹത്തായ ശുഭനിമിത്തങ്ങൾ ഞാൻ കാണുന്നു. സൈന്യത്തിനു പിന്നിൽനിന്നു മംഗളകരവും മൃദുവും ഹിതവും സുഖകരവുമായ കാറ്റു വീശുന്നു; ഈ മൃഗങ്ങളും പക്ഷികളും നിറഞ്ഞ മധുരസ്വരത്തിൽ ശബ്ദിക്കുന്നു; എല്ലാ ദിക്കുകളും തെളിഞ്ഞിരിക്കുന്നു, സൂര്യൻ നിർമലനാണ്. തെളിഞ്ഞ പ്രഭയുള്ള ഭാർഗവനായ ശുക്രൻ (ഉശനസ്സ്) നിന്റെ പിന്നാലെ ചരിക്കുന്നു; ബ്രഹ്മരാശി വിശുദ്ധമാണ്; ശുദ്ധരും പ്രഭയുള്ളവരുമായ സപ്തർഷികളെല്ലാം ധ്രുവനെ പ്രദക്ഷിണം ചെയ്തു പ്രകാശിക്കുന്നു. മഹാത്മാക്കളായ ഇക്ഷ്വാകുക്കളായ നമ്മുടെ പിതാമഹനായ രാജർഷി ത്രിശങ്കു പുരോഹിതനോടൊപ്പം മുന്നിൽ നിർമലനായി പ്രകാശിക്കുന്നു. നമ്മുടെ പരമനക്ഷത്രമായ വിശാഖങ്ങൾ (രണ്ടു വിശാഖനക്ഷത്രങ്ങൾ) ഉപദ്രവമേതുമില്ലാതെ നിർമലമായി പ്രകാശിക്കുന്നു. എന്നാൽ നൈരൃതന്മാരുടെ (രാക്ഷസന്മാരുടെ) നിരൃതിദേവതയായ നക്ഷത്രം അത്യന്തം പീഡിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു — മൂലം നക്ഷത്രം വാലുള്ള ധൂമകേതുവിനാൽ സ്പർശിക്കപ്പെട്ടു പുകയുന്നു. ഇതെല്ലാം രാക്ഷസന്മാരുടെ വിനാശത്തിനായി വന്നുചേർന്നിരിക്കുന്നു; കാലം വരുമ്പോൾ കാലഗ്രസ്തരായവരുടെ നക്ഷത്രം ഗ്രഹങ്ങളാൽ പീഡിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു. ജലം തെളിഞ്ഞതും നല്ല രുചിയുള്ളതുമാണ്, വനങ്ങൾ ഫലസമൃദ്ധമാണ്, സുഗന്ധങ്ങൾ അധികമാകാതെ വീശുന്നു, വൃക്ഷങ്ങൾ ഋതുവിനനുസരിച്ചു പൂത്തിരിക്കുന്നു. പ്രഭോ, വ്യൂഹമായി നിരന്ന കപിസൈന്യങ്ങൾ താരകാമയസംഗ്രാമത്തിലെ ദേവസൈന്യങ്ങളെപ്പോലെ ഏറെ പ്രകാശിക്കുന്നു. ആര്യാ, ഇതു കണ്ട് നീ പ്രീതനാകേണ്ടതാണ്.’ ഇവിടെ നാൽപ്പത്തിരണ്ടാം ശ്ലോകം പൂർവാർധത്തിൽ മുൻശ്ലോകത്തിലെ ഉപമ പൂർത്തിയാക്കുകയും ഉത്തരാർധത്തിൽ ഇരുപത്തിമൂന്നാം ശ്ലോകത്തിലെ പദങ്ങൾ ആവർത്തിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു — ‘തതോ വാനരരാജേന ലക്ഷ്മണേന സുപൂജിതഃ, ജഗാമ രാമോ ധർമാത്മാ സസൈന്യോ ദക്ഷിണാം ദിശം’ (അനന്തരം വാനരരാജനാലും ലക്ഷ്മണനാലും ആദരിക്കപ്പെട്ട ധർമാത്മാവായ രാമൻ സൈന്യത്തോടുകൂടി തെക്കേ ദിക്കിലേക്കു പോയി). ഇതു പ്രചാരത്തിലുള്ള പാഠത്തിലെ (വൾഗേറ്റ്) ആവർത്തനമാണ്, ലേഖകന്റെ പിഴവല്ല. ലക്ഷ്മണന്റെ നിമിത്തവർണന ജ്യോതിഷത്തിലെ സൂക്ഷ്മജ്ഞാനം കാണിക്കുന്നു. ത്രിശങ്കു ഇക്ഷ്വാകുവംശജനാണ്, വിശ്വാമിത്രൻ അവനെ തെക്കൻ ആകാശത്തു സ്ഥാപിച്ചു; വിശാഖം ഇക്ഷ്വാകുക്കളുടെ കുലനക്ഷത്രമാണ്; മൂലത്തിന്റെ ദേവത നിരൃതിയാണ്, അതിനാൽ അതു രാക്ഷസന്മാരുടെ നക്ഷത്രം. ശുക്രൻ പിന്നാലെ ചരിക്കുന്നതും സപ്തർഷികൾ ധ്രുവനെ പ്രദക്ഷിണം ചെയ്യുന്നതും കാറ്റിന്റെ അനുകൂലതയും — ഇവയെല്ലാം യുദ്ധയാത്രയിലെ വിജയലക്ഷണങ്ങളാണ്. നാൽപ്പത്തെട്ടും അമ്പത്തിനാലും ശ്ലോകങ്ങൾ മൂന്ന് അർധങ്ങളുള്ളവയാണ്. ലക്ഷ്മണൻ സഹോദരൻ മാത്രമല്ല, മന്ത്രികൂടിയാണ് — രാമന്റെ മനസ്സിൽ ബാക്കിനിൽക്കുന്ന സംശയം അവൻ നിമിത്തങ്ങളിലൂടെ നീക്കുന്നു. ലക്ഷ്മണന്റെ വാക്കുകളുടെ രചനയും നന്നായി ആലോചിച്ചതാണ്. ആദ്യം അവൻ ഫലം പറയുന്നു — സീതയുടെ വീണ്ടെടുപ്പ്, രാവണവധം, അയോധ്യയിലേക്കുള്ള മടക്കം. പിന്നെ പ്രമാണങ്ങൾ പറയുന്നു — ഭൂമിയിൽ കാറ്റ്, മൃഗങ്ങൾ, പക്ഷികൾ, ജലം, വനങ്ങൾ, പുഷ്പങ്ങൾ; ആകാശത്തിൽ സൂര്യൻ, ശുക്രൻ, സപ്തർഷികൾ, ത്രിശങ്കു, വിശാഖങ്ങൾ, മൂലം. ഒടുവിൽ വീണ്ടും ഫലം ഓർമിപ്പിക്കുന്നു — ‘പ്രീതോ ഭവിതുമർഹസി’ (നീ പ്രീതനാകേണ്ടതാണ്). ഇങ്ങനെ ആരംഭത്തിലും അവസാനത്തിലും ഫലം, മധ്യത്തിൽ പ്രമാണങ്ങൾ — ഇതു വാഗ്മിതയുടെ ഉത്തമക്രമമാണ്. ‘സമൃദ്ധാർഥഃ സമൃദ്ധാർഥാം’ എന്ന ആവർത്തനം അലങ്കാരരൂപമാണ് — രാമൻ സമൃദ്ധാർഥൻ (മനോരഥം സഫലമായവൻ), അയോധ്യയും അവന്റെ ആഗമനത്താൽ സമൃദ്ധാർഥയാകും. ‘നക്ഷത്രം