॥वाल्मीकिरामायणम् യുദ്ധകാണ്ഡം · 3-ാം സർഗ്ഗം

യുദ്ധകാണ്ഡം

സർഗ്ഗം

ലങ്കയുടെ ദുർഗങ്ങളുടെ വർണന

രാമന്റെ ചോദ്യം, ലങ്കയുടെ ദ്വാരങ്ങളും യന്ത്രങ്ങളും കിടങ്ങുകളും കോട്ടമതിലും, നാലുവിധം ദുർഗം, രാക്ഷസസേനയുടെ വിഭജനം, ഹനുമാൻ വരുത്തിയ നാശം, പുറപ്പാടിനുള്ള അപേക്ഷ

യുക്തിയുള്ളതും പരമാർഥം നിറഞ്ഞതുമായ സുഗ്രീവന്റെ വാക്കുകൾ കേട്ട് കാകുത്സ്ഥൻ അവ സ്വീകരിച്ചു; പിന്നെ ഹനുമാനോടു പറഞ്ഞു: ‘തപസ്സുകൊണ്ടോ സേതുബന്ധംകൊണ്ടോ സാഗരത്തെ വറ്റിച്ചോ — ഏതുവിധത്തിലും ഈ സാഗരം കടക്കാൻ ഞാൻ സമർഥനാണ്. ദുർഗമമായ ലങ്കയ്ക്ക് എത്ര ദുർഗങ്ങളുണ്ട്, അത് എന്നോടു പറയുക; വാനരാ, നേരിൽ കണ്ടതുപോലെ അതെല്ലാം അറിയാൻ ഞാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നു. സൈന്യത്തിന്റെ അളവ്, ദ്വാരങ്ങളുടെയും ദുർഗങ്ങളുടെയും നിർമിതി, ലങ്കയുടെ രക്ഷാസംവിധാനം, രാക്ഷസന്മാരുടെ ഭവനങ്ങൾ — ലങ്കയിൽ നീ കണ്ടതെല്ലാം യഥേഷ്ടമായും യഥാവിധിയായും സത്യമായി പറഞ്ഞുതരിക; നീ എല്ലാവിധത്തിലും നിപുണനാണല്ലോ.’ രാമന്റെ വാക്കുകേട്ട് വാക്ചതുരരിൽ ശ്രേഷ്ഠനായ മാരുതപുത്രൻ ഹനുമാൻ വീണ്ടും രാമനോടു പറഞ്ഞു. ഇവിടെ രാമന്റെ ആത്മവിശ്വാസം വ്യക്തമാണ് — സമുദ്രം അവനു തടസ്സമല്ല; കാരണം, തപസ്സ്, സേതു, വറ്റിക്കൽ എന്നീ മൂന്ന് ഉപായങ്ങളും അവന്റെ കൈയിലുണ്ട്. എന്നാൽ വിവേകിയായ ഒരു സേനാപതിയെപ്പോലെ അവൻ ആദ്യം ശത്രുവിന്റെ ദുർഗത്തെക്കുറിച്ചുള്ള അറിവ് ആവശ്യപ്പെടുന്നു. ‘ദർശനാദിവ’ (നേരിൽ കണ്ടതുപോലെ) എന്ന പദത്താൽ, ഹനുമാന്റെ വർണന താൻ സ്വയം കണ്ടതുപോലെ അത്രയും വ്യക്തമായിരിക്കണമെന്ന് അവൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നു. ഈ കാര്യത്തിനു യോഗ്യൻ ഹനുമാൻതന്നെ — അവൻ ഒറ്റയ്ക്കാണു ലങ്കയിൽ പ്രവേശിച്ചത്, അതിന്റെ എല്ലാ രഹസ്യങ്ങളും കണ്ടതും അവനാണ്. കഴിഞ്ഞ സർഗത്തിൽ സുഗ്രീവൻ ഉത്സാഹം നൽകി; ഈ സർഗത്തിൽ ഹനുമാൻ അറിവു നൽകുന്നു. ഉത്സാഹവും അറിവും രണ്ടും യുദ്ധവിജയത്തിന് ആവശ്യമാണ് എന്നതാണു കവിയുടെ ക്രമം. രാമൻ നാലു വിഷയങ്ങൾ ചോദിക്കുന്നു — സൈന്യത്തിന്റെ അളവ്, ദ്വാരങ്ങളുടെയും ദുർഗങ്ങളുടെയും നിർമിതി, നഗരത്തിന്റെ രക്ഷാവിധാനം, രാക്ഷസന്മാരുടെ ഗൃഹങ്ങൾ. പ്രാചീന നീതിശാസ്ത്രത്തിൽ ദുർഗപരിശോധനയുടെ മുഖ്യവിഷയങ്ങൾ ഇവതന്നെ. ‘യഥാസുഖം യഥാവച്ച’ (യഥേഷ്ടമായും യഥാവിധിയായും) എന്ന രണ്ടു പദങ്ങൾകൊണ്ട് അവൻ ഹനുമാനു സ്വാതന്ത്ര്യം നൽകുന്നു — നീ സ്വസ്ഥമായി കണ്ടത് ഉള്ളതുപോലെ പറയുക, ഒന്നും മറയ്ക്കരുത്, ഒന്നും പെരുപ്പിക്കരുത്. ‘സർവഥാ കുശലോ ഹ്യസി’ (നീ എല്ലാവിധത്തിലും നിപുണനാണല്ലോ) എന്ന പ്രശംസയാൽ ദൂതന്റെ നിരീക്ഷണശക്തിയിലുള്ള വിശ്വാസവും അവൻ പ്രകടിപ്പിക്കുന്നു. ഹനുമാനും ‘വാക്ചതുരരിൽ ശ്രേഷ്ഠൻ’ എന്ന വിശേഷണത്താൽ വർണിക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു; കാരണം, സുന്ദരകാണ്ഡത്തിൽ അവൻ സീതയോടും രാവണനോടും സമർഥമായി സംഭാഷണം നടത്തി. രാമന്റെ ആദ്യവാക്ക് പ്രത്യേകം ശ്രദ്ധിക്കേണ്ടതാണ് — ‘തപസാ സേതുബന്ധേന സാഗരോച്ഛോഷണേന ച’ (തപസ്സുകൊണ്ടും സേതുബന്ധംകൊണ്ടും സാഗരം വറ്റിച്ചും) എന്ന മൂന്ന് ഉപായങ്ങളുടെ ക്രമം മുന്നോട്ട് അതേപടി സംഭവിക്കുന്നു: ആദ്യം രാമൻ ഉപവാസംകൊണ്ടു സമുദ്രത്തെ ആരാധിക്കുന്നു, പിന്നെ ക്രുദ്ധനായി വറ്റിക്കാൻ വില്ലെടുക്കുന്നു, ഒടുവിൽ നളൻ സേതു കെട്ടുന്നു. ഇങ്ങനെ ഈ ശ്ലോകത്തിൽ സേതുബന്ധപ്രസംഗത്തിന്റെയാകെ ബീജം അടങ്ങിയിരിക്കുന്നു.

