സർഗ്ഗം
അംഗദന്റെയും ചന്ദ്രകേതുവിന്റെയും രാജ്യാഭിഷേകം
ലക്ഷ്മണപുത്രന്മാർക്കായി രാമൻ ദേശം അന്വേഷിക്കുന്നു, ഭരതൻ കാരുപഥം നിർദേശിക്കുന്നു, അംഗദീയപുരിയുടെയും ചന്ദ്രകാന്തയുടെയും സ്ഥാപനം, അഭിഷേകം, ലക്ഷ്മണനും ഭരതനും അനുഗമിക്കുന്നതും മടങ്ങുന്നതും, പതിനായിരം വർഷത്തെ ധർമപാലനം
ഭരതന്റെ വാക്കു കേട്ട് രാഘവൻ സഹോദരന്മാരോടൊപ്പം ആഹ്ലാദിച്ചു; അദ്ഭുതകരമായ ഒരു വാക്ക് സഹോദരന്മാരോടു പറഞ്ഞു: ‘സൗമിത്രേ, നിന്റെ ഈ രണ്ടു കുമാരന്മാർ — അംഗദനും ചന്ദ്രകേതുവും — ധർമവിശാരദരും രാജ്യഭരണത്തിനു യോഗ്യമായ ദൃഢപരാക്രമമുള്ളവരുമാണ്. ഇവരെ ഞാൻ രാജ്യത്തിൽ അഭിഷേകം ചെയ്യും; അതിനായി നല്ലൊരു ദേശം നിശ്ചയിക്കണം — രമണീയവും തടസ്സങ്ങളില്ലാത്തതും, ധനുർധാരികളായ ഇവർ ആനന്ദിക്കുന്നതും, രാജാക്കന്മാർക്കു പീഡയില്ലാത്തതും ആശ്രമങ്ങൾക്കു നാശമില്ലാത്തതുമായ ഒരിടം. സൗമ്യാ, നാം ആരോടും അപരാധം ചെയ്യാത്ത വിധമുള്ള ആ ദേശം കണ്ടെത്തുക.’ രാമൻ ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞപ്പോൾ ഭരതൻ മറുപടി പറഞ്ഞു: ‘ഈ കാരുപഥദേശം രമണീയവും നിരാമയവുമാണ്; അവിടെ മഹാത്മാവായ അംഗദന്റെ നഗരവും ചന്ദ്രകേതുവിന്റെ അതിമനോഹരവും നിരാമയവുമായ ചന്ദ്രകാന്തനഗരവും സ്ഥാപിക്കാം.’ ഭരതന്റെ പുത്രന്മാരെ പ്രതിഷ്ഠിച്ചശേഷം രാമൻ ലക്ഷ്മണന്റെ പുത്രന്മാർക്കും രാജ്യം ആലോചിക്കുന്നു — എല്ലാ സഹോദരപുത്രന്മാർക്കും തുല്യമായ ക്ഷേമം. രാമന്റെ നയം ശ്രദ്ധേയമാണ് — പുതിയ രാജ്യം സ്ഥാപിക്കേണ്ടത് മറ്റു രാജാക്കന്മാർക്കു പീഡയില്ലാത്തിടത്തും ഋഷിമാരുടെ ആശ്രമങ്ങൾക്കു നാശമില്ലാത്തിടത്തും മാത്രമാണ്; അതായത് അന്യന്റെ ഭൂമി അന്യായമായി കൈക്കലാക്കരുത്. ‘നാപരാധ്യാമഹേ യഥാ’ (നാം അപരാധം ചെയ്യാത്ത വിധം) — ആരോടും അപരാധം ഉണ്ടാകരുത്; ഇതാണ് ധർമരാജ്യത്തിന്റെ മര്യാദ. കഴിഞ്ഞ സർഗത്തിൽ ഗന്ധർവന്മാർ ശത്രുക്കളായിരുന്നതിനാൽ യുദ്ധത്തിലൂടെ ജയിക്കപ്പെട്ടു; ഇവിടെയാകട്ടെ ശാന്തമായ ഒരു ദേശമാണ് അന്വേഷിക്കപ്പെടുന്നത്. ‘ധന്വിനൗ’ (ധനുർധാരികൾ) എന്നത് കുമാരന്മാരുടെ ധനുർധാരിത്വവും വീരത്വവും സൂചിപ്പിക്കുന്നു. ദേശം നിർദേശിക്കുന്നത് ഭരതൻതന്നെയാണ് — മുമ്പത്തെ യാത്രയിൽ അദ്ദേഹം അനേകം ദേശങ്ങൾ കണ്ടിട്ടുണ്ട്. കാരുപഥം ഹിമാലയത്തിനടുത്താണെന്നു ചിലർ; ഹിന്ദിവ്യാഖ്യാനം ‘കാരുപഥദേശം’ എന്നു മാത്രം പറയുന്നു. ചന്ദ്രകാന്തം എന്ന നഗരനാമം ചന്ദ്രകേതുവിന്റെ പേരുമായി ബന്ധപ്പെട്ടതാണ്. ഇങ്ങനെ രാമന്റെ രാജ്യവിസ്തൃതിയും ധർമത്തിലൂടെതന്നെയാണ്, ലോഭത്തിലൂടെയല്ല.