ഗ്രഹപീഡിതം’ (നക്ഷത്രം ഗ്രഹങ്ങളാൽ പീഡിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു) എന്ന വാക്കു ജനവിശ്വാസത്തെ പിന്തുടരുന്നു — ഏതു കുലത്തിന്റെ നക്ഷത്രം ഗ്രഹത്താൽ പീഡിപ്പിക്കപ്പെടുന്നുവോ, ആ കുലത്തിന്റെ വിനാശം ആസന്നമാണ്. ദേവാസുരസംഗ്രാമത്തിന്റെ ഉപമ ദേവന്മാർ വിജയിച്ച താരകാമയയുദ്ധത്തിന്റേതാണ് — അതിനാൽ വാനരസൈന്യവും ദേവസൈന്യത്തെപ്പോലെ വിജയിക്കും എന്നാണു ധ്വനി. ആവർത്തിക്കപ്പെട്ട അർധങ്ങൾ (42.2, 43.1) വാനരന്മാരുടെ കളിയുടെ വർണനയാൽ മുറിഞ്ഞുപോയ കഥാസൂത്രം വീണ്ടും പിടിക്കുന്നു. ലക്ഷ്മണന്റെ വാക്കുകൾ അംഗദന്റെ തോളിലിരുന്നു പറയുന്നവയാണ്; അതിനാൽ യാത്രയ്ക്കിടയിൽത്തന്നെയാണ് ആ സഹോദരന്മാർ സംസാരിക്കുന്നത്. ഈ ഭാഗത്ത് അമ്പതാം ശ്ലോകം വിശാഖങ്ങളെ പരാമർശിക്കുന്നു — അത് ഇക്ഷ്വാകുക്കളുടെ കുലനക്ഷത്രമാണ്; അതിനാൽ അതിന്റെ നിർമലത രാമന്റെ കുലത്തിനു ശുഭമാണ്. അമ്പത്തൊന്നാം ശ്ലോകം അതിനു വിപരീതമാണ് — രാക്ഷസന്മാരുടെ നക്ഷത്രമായ മൂലം ധൂമകേതുവിനാൽ പുകയുന്നു. ഇങ്ങനെ ഇരുപക്ഷത്തിന്റെയും ഭാവി നക്ഷത്രങ്ങളാൽത്തന്നെ സൂചിപ്പിക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു. അമ്പത്തിമൂന്നാം ശ്ലോകം ഭൂമിയിലെ നിമിത്തങ്ങൾ വീണ്ടും പറയുന്നു — ജലം സ്വച്ഛം, ഫലങ്ങൾ സമൃദ്ധം, കാറ്റു മന്ദം, പുഷ്പങ്ങൾ ഋതുവിനനുസരിച്ച്; അകാലത്തിലെ പുഷ്പങ്ങൾ അശുഭമാണെന്നു ശകുനശാസ്ത്രം.
ഇങ്ങനെ സഹോദരനെ ആശ്വസിപ്പിച്ച് ഹൃഷ്ടനായ സൗമിത്രി പറഞ്ഞു. അനന്തരം വാനരസൈന്യം ഭൂമിയെ മുഴുവൻ മൂടിക്കൊണ്ടു നീങ്ങി. നഖങ്ങളും ദംഷ്ട്രകളും ആയുധമാക്കിയ കരടിശ്രേഷ്ഠന്മാരും വാനരശ്രേഷ്ഠന്മാരും കൈവിരൽത്തുമ്പുകൊണ്ടും കാൽവിരൽത്തുമ്പുകൊണ്ടും ഉയർത്തിയ ഭീകരമായ പൊടി സൂര്യന്റെ പ്രഭയെ തടഞ്ഞ് ലോകത്തെ മറച്ചു. പർവതങ്ങളും വനങ്ങളും ആകാശവുമുള്ള തെക്കേ ദിക്കിനെ മൂടിക്കൊണ്ട്, ആകാശത്തെ മേഘനിരയെന്നപോലെ, ഭീകരമായ വാനരസൈന്യം നീങ്ങി. അനേകം യോജന ദൂരം നിരന്തരം നദികൾ കടന്നുപോകുന്ന സൈന്യം കാരണം എല്ലാ നദീപ്രവാഹങ്ങളും എതിർദിശയിലേക്കെന്നപോലെ ഒഴുകി. തെളിഞ്ഞ ജലമുള്ള സരസ്സുകളിലും മരങ്ങൾ നിറഞ്ഞ പർവതങ്ങളിലും സമതലപ്രദേശങ്ങളിലും ഫലസമൃദ്ധമായ വനങ്ങളിലും — നടുവിലൂടെയും ചുറ്റിലൂടെയും കുറുകെയും താഴെയും — അതു കടന്നുചെന്നു. മഹത്തായ ആ സൈന്യം ഭൂമിയെ മുഴുവൻ മൂടിക്കൊണ്ടു നീങ്ങി. പ്രസന്നമുഖരും വായുവേഗമുള്ളവരുമായ ആ വാനരന്മാരെല്ലാം രാഘവനുവേണ്ടി പരാക്രമം ഉറപ്പിച്ചുകൊണ്ട്, ഹർഷവും വീര്യവും ബലത്തിന്റെ ആധിക്യവും പരസ്പരം കാണിച്ചുകൊണ്ടു പോയി. യൗവനത്തിന്റെ തിളപ്പിൽനിന്നുണ്ടായ ഗർവത്താൽ അവർ വഴിയിൽ പലതരം വിലാസങ്ങൾ കാട്ടി. അവിടെ ചിലർ വേഗത്തിൽ ഓടി, മറ്റുചിലർ ചാടിയുയർന്നു; വനചാരികളായ ചില വാനരന്മാർ കിലുകിലാരവം മുഴക്കി, വാലുകൾ ആഞ്ഞടിച്ചു, കാലുകൾകൊണ്ടു നിലത്തു ചവിട്ടി. മറ്റുചിലർ കൈകൾ വീശി പാറകളും മരങ്ങളും തകർത്തു; പർവതചാരികൾ മലകളുടെ കൊടുമുടികളിൽ കയറി മഹാനാദങ്ങൾ മുഴക്കി, മറ്റുചിലർ സിംഹനാദം ചെയ്തു; തുടകളുടെ വേഗംകൊണ്ട് അനേകം വള്ളിക്കൂട്ടങ്ങൾ ചതച്ചരച്ചു. കോട്ടുവായിട്ടും പരാക്രമം കാട്ടിയും അവർ പാറകളും മരങ്ങളുംകൊണ്ടു കളിച്ചു. അങ്ങനെ അതിഭീകരരായ വാനരന്മാരുടെ ലക്ഷങ്ങളാലും കോടികളാലും ആയിരങ്ങളാലും ചുറ്റപ്പെട്ട ഭൂമി ശോഭയാർന്നതായി. ആ മഹത്തായ വാനരസൈന്യം രാവും പകലും നീങ്ങിക്കൊണ്ടിരുന്നു. സുഗ്രീവനാൽ പാലിക്കപ്പെടുന്ന, അത്യന്തം ഹൃഷ്ടരും ആനന്ദഭരിതരും യുദ്ധം കൊതിക്കുന്നവരുമായ എല്ലാ വാനരന്മാരും തിടുക്കത്തിൽ നീങ്ങുന്നു; സീതയെ മോചിപ്പിക്കാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്ന അവർ എവിടെയും ഒരു