‘കേട്ടാലും; ദുർഗനിർമിതിയെല്ലാം ക്രമമായി ഞാൻ പറയാം — ലങ്കാനഗരി എങ്ങനെ സംരക്ഷിക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു, സൈന്യങ്ങളാൽ എങ്ങനെ കാക്കപ്പെടുന്നു, രാക്ഷസന്മാർ രാവണന്റെ തേജസ്സിനാൽ എങ്ങനെ അവനോടു സ്നേഹബദ്ധരായിരിക്കുന്നു, ലങ്കയുടെ പരമമായ സമൃദ്ധി, സാഗരത്തിന്റെ ഭീകരത, സൈന്യപ്രവാഹത്തിന്റെ വിഭജനം, വാഹനങ്ങളുടെ വിന്യാസം എന്നിവയെല്ലാം.’ ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞ് ആ കപിശ്രേഷ്ഠൻ യഥാർഥമായി വിവരിച്ചു: ‘ലങ്ക ഹർഷവും ആനന്ദവും നിറഞ്ഞതാണ്, മദിച്ച ആനകളാൽ നിബിഡം, വിശാലം, രഥങ്ങളാൽ നിറഞ്ഞത്, രാക്ഷസഗണങ്ങൾ വസിക്കുന്നത്. അതിനു വിസ്താരമുള്ള അതിമഹത്തായ നാലു ദ്വാരങ്ങളുണ്ട്; ദൃഢമായി ബന്ധിച്ച കതകുകളും വലിയ ഓടാമ്പലുകളുമുള്ളവ. അവിടെ ബലമേറിയ വലിയ അമ്പും കല്ലും എറിയുന്ന യന്ത്രങ്ങളുണ്ട്; അവകൊണ്ട് എതിരെ വരുന്ന ശത്രുസൈന്യത്തെ തടഞ്ഞുനിർത്തുന്നു. ദ്വാരങ്ങളിൽ വീരന്മാരായ രാക്ഷസഗണങ്ങൾ നൂറുകണക്കിനു സ്ഥാപിച്ച, കറുത്ത ഇരുമ്പുകൊണ്ടുള്ള, മൂർച്ചയേറിയ, ഭയങ്കരമായ, നന്നായി ഒരുക്കിയ ശതഘ്നികളുണ്ട്. അതിന്റെ കോട്ടമതിൽ സ്വർണമയവും വിശാലവും ആക്രമിക്കാൻ പ്രയാസമുള്ളതുമാണ്; അതിന്റെ ഉൾഭാഗം മണികളും പവിഴങ്ങളും വൈഡൂര്യങ്ങളും മുത്തുകളും പതിച്ചതാണ്. ചുറ്റും അതിഭീകരവും തണുത്ത ജലമുള്ളതും അതിശുഭവും ആഴമളക്കാനാവാത്തതും മുതലകൾ നിറഞ്ഞതും മത്സ്യങ്ങൾ വസിക്കുന്നതുമായ കിടങ്ങുകളുണ്ട്. അവയുടെ ദ്വാരങ്ങളിൽ നീളമേറിയ നാലു സംക്രമങ്ങൾ (കിടങ്ങിനു മീതെയുള്ള പാലങ്ങൾ) ഉണ്ട്; അനേകം യന്ത്രങ്ങളും വലിയ ഗൃഹനിരകളും അവയോടു ചേർന്നിരിക്കുന്നു. ശത്രുസൈന്യം വരുമ്പോൾ ആ സംക്രമങ്ങൾ യന്ത്രങ്ങളാൽ സംരക്ഷിക്കപ്പെടുന്നു; ആ യന്ത്രങ്ങളാൽ ശത്രുക്കൾ ചുറ്റുമുള്ള കിടങ്ങുകളിലേക്കു തെറിച്ചുവീഴുന്നു. എന്നാൽ ഒരു സംക്രമം ഇളക്കാനാവാത്തതും ബലമുള്ളതും അത്യന്തം ദൃഢവുമാണ്; അനേകം സ്വർണസ്തംഭങ്ങളാലും വേദികകളാലും ശോഭിക്കുന്നത്. രാമാ, യുദ്ധം ചെയ്യാൻ ഒരുങ്ങിയിരിക്കുമ്പോഴും രാവണൻ സ്വയം സ്വസ്ഥനാണ് — ക്ഷോഭമില്ലാത്തവനും ഉണർന്നിരിക്കുന്നവനും സൈന്യങ്ങളെ നിരീക്ഷിക്കുന്നതിൽ ശ്രദ്ധാലുവുമാണ്.’ എട്ടും ഒമ്പതും ശ്ലോകങ്ങൾ ഒരൊറ്റ വാക്യമാകുന്നു; ഒമ്പതാമത്തേത് ‘ഏവമുക്ത്വാ…’ (ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞ്) എന്ന കഥാകാരന്റെ വാക്കോടെ അവസാനിക്കുന്നു. ‘സംക്രമങ്ങൾ’ എന്നാൽ കിടങ്ങിനു മുകളിലുള്ള പാലങ്ങൾ; യന്ത്രങ്ങൾകൊണ്ട് ഉയർത്തി കിടങ്ങിലേക്കു വീഴ്ത്താവുന്നവ. ഈ വർണന പ്രാചീന ദുർഗശാസ്ത്രത്തിന്റെ സൂക്ഷ്മജ്ഞാനം കാണിക്കുന്നു — ദ്വാരം, കതക്, ഓടാമ്പൽ, യന്ത്രം, ശതഘ്നി, കോട്ടമതിൽ, കിടങ്ങ്, സംക്രമം എന്ന ക്രമത്തിൽ പുറത്തുനിന്ന് അകത്തേക്കുള്ള രക്ഷയുടെ അടുക്കുകൾ. രാവണന്റെ സ്വന്തം ജാഗ്രതയാണ് അവസാനത്തെ അടുക്ക് — അവൻ ഭോഗി മാത്രമല്ല, സൈന്യത്തിന്റെ നിരന്തര നിരീക്ഷകൻകൂടിയാണ്. ശത്രുവിന്റെ ഗുണങ്ങളും ഹനുമാൻ മറച്ചുവയ്ക്കുന്നില്ല — രാക്ഷസന്മാർ രാവണന്റെ തേജസ്സിനാൽ സ്നേഹബദ്ധരാണ്, അതായത് അവനിൽ അനുരക്തരാണ്; ലങ്ക ഹർഷവും ആനന്ദവും നിറഞ്ഞതുമാണ്. ഇതു സത്യവാദിയായ ദൂതന്റെ ലക്ഷണമാണ് — സ്വാമിക്കു പ്രിയം പറയാനായി അവൻ ശത്രുവിന്റെ ബലം കുറച്ചുകാണിക്കുന്നില്ല. ‘മണിവിദ്രുമവൈഡൂര്യമുക്താ’ എന്ന രത്നങ്ങളുടെ എണ്ണിപ്പറയലിലൂടെ ലങ്കയുടെ സമൃദ്ധിയും ‘ഗ്രാഹവത്യഃ മീനസേവിതാഃ’ (മുതലകൾ നിറഞ്ഞ, മത്സ്യങ്ങൾ വസിക്കുന്ന) എന്നതിലൂടെ കിടങ്ങുകളുടെ ഭീഷണതയും കാണിച്ചിരിക്കുന്നു. സൗന്ദര്യവും ഭയവും ഒരിടത്ത് — ഇതുതന്നെയാണു സുന്ദരകാണ്ഡത്തിലും വർണിക്കപ്പെട്ട ലങ്കയുടെ സ്വഭാവം. പതിനെട്ടാം ശ്ലോകം യന്ത്രങ്ങളാൽ ചലിപ്പിക്കപ്പെടാത്ത ഒരു വിശിഷ്ടസംക്രമത്തെ വർണിക്കുന്നു — ഒരുപക്ഷേ രാവണനു സ്വയം പുറത്തുപോകാനുള്ള രാജവീഥിയാകാം.