ഭരതൻ പറഞ്ഞ ആ വാക്ക് രാഘവൻ സ്വീകരിച്ചു; ആ ദേശം അധീനമാക്കി അംഗദനുവേണ്ടി സ്ഥാപിച്ചു. ക്ലേശമില്ലാതെ കർമങ്ങൾ ചെയ്യുന്ന രാമൻ അംഗദനുവേണ്ടി രമ്യവും മനോഹരവും നന്നായി സംരക്ഷിതവുമായ അംഗദീയ എന്ന നഗരി സ്ഥാപിച്ചു. മല്ലനായ ചന്ദ്രകേതുവിനുവേണ്ടി മല്ലഭൂമിയിൽ, ദിവ്യമായ സ്വർഗപുരിപോലെയുള്ള, ചന്ദ്രകാന്ത എന്നു പ്രസിദ്ധമായ നഗരി സ്ഥാപിക്കപ്പെട്ടു. തുടർന്ന് രാമനും ലക്ഷ്മണനും ഭരതനും അത്യധികം പ്രീതരായി; യുദ്ധത്തിൽ ദുർധർഷരായ അവർ കുമാരന്മാരുടെ അഭിഷേകം നടത്തി. ഏകാഗ്രചിത്തരായ രണ്ടു കുമാരന്മാരെയും അഭിഷേകം ചെയ്ത് യാത്രയാക്കി — അംഗദനെ പടിഞ്ഞാറൻ ഭൂമിയിലേക്കും ചന്ദ്രകേതുവിനെ വടക്കേ ദിക്കിലേക്കും അയച്ചു. സൗമിത്രിയായ ലക്ഷ്മണൻ അംഗദനെ അനുഗമിച്ചു; ഭരതൻ ചന്ദ്രകേതുവിന്റെ പാർഷ്ണിഗ്രാഹനായി — പിൻഭാഗരക്ഷകനായി. ലക്ഷ്മണൻ അംഗദീയയിൽ ഒരു വർഷം താമസിച്ചു; ദുർധർഷനായ പുത്രൻ സ്ഥിരപ്പെടുകയും രാജ്യം ദൃഢമാകുകയും ചെയ്തപ്പോൾ അദ്ദേഹം വീണ്ടും അയോധ്യയിലേക്കു വന്നു. ഭരതനും അതുപോലെ ഒരു വർഷത്തിലേറെ താമസിച്ചശേഷം അയോധ്യയിലേക്കു മടങ്ങിവന്ന് രാമപാദങ്ങളെ സേവിച്ചു. ഇവിടെ പിതാക്കന്മാർ സ്വയം പുത്രന്മാരെ പുതിയ രാജ്യങ്ങളിലേക്കു നയിക്കുന്നു; അവിടെ സ്ഥിരത നേടിയശേഷം മാത്രമേ മടങ്ങിവരുന്നുള്ളൂ — കർത്തവ്യത്തിന്റെ പൂർണത. ‘മല്ലസ്യ’ എന്നത് ചന്ദ്രകേതുവിന്റെ വിശേഷണമാണ് — അദ്ദേഹം മല്ലയുദ്ധത്തിൽ നിപുണനാണ്; അതിനാൽ മല്ലഭൂമി അദ്ദേഹത്തിന്റെ ദേശമായി. ‘പാർഷ്ണിഗ്രാഹൻ’ എന്നത് യുദ്ധശാസ്ത്രത്തിലെ പദമാണ് — സേനയുടെ പിൻഭാഗം രക്ഷിക്കുന്നവൻ. ‘രാമപാദാവുപാസ്ത സഃ’ (അദ്ദേഹം രാമപാദങ്ങളെ സേവിച്ചു) — ഭരതന്റെ അന്തിമലക്ഷ്യം എപ്പോഴും രാമസേവ മാത്രം. 10.1-ൽ അച്ചടിയിൽ ‘ലക്ഷ്മണോ ഭരതസ്തഥാ’ എന്നും സമീക്ഷിതപതിപ്പിൽ ‘ഭരതോ ലക്ഷ്മണസ്തഥാ’ എന്നും ക്രമഭേദമുണ്ട്. അംഗദൻ പടിഞ്ഞാറും ചന്ദ്രകേതു വടക്കും — ഇങ്ങനെ രാജ്യത്തിന്റെ അതിർത്തികൾ എല്ലായിടത്തും സുരക്ഷിതമായി. സഹോദരന്മാരുടെ പരസ്പരസഹകരണം ഇവിടെയും വ്യക്തമാണ് — ലക്ഷ്മണപുത്രന്റെ രക്ഷയ്ക്കായി ഭരതനും പോകുന്നു.