മുഹൂർത്തംപോലും തങ്ങിയില്ല. ഈ ഭാഗം മുഴുവനും (ഏകദേശം 56 മുതൽ 68 വരെ) സമീക്ഷിതപതിപ്പിലില്ല; പ്രചാരത്തിലുള്ള പാഠത്തിലാകട്ടെ (വൾഗേറ്റ്) സൈന്യത്തിന്റെ മഹത്ത്വത്തിന്റെ ചിത്രം പലവിധത്തിൽ വിസ്തരിച്ചിരിക്കുന്നു. പൊടികൊണ്ടു സൂര്യൻ മറയുന്നതും നദികൾ എതിരെ ഒഴുകുന്നതും — ഈ അതിശയോക്തികൾ സൈന്യത്തിന്റെ അസംഖ്യത്വം കാണിക്കുന്നു. വാനരന്മാരുടെ കളി കേവലം ചാപല്യമല്ല — ‘യൗവനോത്സേകജാദ്ദർപാത്’ (യൗവനത്തിന്റെ തിളപ്പിൽനിന്നുണ്ടായ ഗർവത്താൽ) എന്ന പദംകൊണ്ട് കവി അവരുടെ യുവത്വവും ഉത്സാഹവും സൂചിപ്പിക്കുന്നു; അതിനാൽ യുദ്ധഭയം അവരിലില്ല. അറുപത്തൊമ്പതാം ശ്ലോകം മൂന്ന് അർധങ്ങളുള്ളതാണ്; അതിലൂടെ പുറപ്പാടിന്റെ ലക്ഷ്യം — സീതയുടെ മോചനം — വീണ്ടും ഓർമിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു. ‘മുഹൂർത്തം ക്വാപി നാവസൻ’ (എവിടെയും ഒരു മുഹൂർത്തംപോലും തങ്ങിയില്ല) എന്ന പദം യാത്രയുടെ വേഗം സൂചിപ്പിക്കുന്നു — വിശ്രമംപോലും ഉപേക്ഷിച്ചു. ഈ ഭാഗത്തിന്റെ സവിശേഷത വർണനയിലെ അതിശയമാണ്. പൊടികൊണ്ടു സൂര്യപ്രഭ തടയൽ, നദികളുടെ എതിരൊഴുക്ക്, ഭൂമിയെ എല്ലാ ഭാഗത്തും മൂടൽ — ഈ വർണനകൾ സൈന്യത്തിന്റെ അപരിമിതത്വം സൂചിപ്പിക്കുന്നു. ‘മധ്യേന ച സമന്താച്ച തിര്യക്ചാധശ്ച’ (നടുവിലൂടെയും ചുറ്റിലൂടെയും കുറുകെയും താഴെയും) എന്ന നാലു ദിഗ്വാചകപദങ്ങൾകൊണ്ട് സൈന്യത്തിന്റെ സർവവ്യാപകത്വം കാണിച്ചിരിക്കുന്നു — ഒരു പ്രദേശവും മൂടപ്പെടാതെയില്ല. വാനരന്മാരുടെ കളിയുടെ വർണനയിൽ കവി അവരുടെ സ്വഭാവത്തെ സൂക്ഷ്മമായി നിരീക്ഷിക്കുന്നു — കിലുകിലാരവം, വാലടി, കാലുകൊണ്ടു നിലത്തു ചവിട്ടൽ, കൈവീശൽ, കോട്ടുവാ. ഇവയെല്ലാം വാനരപ്രകൃതിയുടെ സ്വാഭാവിക പ്രവൃത്തികളാണ്. എന്നാൽ ഈ കളി നിരർഥകമല്ല — ‘രാഘവസ്യാർഥേ സമാരോപിതവിക്രമാഃ’ (രാഘവനുവേണ്ടി പരാക്രമം ഉറപ്പിച്ചവർ) എന്ന പദംകൊണ്ട് അവരുടെ ഉത്സാഹമെല്ലാം രാമന്റെ കാര്യത്തിനു സമർപ്പിതമാണെന്നു പറഞ്ഞിരിക്കുന്നു. ‘ഹർഷം വീര്യം ബലോദ്രേകാന്ദർശയന്തഃ പരസ്പരം’ (ഹർഷവും വീര്യവും ബലാധിക്യവും പരസ്പരം കാണിച്ചുകൊണ്ട്) എന്ന പദം മത്സരം സൂചിപ്പിക്കുന്നു — ഓരോ വാനരനും തന്റെ ബലം മറ്റുള്ളവർക്കു മുന്നിൽ പ്രദർശിപ്പിക്കാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നു. രാപ്പകൽ സഞ്ചാരം, ഒരു മുഹൂർത്തംപോലും വിശ്രമമില്ലായ്മ — ഇതു സീതാമോചനത്തിനുള്ള തിടുക്കം കാണിക്കുന്നു. ‘ശ്രീമത്പരിവൃതാ മഹീ’ (ശോഭയോടെ ചുറ്റപ്പെട്ട ഭൂമി) എന്ന പദം സൂചിപ്പിക്കുന്നത്, വാനരന്മാരാൽ മൂടപ്പെട്ട ഭൂമി ശോഭയുള്ളതായി, പീഡിതയായില്ല എന്നാണ്. ഈ ഭാഗത്തിന്റെ അവസാനം വീണ്ടും സീതയുടെ സ്മരണ — ഈ ഉത്സാഹമെല്ലാം അവളുടെ മോചനത്തിനുവേണ്ടിത്തന്നെ. ഇവിടെ പല ശ്ലോകങ്ങളും വാക്യത്തിന്റെ മധ്യത്തിൽ അവസാനിക്കുന്നു; ഉദാഹരണത്തിന്, ‘സപർവതവനാകാശം ദക്ഷിണാം ഹരിവാഹിനീ’ എന്നതിന്റെ ക്രിയ ‘ഛാദയന്തീ യയൗ’ (മൂടിക്കൊണ്ടു നീങ്ങി) അടുത്ത ശ്ലോകത്തിലാണ്. അതിനാൽ ഭാവാർഥം ശ്ലോകസീമ കടന്ന് വാക്യമനുസരിച്ച് എഴുതിയിരിക്കുന്നു.
അനന്തരം വൃക്ഷനിബിഡവും പലതരം വനങ്ങളോടുകൂടിയതുമായ സഹ്യപർവതത്തിലെത്തി ആ വാനരന്മാർ അതിൽ കയറി. സഹ്യത്തിലെയും മലയത്തിലെയും വിചിത്രമായ വനങ്ങളും നദികളും നീരുറവകളും കണ്ടുകൊണ്ട് രാമൻ നീങ്ങി. പ്ലവഗങ്ങൾ ചെമ്പകങ്ങളും തിലകങ്ങളും മാവുകളും അശോകങ്ങളും കരിനൊച്ചികളും തിനിശങ്ങളും അരളികളും ഒടിച്ചു; അങ്കോലങ്ങളും പുങ്കുകളും (കരഞ്ജങ്ങൾ) ഇത്തികളും പേരാലുകളും ഞാവലുകളും നെല്ലികളും കടമ്പുകളും ഒടിച്ചു. മനോഹരമായ പാറപ്പരപ്പുകളിൽ കാറ്റിന്റെ വേഗത്താൽ ഇളകുന്ന പലതരം വനവൃക്ഷങ്ങൾ അവരുടെമേൽ പൂക്കൾ വിതറി. തേൻമണമുള്ള വനങ്ങളിൽ മൂളുന്ന