‘ലങ്കയാകട്ടെ ആശ്രയമൊന്നുമില്ലാതെ ഒറ്റപ്പെട്ടു നിൽക്കുന്നതും ദേവന്മാർക്കുപോലും ദുർഗമവും ഭയാവഹവുമാണ്; അതിനു നദീദുർഗം, പർവതദുർഗം, വനദുർഗം, കൃത്രിമദുർഗം എന്നിങ്ങനെ നാലുവിധം ദുർഗമുണ്ട്. രാഘവാ, അക്കരെ ദൂരെയുള്ള സമുദ്രത്തിന്റെ മറുകരയിലാണ് അതു സ്ഥിതിചെയ്യുന്നത്; അവിടേക്കു കപ്പൽവഴിപോലുമില്ല, എല്ലാ ഭാഗത്തും ദിശയറിയാനുമാവില്ല. പർവതാഗ്രത്തിൽ നിർമിക്കപ്പെട്ട ആ ദുർഗമനഗരി ദേവനഗരംപോലെയാണ്; കുതിരകളും ആനകളും നിറഞ്ഞ ലങ്ക അത്യന്തം ദുർജയമാണ്. കിടങ്ങുകളും ശതഘ്നികളും പലതരം യന്ത്രങ്ങളും ദുരാത്മാവായ രാവണന്റെ ലങ്കാനഗരിയെ ശോഭിപ്പിക്കുന്നു. ഇവിടെ കിഴക്കേ ദ്വാരത്തിൽ ഒരു അയുതം (പതിനായിരം) രാക്ഷസന്മാർ നിലയുറപ്പിച്ചിരിക്കുന്നു — ശൂലമേന്തിയവർ, ദുർജയർ, എല്ലാവരും വാൾമുനകൊണ്ടു പോരാടുന്നവർ. തെക്കേ ദ്വാരത്തിൽ ഒരു നിയുതം; ചതുരംഗസൈന്യത്തോടുകൂടിയ അതിശ്രേഷ്ഠരായ യോദ്ധാക്കൾ. പടിഞ്ഞാറേ ദ്വാരത്തിൽ ഒരു പ്രയുതം; പരിചയും വാളും ധരിച്ചവർ, സർവാസ്ത്രങ്ങളിലും നിപുണർ. വടക്കേ ദ്വാരത്തിൽ ഒരു ന്യർബുദം — രഥികളും കുതിരപ്പടയാളികളും, ഏറെ ആദരിക്കപ്പെടുന്ന കുലീനപുത്രന്മാർ.’ ‘നാദേയം’ എന്നാൽ നദീജലംകൊണ്ടും ‘പാർവതം’ എന്നാൽ പർവതംകൊണ്ടും ‘വാന്യം’ എന്നാൽ വനംകൊണ്ടും ‘കൃത്രിമം’ എന്നാൽ മനുഷ്യനിർമിതമായ കോട്ടമതിൽ, കിടങ്ങ് മുതലായവകൊണ്ടും രചിക്കപ്പെട്ട ദുർഗം. ലങ്ക ഈ നാലിനാലും സംരക്ഷിതമാണ് — സമുദ്രം, ത്രികൂടം, ഉപവനങ്ങൾ, കോട്ടമതിൽ. അയുതം, നിയുതം, പ്രയുതം, ന്യർബുദം എന്നിവ ക്രമമായി വർധിക്കുന്ന സംഖ്യകളാണ്; അതിനാൽ വടക്കേ ദ്വാരമാണ് ഏറ്റവും കൂടുതൽ സംരക്ഷിതം. ഈ സർഗത്തിൽ സമീക്ഷിതപാഠത്തിൽ കിഴക്കും പടിഞ്ഞാറുമുള്ള ദ്വാരങ്ങളുടെ സംഖ്യകൾ പരസ്പരം മാറിയിരിക്കുന്നു; മുദ്രിതപാഠത്തിലാകട്ടെ കിഴക്ക് അയുതവും പടിഞ്ഞാറ് പ്രയുതവുമാണ്. ഓരോ ദ്വാരത്തിലെയും യോദ്ധാക്കളുടെ ആയുധവും വെവ്വേറെ വർണിച്ചിരിക്കുന്നു — കിഴക്ക് ശൂലവും വാളും ധരിച്ചവർ, തെക്ക് ചതുരംഗബലം, പടിഞ്ഞാറ് പരിചയും വാളും ധരിച്ച സർവാസ്ത്രനിപുണർ, വടക്ക് രഥികളും കുതിരപ്പടയാളികളുമായ കുലീനർ. കുലീനപുത്രന്മാരെ വടക്കു നിർത്തിയിരിക്കുന്നതു സൂചിപ്പിക്കുന്നത് വടക്കേ ദ്വാരമാണു പ്രധാനം എന്നാണ്; കാരണം, അവിടെനിന്നാണു ശത്രു വരാനുള്ള സാധ്യത കൂടുതൽ. ‘നൗപഥശ്ചാപി നാസ്ത്യത്ര’ (അവിടേക്കു കപ്പൽവഴിപോലുമില്ല) എന്ന വാക്ക് രാമന്റെ ചിന്തയെ വീണ്ടും ഉണർത്തുന്നു — തോണികളിലൂടെയും പോകാനാവില്ല; അതിനാൽ സേതു മാത്രമാണ് ഏകമാർഗം.

‘നഗരമധ്യത്തിലുള്ള സൈന്യവിഭാഗത്തിൽ ദുർജയരായ ലക്ഷക്കണക്കിനു യാതുധാനന്മാരും ഒരു കോടിയിലേറെ രാക്ഷസന്മാരും നിലയുറപ്പിച്ചിരിക്കുന്നു. ആ സംക്രമങ്ങൾ ഞാൻ തകർത്തു, കിടങ്ങുകൾ നികത്തി, ലങ്കാനഗരി ചുട്ടെരിച്ചു, കോട്ടമതിലുകൾ ഇടിച്ചുവീഴ്ത്തി, മഹാത്മാക്കളായ രാക്ഷസന്മാരുടെ സൈന്യത്തിന്റെ ഒരു ഭാഗം നശിപ്പിക്കുകയും ചെയ്തു. ഏതു വഴിയിലൂടെയെങ്കിലും നാം വരുണാലയമായ സമുദ്രം കടന്നാൽ മതി; പിന്നെ ലങ്കാനഗരി നശിച്ചുകഴിഞ്ഞു എന്നു വാനരന്മാർ ഉറപ്പിച്ചുകൊള്ളട്ടെ. അംഗദൻ, ദ്വിവിദൻ, മൈന്ദൻ, ജാംബവാൻ, പനസൻ, നളൻ, സേനാപതിയായ നീലൻ — നിനക്കു ബാക്കി സൈന്യംകൊണ്ട് എന്താവശ്യം? രാഘവാ, ഇവർ ചാടിച്ചാടി ചെന്ന് രാവണന്റെ മഹാനഗരിയെ പർവതങ്ങളോടും വനങ്ങളോടും കിടങ്ങുകളോടും തോരണങ്ങളോടും കോട്ടമതിലുകളോടും ഭവനങ്ങളോടുംകൂടി തകർത്തു കൊണ്ടുവരും. അതിനാൽ സൈന്യങ്ങളെയെല്ലാം വേഗം ഒരുമിച്ചുകൂട്ടാൻ ആജ്ഞാപിക്കുക; അനുയോജ്യമായ മുഹൂർത്തത്തിൽ പുറപ്പെടാൻ തീരുമാനിക്കുക.’ ‘മധ്യമസ്കന്ധം’ എന്നാൽ നഗരത്തിന്റെ കേന്ദ്രത്തിൽ നിലയുറപ്പിച്ച സൈന്യവിഭാഗം; ആപത്കാലത്ത് എല്ലാ ദ്വാരങ്ങളിലേക്കും സഹായം അയയ്ക്കാൻ കഴിയുന്നത്. ഹനുമാന്റെ വർണനയുടെ അവസാനം ഈ ശുഭാപ്തിവിശ്വാസമാണ് — ലങ്ക ദുർഗമമാണ്, പക്ഷേ അതിന്റെ രക്ഷ മുമ്പേതന്നെ തകർന്നിരിക്കുന്നു. ഒരു ദൂതൻ ചെയ്തതു മുഴുവൻ സൈന്യവും ചെയ്യാതിരിക്കുമോ? ഇരുപത്തൊമ്പതും മുപ്പത്തിരണ്ടും ശ്ലോകങ്ങൾ മൂന്ന് അർധങ്ങളുള്ളവയാണ്. ‘ബലശേഷേണ കിം തവ’ (നിനക്കു ബാക്കി സൈന്യംകൊണ്ട് എന്താവശ്യം) എന്ന വാക്കിലൂടെ മുഴുവൻ സൈന്യത്തിന്റെയും ആവശ്യമില്ലെന്നും പ്രധാന വാനരന്മാർ മാത്രം മതിയെന്നും ഹനുമാൻ സൂചിപ്പിക്കുന്നു. ‘മുഹൂർത്തേന തു യുക്തേന’ (അനുയോജ്യമായ മുഹൂർത്തത്തിൽ) എന്ന ശുഭമുഹൂർത്തപരാമർശം അടുത്ത സർഗത്തിന്റെ ആരംഭം സൂചിപ്പിക്കുന്നു; അവിടെ രാമൻ വിജയമുഹൂർത്തത്തിൽ പുറപ്പെടാൻ ആജ്ഞാപിക്കുന്നു. ഹനുമാന്റെ വിനയവും ഇവിടെ കാണാം — താൻ ചെയ്ത കർമം അവൻ ഗർവോടെ പറയുന്നില്ല; ‘ബലൈകദേശഃ ക്ഷപിതഃ’ (സൈന്യത്തിന്റെ ഒരു ഭാഗം നശിപ്പിച്ചു) എന്ന് അതിനെ ചെറുതായി കാണുന്നു, അംഗദനും മറ്റുള്ളവർക്കുമുള്ള സാമർഥ്യത്തെ പ്രശംസിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു. ‘സഖാതാം സതോരണാം സപ്രാകാരാം സഭവനാം’ (കിടങ്ങുകളോടും തോരണങ്ങളോടും കോട്ടമതിലുകളോടും ഭവനങ്ങളോടുംകൂടി) എന്ന വാക്കുകൊണ്ട്, വാനരന്മാർക്കു ലങ്കയെ മുഴുവനായി വേരോടെ പിഴുതെടുത്തു കൊണ്ടുവരാൻ കഴിയുമെന്ന് അവൻ സങ്കൽപ്പിക്കുന്നു — ഈ അതിശയോക്തി വാനരന്മാരുടെ ഉത്സാഹം വർധിപ്പിക്കുന്നു. രാമന്റെ ചോദ്യത്തോടെ ആരംഭിച്ച സർഗം ഹനുമാന്റെ അപേക്ഷയോടെ അവസാനിക്കുന്നു; അങ്ങനെ ശത്രുബലത്തെക്കുറിച്ചുള്ള അറിവ് സൈന്യത്തിന്റെ ഉത്സാഹമായി പരിണമിക്കുന്നു. പ്രഭാഷകന്റെ ക്രമവും നന്നായി ആലോചിച്ചതാണ് — ആദ്യം ഭയം, പിന്നെ പ്രത്യാശ; ശത്രുവിന്റെ ബലം പൂർണമായി വർണിച്ചശേഷമാണ് അവൻ അതിന്റെ തകർച്ച അറിയിക്കുന്നത്.

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये युद्धकाण्डे तृतीयः सर्गः॥ ३॥

തെറ്റ് അറിയിക്കുക

മൂലശ്ലോകങ്ങളോടും പദവിവരണത്തോടും കൂടി വായിക്കുക