രാമപാദങ്ങളെ അനുസരിക്കുന്നവരും അതിധാർമികരുമായ സൗമിത്രിയും ഭരതനും സ്നേഹാധിക്യത്താൽ കടന്നുപോയ കാലംപോലും അറിഞ്ഞില്ല — എത്ര കാലം കഴിഞ്ഞു എന്ന് അവർ അറിഞ്ഞില്ല. ഇങ്ങനെ എന്നും പൗരകാര്യങ്ങളിലും ധർമത്തിലും പ്രയത്നിച്ചുകൊണ്ടിരുന്ന അവർക്ക് പതിനായിരം വർഷം കടന്നുപോയി. അവസാനത്തെ ശ്ലോകം വംശസ്ഥവൃത്തത്തിലാണ് — പരിപൂർണമനസ്കരും ശ്രീയാൽ ചുറ്റപ്പെട്ടവരുമായി, ധർമപുരമായ അയോധ്യയിൽ നിലകൊണ്ട് കാലം ആനന്ദത്തോടെ കഴിച്ച ആ മൂന്നു സഹോദരന്മാർ, ശ്രേഷ്ഠമായ മഹായജ്ഞത്തിൽ ആഹുതികളാൽ ജ്വലിക്കുന്ന തേജസ്സുള്ള മൂന്നു ഹോമാഗ്നികളെപ്പോലെ ശോഭിച്ചു. ‘സ്നേഹാധിക്യത്താൽ കടന്നുപോയ കാലംപോലും അറിഞ്ഞില്ല’ — സ്നേഹത്തോടെ സേവിക്കുന്നവർക്ക് കാലം അറിയാതെ കടന്നുപോകുന്നു; മുമ്പ് ബുധന്റെ കഥയിലും ‘ക്ഷണംപോലെ’ എന്ന ഇത്തരമൊരു ഉക്തിയുണ്ടായിരുന്നു. അവസാനത്തെ ഉപമ അത്യന്തം ശോഭനമാണ് — യജ്ഞത്തിൽ ഗാർഹപത്യം, ആഹവനീയം, ദക്ഷിണാഗ്നി എന്നീ മൂന്ന് അഗ്നികൾ ആഹുതികളാൽ ജ്വലിക്കുന്നതുപോലെ രാമനും ഭരതനും ലക്ഷ്മണനും ധർമത്താൽ ജ്വലിക്കുന്നു. ശത്രുഘ്നൻ മഥുരയിലായതിനാലാണ് ഇവിടെ മൂന്നുപേരെ മാത്രം പറയുന്നത്. അച്ചടിയിൽ ‘ധർമപുരേ’ എന്നും സമീക്ഷിതപതിപ്പിൽ ‘ധർമപഥേ പരേ’ (ശ്രേഷ്ഠമായ ധർമപഥത്തിൽ) എന്നുമാണ്; ധർമപുരം അയോധ്യതന്നെ. ഇങ്ങനെ ഉത്തരകാണ്ഡത്തിന്റെ ഈ ഭാഗത്ത് രാമരാജ്യത്തിന്റെ ശാന്തി സമ്പൂർണമാകുന്നു; അടുത്ത സർഗത്തിൽ കാലൻ താപസരൂപത്തിൽ രാമന്റെ വാതിൽക്കലെത്തും; അതോടെ അവതാരസമാപ്തിയുടെ കഥ ആരംഭിക്കുന്നു. മൂവരുടെയും ഐക്യം ധർമത്തിന്റെതന്നെ ഐക്യമാണ്.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये उत्तरकाण्डे द्व्यधिकशततमः सर्गः॥ १०२॥