വണ്ടുകളോടൊപ്പം സുഖസ്പർശമുള്ള, ചന്ദനംപോലെ തണുത്ത കാറ്റു വീശുന്നു. പർവതരാജൻ ധാതുക്കളാൽ ഏറെ അലംകൃതനാണ്; ധാതുക്കളിൽനിന്നു പരന്ന പൊടി കാറ്റിന്റെ വേഗത്താൽ ഇളകി അതിമഹത്തായ വാനരസൈന്യത്തെ എല്ലാ ഭാഗത്തും മൂടി. മനോഹരമായ മലഞ്ചെരിവുകളിൽ എല്ലായിടത്തും കൈതകളും കരിനൊച്ചികളും മനോരമമായ വാസന്തികളും സുഗന്ധം നിറഞ്ഞ മാധവീലതകളും മുല്ലക്കൂട്ടങ്ങളും (കുന്ദഗുൽമങ്ങൾ) നന്നായി പൂത്തുനിന്നു. ചിരിബിൽവങ്ങൾ, ഇരിപ്പകൾ, വഞ്ജുലങ്ങൾ, ഇലഞ്ഞികൾ, രഞ്ജകങ്ങൾ, തിലകങ്ങൾ, നാഗവൃക്ഷങ്ങൾ, മാവുകൾ, പാതിരികൾ, കോവിദാരങ്ങൾ, മുചുലിന്ദങ്ങൾ, നീർമരുതുകൾ, ഇരുവൂളകൾ (ശിംശപകൾ), കുടകപ്പാലകൾ, ഹിന്താലങ്ങൾ, തിനിശങ്ങൾ, ചൂർണകങ്ങൾ, കടമ്പുകൾ, നീലാശോകങ്ങൾ, സരളങ്ങൾ, അങ്കോലങ്ങൾ, പത്മകങ്ങൾ എന്നിവ പൂത്തുനിന്നു; പ്രീതരായ പ്ലവഗങ്ങൾ അവയെയെല്ലാം ഉലച്ചു. ആ പർവതത്തിൽ മനോഹരമായ കുളങ്ങളും ചെറുതടാകങ്ങളുമുണ്ടായിരുന്നു — ചക്രവാകങ്ങൾ ചുറ്റിനടക്കുന്നവ, കാരണ്ഡവങ്ങൾ വസിക്കുന്നവ, പ്ലവപ്പക്ഷികളും ക്രൗഞ്ചങ്ങളും നിറഞ്ഞവ, പന്നികളും മാനുകളും വന്നെത്തുന്നവ, കരടികളും കഴുതപ്പുലികളും സിംഹങ്ങളും പുലികളും ഭീകരമായ ഹിംസ്രജന്തുക്കളും ചുറ്റും വന്നുചേരുന്നവ; താമര, സൗഗന്ധികം, ആമ്പൽ, ഉത്പലം തുടങ്ങിയ പലതരം ജലപുഷ്പങ്ങളാൽ ആ ജലാശയങ്ങൾ മനോഹരമായിരുന്നു. അതിന്റെ താഴ്വരകളിൽ പലതരം പക്ഷിക്കൂട്ടങ്ങൾ കൂജനം ചെയ്യുന്നു; വാനരന്മാർ ഇവിടെ കുളിച്ചും വെള്ളം കുടിച്ചും ജലത്തിൽ കളിക്കുന്നു, പരസ്പരം വെള്ളത്തിൽ മുക്കുന്നു; പർവതത്തിൽ കയറി അമൃതഗന്ധമുള്ള ഫലങ്ങളും കിഴങ്ങുകളും പുഷ്പങ്ങളും പറിച്ചെടുത്തു. മദം മൂത്ത വാനരന്മാർ മരങ്ങളിൽ തൂങ്ങിക്കിടക്കുന്ന, ഓരോന്നും ഒരു ദ്രോണത്തോളം വലിപ്പമുള്ള തേൻകൂടുകളിലെ തേൻ കുടിച്ചുകൊണ്ട്, സ്വസ്ഥരായി, തേൻനിറമുള്ള ദേഹത്തോടെ നീങ്ങി. മരങ്ങൾ ഒടിച്ചും വള്ളികൾ വലിച്ചും ഉന്നതമായ മലകളെ ഉലച്ചും പ്ലവഗശ്രേഷ്ഠന്മാർ മുന്നോട്ടുപോയി. തേൻകുടിച്ചു മദിച്ച മറ്റുചില കപികൾ മരങ്ങളിൽനിന്നു ഗർജിക്കുന്നു, മറ്റുചിലർ മരങ്ങളിൽ കയറുന്നു, വേറെ ചിലർ ആവോളം കുടിക്കുന്നു. ആ വാനരശ്രേഷ്ഠന്മാരാൽ നിറഞ്ഞ ഭൂമി വിളഞ്ഞ നെൽപ്പാടങ്ങളുള്ള ഭൂമിപോലെ ആയിത്തീർന്നു. അനന്തരം താമരക്കണ്ണനും മഹാബാഹുവുമായ രാമൻ മഹേന്ദ്രത്തിലെത്തി വൃക്ഷങ്ങളാൽ അലംകൃതമായ ശിഖരത്തിൽ കയറി. ശിഖരത്തിൽ കയറി ദശരഥപുത്രനായ രാമൻ ആമകളും മത്സ്യങ്ങളും നിറഞ്ഞ ജലാശയമായ സമുദ്രത്തെ കണ്ടു. ഈ ഭാഗത്തിന്റെ ഏറിയപങ്കും (ഏകദേശം 73 മുതൽ 88 വരെ) സമീക്ഷിതപാഠത്തിലില്ല; പ്രചാരത്തിലുള്ള പാഠത്തിൽ വനവർണന വിസ്തൃതമാണ്. വൃക്ഷങ്ങളുടെയും പുഷ്പങ്ങളുടെയും പക്ഷികളുടെയും നീണ്ട പട്ടിക ദക്ഷിണാപഥത്തിന്റെ സമൃദ്ധിയും വാനരന്മാരുടെ ആനന്ദവും കാണിക്കുന്നു. തൊണ്ണൂറ്റൊന്നാം ശ്ലോകം മൂന്ന് അർധങ്ങളുള്ളതാണ്. ‘പക്വൈഃ കമലകേദാരൈഃ’ (വിളഞ്ഞ പാടങ്ങളാൽ) എന്ന ഉപമ വാനരന്മാരുടെ പിംഗളവർണത്തെ (തവിട്ടുകലർന്ന മഞ്ഞനിറത്തെ) വിളഞ്ഞ നെൽപ്പാടങ്ങളോടു തുലനം ചെയ്യുന്നു. മഹേന്ദ്രത്തിൽനിന്നുള്ള സമുദ്രത്തിന്റെ ആദ്യദർശനം മുൻസർഗത്തിലെ ചിന്തയുടെ പുനരുത്ഥാനം സൂചിപ്പിക്കുന്നു — ഇപ്പോൾ സാഗരം കൺമുന്നിലാണ്. ദക്ഷിണഭാരതത്തിലെ പർവതങ്ങളുടെ — സഹ്യൻ, മലയം, മഹേന്ദ്രം — വർണന ഇവിടെ ഭൂമിശാസ്ത്രപരമായ സത്യവും പ്രതിഫലിപ്പിക്കുന്നു. സഹ്യൻ പശ്ചിമഘട്ടമാണ്; മലയം അതിന്റെ ചന്ദനവനങ്ങൾക്കു പ്രസിദ്ധമായ തെക്കൻ ഭാഗം; മഹേന്ദ്രം സമുദ്രതീരത്തു സ്ഥിതിചെയ്യുന്നു. അതിനാൽ ‘ചന്ദനംപോലെ തണുത്ത കാറ്റ്’ എന്ന വർണന മലയത്തിന്റെ സ്വഭാവത്തെ പിന്തുടരുന്നു. വൃക്ഷങ്ങളുടെ പേരുകൾ — ചെമ്പകം, തിലകം, മാവ്, അശോകം, കരിനൊച്ചി, തിനിശം, അരളി, അങ്കോലം, പുങ്ക്, ഇത്തി, പേരാൽ, ഞാവൽ, നെല്ലി, കടമ്പ്, കൈത, വാസന്തി, മാധവി, മുല്ല, ചിരിബിൽവം, ഇരിപ്പ, വഞ്ജുലം, ഇലഞ്ഞി, രഞ്ജകം, നാഗവൃക്ഷം, പാതിരി, കോവിദാരം, മുചുലിന്ദം, നീർമരുത്, ഇരുവൂള, കുടകപ്പാല, ഹിന്താലം, ചൂർണകം, നീലാശോകം, സരളം, പത്മകം — ഇവയുടെ പട്ടിക വനത്തിന്റെ സമൃദ്ധി കാണിക്കുന്നു. പക്ഷികളുടെയും ജന്തുക്കളുടെയും പട്ടികയും നീണ്ടതാണ് — ചക്രവാകങ്ങൾ, കാരണ്ഡവങ്ങൾ, പ്ലവങ്ങൾ, ക്രൗഞ്ചങ്ങൾ, പന്നികൾ, മാനുകൾ, കരടികൾ, കഴുതപ്പുലികൾ, സിംഹങ്ങൾ, പുലികൾ, ഹിംസ്രജന്തുക്കൾ. ഇങ്ങനെ വനം സൗന്ദര്യവും ഭയവും നിറഞ്ഞതാണ്. വാനരന്മാരുടെ മധുപാനം സുന്ദരകാണ്ഡത്തിലെ മധുവനപ്രസംഗം ഓർമിപ്പിക്കുന്നു; ‘മധുപിംഗലാഃ’ (തേൻനിറമുള്ളവർ) എന്ന വർണന അവരുടെ രൂപത്തെ തേനിനോടു തുലനം ചെയ്യുന്നു. ഈ വനത്തിന്റെ സൗന്ദര്യം കണ്ടിട്ടും രാമൻ നിൽക്കുന്നില്ല — ‘പശ്യന്നപി യയൗ’ (കണ്ടുകൊണ്ടുതന്നെ നീങ്ങി) എന്ന പദം അവന്റെ മനസ്സിന്റെ ഏകാഗ്രത സൂചിപ്പിക്കുന്നു. ഈ ഭാഗത്തു വാനരന്മാരുടെ പെരുമാറ്റവും സൂക്ഷ്മമായി വർണിച്ചിരിക്കുന്നു. അവർ മരങ്ങൾ ഒടിക്കുന്നു; എന്നാൽ മരങ്ങൾ ക്രോധത്തോടെയല്ല, പുഷ്പവൃഷ്ടിയോടെയാണ് അവരെ മൂടുന്നത് — പ്രകൃതിയും രാമന്റെ സൈന്യത്തെ സ്വാഗതം ചെയ്യുന്നതുപോലെ. ധാതുക്കളുടെ പൊടി കാറ്റിനാൽ ഉയർന്നു സൈന്യത്തെ മൂടുന്നു; അങ്ങനെ വാനരന്മാർ കാവിമണ്ണു മുതലായ ധാതുക്കളാൽ ചായം പൂശിയവരെപ്പോലെ കാണപ്പെടുന്നു. ജലാശയങ്ങളിലെ കുളിയും കുടിയും പരസ്പരം വെള്ളം തെറിപ്പിക്കലും — ഇതു യാത്രാക്ഷീണത്തിന്റെ ശമനമാണ്. ‘ദ്രോണമാത്രപ്രമാണാനി’ (ഒരു ദ്രോണത്തോളം വലിപ്പമുള്ള) തേൻകൂടുകൾ എന്ന അതിശയോക്തി, തേൻ സമൃദ്ധവും വാനരന്മാർ തൃപ്തരുമായ വനത്തിന്റെ സമൃദ്ധി സൂചിപ്പിക്കുന്നു. അവരെക്കുറിച്ചുള്ള ‘സ്വസ്ഥാഃ’ (സ്വസ്ഥരായി) എന്ന വിശേഷണം — തേൻ കുടിച്ചിട്ടും അവർ ഉന്മത്തരാകാതെ സ്വസ്ഥരായിത്തന്നെ നീങ്ങുന്നു — സൈന്യത്തിന്റെ അച്ചടക്കം സൂചിപ്പിക്കുന്നു. മഹേന്ദ്രശിഖരത്തിലേക്കുള്ള രാമന്റെ ആരോഹണം പ്രതീകാത്മകവുമാണ് — ഹനുമാൻ മഹേന്ദ്രത്തിൽനിന്നാണു സമുദ്രം ചാടിക്കടന്നത്; അതുപോലെ രാമനും അവിടെനിന്നുതന്നെ ആദ്യമായി സമുദ്രം കാണുന്നു. ‘കൂർമമീനസമാകീർണം’ (ആമകളും മത്സ്യങ്ങളും നിറഞ്ഞ) എന്ന സമുദ്രത്തിന്റെ ആദ്യവർണന ലളിതമാണ്; മുന്നോട്ട് അതു വിസ്തരിക്കപ്പെടും. സഹ്യനിൽനിന്നു മലയത്തിലേക്ക്, മലയത്തിൽനിന്നു മഹേന്ദ്രത്തിലേക്ക്, മഹേന്ദ്രത്തിൽനിന്നു തീരത്തേക്ക് എന്ന യാത്രാക്രമവും വ്യക്തമാണ്. പ്രചാരത്തിലുള്ള പാഠത്തിലെ ഈ വിസ്താരം കാവ്യശാസ്ത്രത്തിൽ ‘വനവർണന’ എന്ന മഹാകാവ്യത്തിന്റെ അനിവാര്യഘടകമായി കണക്കാക്കപ്പെടുന്നു — പർവതം, വനം, ജലാശയം, പക്ഷികൾ, ഋതു എന്നിവയെല്ലാം ഒരിടത്ത്. സമീക്ഷിതപതിപ്പിലാകട്ടെ ഇതു സംക്ഷിപ്തമാണ് — അവിടെ സഹ്യത്തെയും മലയത്തെയും കടക്കുന്നതു രണ്ടുമൂന്നു ശ്ലോകങ്ങളിൽ മാത്രമാണു പറഞ്ഞിരിക്കുന്നത്. അതിനാൽ ഈ ഭാഗത്തിലെ പല ശ്ലോകങ്ങളും പിൽക്കാലകവികളുടെ കൂട്ടിച്ചേർക്കലുകളാണെന്നു പണ്ഡിതന്മാർ കരുതുന്നു; എങ്കിലും ഗീതാപ്രസ്സ് പാഠത്തിൽ അവയുള്ളതിനാൽ ഇവിടെ മുദ്രിതരൂപത്തിൽത്തന്നെ വ്യാഖ്യാനിച്ചിരിക്കുന്നു. അവയുടെ സാഹിത്യമൂല്യമാകട്ടെ നിസ്സംശയമാണ് — ഓരോ വൃക്ഷവും ഓരോ പക്ഷിയും ദക്ഷിണവനത്തിന്റെ ജീവസ്സുറ്റ ചിത്രം രചിക്കുന്നു. രാമന്റെ ദൃഷ്ടിയിൽ ഈ വനം സീതയോടൊപ്പം പഞ്ചവടിയിൽ കണ്ട വനത്തെ ഓർമിപ്പിക്കുന്നതുമാകാം, കവി അതു വ്യക്തമായി പറയുന്നില്ലെങ്കിലും. വാനരന്മാരാകട്ടെ വനത്തെ സ്വന്തം വീടുപോലെ കരുതുന്നു — അവിടെ അവർ കളിക്കുന്നു, ഭക്ഷിക്കുന്നു, കുളിക്കുന്നു, കുടിക്കുന്നു.
മഹാഗിരിയായ സഹ്യനെയും മലയത്തെയും കടന്ന് അവർ ക്രമമായി ഭീകരമായി ഇരമ്പുന്ന സമുദ്രത്തിലെത്തി. ആനന്ദിപ്പിക്കുന്നവരിൽ ശ്രേഷ്ഠനായ രാമൻ സുഗ്രീവനോടും ലക്ഷ്മണനോടുംകൂടി ഇറങ്ങി അത്യുത്തമമായ തീരവനത്തിലേക്കു വേഗം പോയി. പെട്ടെന്നുയർന്ന ജലപ്രവാഹങ്ങളാൽ കഴുകപ്പെട്ട പാറപ്പരപ്പുള്ള വിശാലമായ തീരത്തെത്തി രാമൻ പറഞ്ഞു: ‘സുഗ്രീവാ, ഇതാ നാം വരുണാലയത്തിൽ എത്തിയിരിക്കുന്നു; നമുക്കു മുമ്പുണ്ടായിരുന്ന ചിന്ത ഇപ്പോൾ ഇവിടെ വീണ്ടും വന്നിരിക്കുന്നു. ഇതിനപ്പുറം നദീപതിയായ ഈ സാഗരം കരയില്ലാത്തതാണ്; ഉപായമില്ലാതെ ഈ സമുദ്രം കടക്കാനാവില്ല. അതിനാൽ ഇവിടെത്തന്നെ താവളമടിക്കാം; ഈ വാനരസൈന്യം എങ്ങനെ മറുകരയിലെത്തുമെന്ന് ഇവിടെ മന്ത്രാലോചന തുടങ്ങാം.’ ഇങ്ങനെ സീതാപഹരണത്താൽ ക്ഷീണിതനായ മഹാബാഹു രാമൻ സാഗരത്തിലെത്തി അപ്പോൾ താവളമടിക്കാൻ ആജ്ഞാപിച്ചു: ‘വാനരശ്രേഷ്ഠാ, എല്ലാ സൈന്യങ്ങളും തീരത്തു താവളമടിക്കട്ടെ; സാഗരം കടക്കുന്നതിനെക്കുറിച്ച് ഇവിടെ നമുക്കു മന്ത്രാലോചനയുടെ സമയം വന്നിരിക്കുന്നു. ആരും തന്റെ തന്റെ സൈന്യവിഭാഗത്തെ വിട്ട് എങ്ങോട്ടും പോകരുത്; ശൂരരായ വാനരന്മാർ സ്വസ്ഥാനത്തു ചെല്ലട്ടെ; നമുക്കു മറഞ്ഞിരിക്കുന്ന ഭയമുണ്ടെന്ന് അറിയണം.’ രാമന്റെ വാക്കുകേട്ട് സുഗ്രീവൻ ലക്ഷ്മണനോടൊപ്പം വൃക്ഷങ്ങൾ നിറഞ്ഞ സാഗരതീരത്തു സൈന്യത്തെ താവളമടിപ്പിച്ചു. സാഗരത്തിനടുത്തുള്ള ആ സൈന്യം തേൻനിറമുള്ള ജലത്തോടുകൂടിയ ശോഭയാർന്ന രണ്ടാമതൊരു സാഗരംപോലെ വിളങ്ങി. അനന്തരം ആ വാനരശ്രേഷ്ഠന്മാർ തീരവനത്തിലെത്തി മഹാസമുദ്രത്തിന്റെ മറുകര കൊതിച്ചുകൊണ്ടു താവളമടിച്ചു. താവളമടിക്കുന്ന അവരുടെ സൈന്യസന്നാഹത്തിന്റെ ആരവം സമുദ്രത്തിന്റെ മഹാനാദത്തെയും മറച്ചുകൊണ്ടു കേൾക്കപ്പെട്ടു. സുഗ്രീവനാൽ പാലിക്കപ്പെടുന്ന, രാമന്റെ കാര്യത്തിൽ മുഴുകിയ ആ മഹത്തായ വാനരസേന മൂന്നു വിഭാഗങ്ങളായി താവളമടിച്ചു. ഹൃഷ്ടമായ ആ വാനരസേന മഹാസമുദ്രത്തിലെത്തി, കാറ്റിന്റെ വേഗത്താൽ ഇളകിമറിയുന്ന ആ മഹാസമുദ്രത്തെ നോക്കിക്കൊണ്ടിരുന്നു. ഇവിടെ രാമന്റെ ചിന്ത വീണ്ടും വ്യക്തമാണ് — ‘അതീരഃ’ (കരയില്ലാത്തത്) എന്ന പദം നിരാശ സൂചിപ്പിക്കുന്നു; എന്നാൽ ‘നാനുപായേന’ (ഉപായമില്ലാതെ കഴിയില്ല) എന്ന വാക്കിലൂടെ ഉപായാന്വേഷണം ഉപേക്ഷിച്ചിട്ടില്ലെന്നും വ്യക്തം. മന്ത്രാലോചനയ്ക്കുള്ള ആജ്ഞ രാജധർമമാണ് — കഠിനമായ കാര്യത്തിൽ സചിവന്മാരോടൊപ്പം ആലോചിക്കണം. ‘ഛന്നം ഭയം’ (മറഞ്ഞിരിക്കുന്ന ഭയം) എന്നതു രാമന്റെ ജാഗ്രതയാണ് — രാക്ഷസന്മാർ മായാവികളാണ്; അതിനാൽ സൈന്യം ചിതറിപ്പോകരുത്. വാനരസൈന്യത്തെക്കുറിച്ചുള്ള ‘രണ്ടാമതൊരു സാഗരം’ എന്ന ഉപമ അതിന്റെ വിസ്താരവും നിറവും സൂചിപ്പിക്കുന്നു; ‘ത്രിധാ നിവിഷ്ടാ’ (മൂന്നായി താവളമടിച്ചു) എന്നതു കരടികൾ, ഗോലാംഗൂലങ്ങൾ (കരിങ്കുരങ്ങുകൾ), വാനരന്മാർ എന്ന വിഭജനമനുസരിച്ചാണെന്നു ഹിന്ദി വ്യാഖ്യാനം. സൈന്യത്തിന്റെ കോലാഹലം സമുദ്രഗർജനത്തെപ്പോലും മറികടക്കുന്നു — ഇതു വാനരന്മാരുടെ സംഖ്യയുടെ മറ്റൊരു അതിശയോക്തിയാണ്. രാമന്റെ ഭാഷണത്തിൽ മൂന്ന് ആജ്ഞകളുണ്ട് — താവളമടിക്കൽ, മന്ത്രാലോചന, ജാഗ്രത. താവളമടിക്കൽ എന്നാൽ തീരവനത്തിൽ സൈന്യത്തെ നിർത്തൽ; മന്ത്രാലോചന എന്നാൽ സമുദ്രം കടക്കാനുള്ള ഉപായത്തെക്കുറിച്ചുള്ള ചിന്ത; ജാഗ്രത എന്നാൽ ഓരോരുത്തരും സ്വസ്ഥാനത്തുതന്നെ നിൽക്കൽ, ശത്രു രഹസ്യമായി ആക്രമിച്ചേക്കാം എന്നതിനാൽ. ഇവ മൂന്നും യുദ്ധനീതിയുടെ അടിസ്ഥാനങ്ങളാണ്. ‘ഇതീവ’ എന്ന പദത്താൽ കവി സൂചിപ്പിക്കുന്നത്, രാമന്റെ വാക്ക് സീതാപഹരണത്താൽ ക്ഷീണിച്ച ഒരു പുരുഷന്റേതാണ് എന്നാണ് — അവന്റെ ചിന്ത സൈനികം മാത്രമല്ല, വ്യക്തിപരവുമാണ്. സുഗ്രീവൻ ലക്ഷ്മണനോടൊപ്പം ആജ്ഞ പാലിക്കുന്നു, സൈന്യത്തെ തീരത്തു നിർത്തുന്നു. സൈന്യത്തിന്റെ നിറം ‘മധുപാണ്ഡു’ (തേൻപോലെ മഞ്ഞിച്ചത്) ആണ് — വാനരന്മാരുടെ പിംഗളവർണം സമുദ്രത്തിന്റെ നീലനിറത്തിനരികെ രണ്ടാമതൊരു സാഗരംപോലെ കാണപ്പെടുന്നു. ഈ ചിത്രം അടുത്ത സാഗരവർണനയ്ക്കുള്ള ഭൂമികയാണ്. വാനരന്മാർ മറുകര കൊതിക്കുന്നു — അവരുടെ ദൃഷ്ടി ലങ്കയിൽത്തന്നെ. സൈന്യത്തിന്റെ ശബ്ദം സമുദ്രഗർജനത്തെയും മൂടുന്നു എന്ന വാക്കിലൂടെ വാനരന്മാരുടെ സംഖ്യയുടെ അളവു സൂചിപ്പിച്ചിരിക്കുന്നു. മൂന്നായുള്ള താവളം കരടികൾക്കും ഗോലാംഗൂലങ്ങൾക്കും വാനരന്മാർക്കും വെവ്വേറെ പാളയങ്ങളാണെന്നു വ്യാഖ്യാതാക്കൾ പറയുന്നു. ഇങ്ങനെ യാത്ര അവസാനിച്ചു; സമുദ്രം കടക്കുന്നതിന്റെ പ്രശ്നം പക്ഷേ ബാക്കിനിൽക്കുന്നു. ഈ ഭാഗത്തിന്റെ ആരംഭത്തിൽ സഹ്യനെയും മലയത്തെയും കടന്നതു വീണ്ടും പറഞ്ഞിരിക്കുന്നു — മുമ്പ് മഹേന്ദ്രത്തിൽനിന്നു സമുദ്രദർശനം, ഇപ്പോൾ അതിന്റെ സമീപത്തേക്കുള്ള ചെല്ലൽ. ‘ആനുപൂർവ്യേണ’ (ക്രമമായി) എന്ന പദത്താൽ യാത്രയുടെ ക്രമവും ‘ഭീമനിഃസ്വനം’ (ഭീകരമായി ഇരമ്പുന്ന) എന്ന പദത്താൽ സമുദ്രത്തിന്റെ ആദ്യാനുഭവവും — കാണുന്നതിനുമുമ്പേ കേൾക്കൽ — പറഞ്ഞിരിക്കുന്നു. ‘ധൗതോപലതലാം’ (കഴുകപ്പെട്ട പാറപ്പരപ്പുള്ള) എന്ന തീരവർണന സൂക്ഷ്മമാണ് — തിരമാലകളാൽ കഴുകപ്പെട്ട പാറകൾ. രാമൻ ‘ആനന്ദിപ്പിക്കുന്നവരിൽ ശ്രേഷ്ഠൻ’ എന്ന വിശേഷണത്താൽ വർണിക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു, കാരണം അവൻ എല്ലാവരുടെയും മനസ്സിനെ ആനന്ദിപ്പിക്കുന്നു; എങ്കിലും ഇപ്പോൾ അവന്റെ സ്വന്തം മനസ്സു ചിന്തയാൽ കലങ്ങിയിരിക്കുന്നു. ഈ വിരോധത്തിന്റെ വ്യഞ്ജനയാണു കവിയുടെ കൗശലം. വാനരന്മാരുടെ താവളമടിക്കലിന്റെ കോലാഹലവും സമുദ്രത്തിന്റെ ഗർജനവും — രണ്ടു ശബ്ദങ്ങളുടെ മത്സരംപോലെ.
അക്കരെ ദൂരെയുള്ളതും തടസ്സമില്ലാതെ പരന്നുകിടക്കുന്നതും രാക്ഷസഗണങ്ങൾ വസിക്കുന്നതുമായ വരുണന്റെ വാസസ്ഥാനത്തെ നോക്കിക്കൊണ്ട് വാനരയൂഥപന്മാർ ഇരുന്നു. രാത്രിയുടെ ആരംഭത്തിൽ, പകൽ അവസാനിക്കുമ്പോൾ, ആ വരുണാലയത്തെ അവർ കണ്ടു — ഉഗ്രരായ നക്രങ്ങളാലും മുതലകളാലും ഘോരമായത്, നുരക്കൂട്ടങ്ങളാൽ ചിരിക്കുന്നതുപോലെയും തിരമാലകളാൽ നൃത്തം ചെയ്യുന്നതുപോലെയുമുള്ളത്, ചന്ദ്രോദയത്തിൽ ഉയർന്നുപൊങ്ങിയത്, ചന്ദ്രന്റെ പ്രതിബിംബങ്ങൾ നിറഞ്ഞത്, ഉഗ്രമായ കാറ്റുകളാലും വലിയ മുതലകളാലും തിമികളാലും തിമിംഗിലങ്ങളാലും നിറഞ്ഞത്, തിളങ്ങുന്ന ഉടലുകളുള്ള സർപ്പങ്ങളാലെന്നപോലെ വ്യാപിക്കപ്പെട്ടത്, മഹാജീവികൾ ആണ്ടുകിടക്കുന്നത്, പലതരം പാറകൾ നിറഞ്ഞത്, അത്യന്തം ദുർഗമം, ദുർഗമമായ വഴികളുള്ളത്, ആഴമളക്കാനാവാത്തത്, അസുരന്മാരുടെ വാസസ്ഥാനം. അവിടെ മകരങ്ങളാലും നാഗങ്ങളുടെ ഉടലുകളാലും ആഴപ്പെട്ട, കാറ്റിനാൽ ഇളക്കപ്പെട്ട ജലരാശികൾ ഹർഷിച്ചതുപോലെ ഉയരുകയും താഴുകയും ചെയ്തു. തീപ്പൊരിപ്പൊടി ചിതറിയതുപോലെയുള്ളതും തിളങ്ങുന്ന ജലവും മഹാസർപ്പങ്ങളുമുള്ളതും ദേവശത്രുക്കളുടെ വാസസ്ഥാനവും ഘോരവും എപ്പോഴും പാതാളത്തോടു ചേർന്നതുമായിരുന്നു അത്. സാഗരം ആകാശംപോലെയും ആകാശം സാഗരംപോലെയും ആയിരുന്നു; സാഗരവും ആകാശവും വ്യത്യാസമില്ലാതെ കാണപ്പെട്ടു. ജലം ആകാശത്തോടും ആകാശം ജലത്തോടും ചേർന്നിരുന്നു; നക്ഷത്രങ്ങളും രത്നങ്ങളും നിറഞ്ഞ അവ രണ്ടും ഒരേ രൂപത്തിൽ കാണപ്പെട്ടു. ഉയർന്നുപൊങ്ങിയ മേഘങ്ങളുള്ള ആകാശത്തിനും തിരമാലക്കൂട്ടങ്ങൾ നിറഞ്ഞ സാഗരത്തിനും തമ്മിൽ ഒരു വ്യത്യാസവുമുണ്ടായിരുന്നില്ല. പരസ്പരം അടിച്ചും ചേർന്നും സിന്ധുരാജന്റെ തിരമാലകൾ ആകാശത്തിൽ മഹാഭേരികൾപോലെ ഭയങ്കരമായി മുഴങ്ങി. രത്നപ്രവാഹങ്ങളുള്ള ജലത്തിന്റെ ആരവത്തോടുകൂടിയത്, കാറ്റിനോടു പിണഞ്ഞതുപോലെയുള്ളത്, ക്രുദ്ധനെപ്പോലെ ഉയർന്നുചാടുന്നത്, ജലജന്തുക്കൂട്ടങ്ങൾ നിറഞ്ഞത്, കാറ്റേറ്റ ജലാശയമുള്ളത്, കാറ്റിനാൽ ഇളക്കിമറിക്കപ്പെട്ടത്, ആകാശത്തിൽ തിരമാലകളാൽ ചാഞ്ചാടുന്നതുപോലെയുള്ളത് — അത്തരം സാഗരത്തെ ആ മഹാത്മാക്കൾ കണ്ടു. അനന്തരം വിസ്മയഭരിതരായി നിന്ന വാനരന്മാർ, ചുഴലുന്ന തിരമാലക്കൂട്ടങ്ങളുടെ ആരവത്തോടുകൂടിയ, ചാഞ്ചാടുന്നതുപോലെയുള്ള സാഗരത്തെ കണ്ടു. ഈ വർണനയിൽ കവി സാഗരത്തിന്റെയും ആകാശത്തിന്റെയും സാമ്യം വിസ്തരിക്കുന്നു — സാഗരത്തിൽ രത്നങ്ങൾ, ആകാശത്തിൽ നക്ഷത്രങ്ങൾ; സാഗരത്തിൽ തിരമാലകൾ, ആകാശത്തിൽ മേഘങ്ങൾ; സാഗരത്തിൽ മഹാസർപ്പങ്ങൾ, ആകാശത്തിൽ രാഹുകേതുക്കൾ; സാഗരം അസുരന്മാരുടെ വാസസ്ഥാനം, ആകാശവും അവരുടെ സഞ്ചാരസ്ഥാനം. ഇങ്ങനെ രണ്ടിനുമിടയിൽ ഒരു വ്യത്യാസവും ബാക്കിയില്ല. സന്ധ്യയുടെയും ചന്ദ്രോദയത്തിന്റെയും സമയമാണ് ഇവിടെ വർണിക്കപ്പെടുന്നത് — ചന്ദ്രോദയത്തിൽ വേലിയേറ്റം വർധിക്കുന്നു; അതിനാൽ സാഗരം ‘സമുദ്ധൂതം’ (ഉയർന്നുപൊങ്ങിയത്) ആണ്. ‘ഹസന്തമിവ ഫേനൗഘൈഃ’ (നുരക്കൂട്ടങ്ങളാൽ ചിരിക്കുന്നതുപോലെ), ‘നൃത്യന്തമിവ ചോർമിഭിഃ’ (തിരമാലകളാൽ നൃത്തം ചെയ്യുന്നതുപോലെ), ‘ഉത്പതന്തമിവ ക്രുദ്ധം’ (ക്രുദ്ധനെപ്പോലെ ഉയർന്നുചാടുന്ന) എന്നീ ഉത്പ്രേക്ഷകൾ സാഗരത്തെ സജീവമാക്കുന്നു; അതു ശത്രുവിനെപ്പോലെ വാനരന്മാരുടെ മുന്നിൽ നിൽക്കുന്നു. നൂറ്റിപ്പതിമൂന്നാം ശ്ലോകം മൂന്ന് അർധങ്ങളുള്ളതാണ്. സർഗാന്ത്യത്തിലെ വാനരന്മാരുടെ വിസ്മയം സൂചിപ്പിക്കുന്നത് സമുദ്രം കടക്കൽ എളുപ്പമല്ല എന്നാണ് — അടുത്ത സർഗങ്ങളിൽ അതിനുള്ള ഉപായംതന്നെയാകും മുഖ്യവിഷയം. ഈ അവസാനഭാഗത്തു കവി സാഗരത്തിന്റെ രണ്ടുവിധം രൂപം വർണിക്കുന്നു — ഭീഷണവും രമ്യവും. ഭീഷണരൂപം നക്രങ്ങൾ, മുതലകൾ, തിമികൾ, തിമിംഗിലങ്ങൾ, സർപ്പങ്ങൾ എന്നിവയാലും അസുരന്മാരുടെ വാസസ്ഥാനമെന്ന നിലയിലും പാതാളത്തോടുള്ള സാമീപ്യത്താലും; രമ്യരൂപം ചന്ദ്രപ്രതിബിംബങ്ങൾ, രത്നങ്ങൾ, നുരകൾ, തിരമാലകളുടെ നൃത്തം എന്നിവയാലും. ഈ ഇരട്ടസ്വഭാവം ലങ്കയുടേതുമാണ് — സുന്ദരിയും ഭയങ്കരിയും. സാഗരത്തിന്റെയും ആകാശത്തിന്റെയും സാമ്യവർണന (115–117) കാവ്യത്തിലെ പ്രസിദ്ധഭാഗങ്ങളിലൊന്നാണ് — ‘സാഗരം ചാംബരപ്രഖ്യമംബരം സാഗരോപമം’ (സാഗരം ആകാശംപോലെ, ആകാശം സാഗരംപോലെ) എന്ന ശ്ലോകം അനന്വയാലങ്കാരത്തിന്റെ ഉദാഹരണമായും ഉദ്ധരിക്കപ്പെടുന്നു. രാത്രിയിൽ ആകാശത്തിന്റെയും സാഗരത്തിന്റെയും അതിർത്തി കാണപ്പെടുന്നില്ല; നക്ഷത്രങ്ങളും രത്നങ്ങളും ഒരുപോലെ തിളങ്ങുന്നു, മേഘങ്ങളും തിരമാലകളും ഒരുപോലെ ചലിക്കുന്നു. വാനരന്മാരുടെ വിസ്മയമാണു സർഗത്തിന്റെ അന്തിമഭാവം — യുദ്ധത്തിന് ഉത്സുകരായി അവർ വന്നു, പക്ഷേ സാഗരദർശനത്താൽ സ്തബ്ധരായി. ഇതിലൂടെ കവി അടുത്ത സേതുബന്ധത്തിന്റെ മഹത്ത്വം വർധിപ്പിക്കുന്നു — ഇത്രയും ഭീഷണമായ സാഗരത്തിനു മുകളിലുള്ള സേതു ഒരു അദ്ഭുതകർമമായിരിക്കും. ഈ സർഗത്തിന്റെ ആരംഭം രാമന്റെ ദൃഢനിശ്ചയത്തോടെ, അവസാനം വാനരന്മാരുടെ വിസ്മയത്തോടെ — മധ്യത്തിൽ യാത്ര മുഴുവനും. സാഗരവർണനയിലെ ‘ഹസന്തം’ (ചിരിക്കുന്ന), ‘നൃത്യന്തം’ (നൃത്തം ചെയ്യുന്ന), ‘ഉത്പതന്തം’ (ഉയർന്നുചാടുന്ന), ‘ക്രുദ്ധം’ (ക്രുദ്ധനായ) എന്നീ പദങ്ങൾ അതിന്റെ ചേതനത്വം സൂചിപ്പിക്കുന്നു; അതിലൂടെ മുന്നോട്ടു സമുദ്രദേവന്റെ സാക്ഷാൽ ആഗമനത്തിനു ഭൂമിക ഒരുക്കിയിരിക്കുന്നു. ‘അഗ്നിചൂർണമിവാവിദ്ധം’ (തീപ്പൊരിപ്പൊടി ചിതറിയതുപോലെ) എന്ന ഉപമ രാത്രിയിൽ സമുദ്രത്തിലെ നുരയിൽ കാണുന്ന പ്രകാശത്തെ വർണിക്കുന്നു. ‘മഹാഭേര്യ ഇവാംബരേ’ (ആകാശത്തിൽ മഹാഭേരികൾപോലെ) എന്ന ശബ്ദോപമ യുദ്ധഭേരികളെ ഓർമിപ്പിക്കുന്നു — സമുദ്രവും യുദ്ധത്തിനു വെല്ലുവിളിക്കുന്നതുപോലെ.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये युद्धकाण्डे चतुर्थः सर्गः॥ ४॥