സർഗ്ഗം
രാമന്റെ ശോകവും ക്രോധവും ബ്രഹ്മാവിന്റെ സാന്ത്വനവും
സീതയുടെ പ്രവേശത്തിൽ രാമന്റെ ശോകം, ഭൂമിയോടുള്ള ക്രോധം, ബ്രഹ്മാവിന്റെ സാന്ത്വനവും വൈഷ്ണവജന്മസ്മരണയും, ഉത്തരകാവ്യം കേൾക്കാനുള്ള ഉപദേശം, ബ്രഹ്മലോകവാസികളായ ഋഷിമാർ തങ്ങുന്നു, പിറ്റേന്ന് ഉത്തരം കേൾക്കാനുള്ള നിശ്ചയം
വൈദേഹി രസാതലത്തിലേക്കു പ്രവേശിച്ചപ്പോൾ എല്ലാ വാനരരും മുനിമാരും രാമന്റെ സന്നിധിയിൽ ‘സാധ്വി, നന്ന്, നന്ന്!’ എന്ന് ഉറക്കെ വിളിച്ചു. എന്നാൽ രാമനാകട്ടെ, യജ്ഞദണ്ഡമായ ദണ്ഡകാഷ്ഠത്തിൽ ഊന്നിനിന്ന്, കണ്ണീരിൽ കലങ്ങിയ കണ്ണുകളോടെ, തല കുനിച്ച്, ദീനമനസ്സോടെ അത്യന്തം ദുഃഖിതനായി. ഏറെനേരം കരഞ്ഞ് പലതവണ കണ്ണീർ പൊഴിച്ച് ക്രോധവും ശോകവും നിറഞ്ഞ അദ്ദേഹം പറഞ്ഞു: ‘മുമ്പൊരിക്കലും ഉണ്ടായിട്ടില്ലാത്ത ഒരു ശോകം എന്റെ മനസ്സിനെ സ്പർശിക്കാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നതുപോലെ; കാരണം, ഞാൻ നോക്കിനിൽക്കെത്തന്നെ രൂപമെടുത്ത ശ്രീയെപ്പോലുള്ള സീത മറഞ്ഞുപോയി. പണ്ട് മഹാസമുദ്രത്തിനക്കരെ ലങ്കയിൽ കാണാതായ സീതയെ അവിടെനിന്നുപോലും ഞാൻ കൊണ്ടുവന്നു; പിന്നെ ഭൂതലത്തിൽനിന്ന് എന്തിനാണു പ്രയാസം?’ ഈ സർഗത്തിൽ രാമന്റെ മനുഷ്യഭാവം പൂർണമായി പ്രകടമാകുന്നു — കഴിഞ്ഞ സർഗത്തിൽ ധീരനായ രാജാവായിരുന്നവൻ ഇപ്പോൾ ദണ്ഡത്തിൽ ഊന്നിനിന്നു കരയുന്നു. ‘ദണ്ഡകാഷ്ഠത്തിൽ ഊന്നി’ എന്ന ചിത്രം ശ്രദ്ധേയമാണ് — രാജാവ് യജ്ഞദീക്ഷിതനാണ്, കയ്യിൽ ദീക്ഷാദണ്ഡമുണ്ട്; ശോകത്താൽ കാലുകൾപോലും താങ്ങാത്തതുപോലെ അതിൽ പിടിച്ചാണ് അദ്ദേഹം നിൽക്കുന്നത്. ‘അഭൂതപൂർവമായ ശോകം’ എന്ന പദത്താൽ — വനവാസത്തിലും സീതാപഹരണത്തിലും സീതാപരിത്യാഗത്തിലും ഉണ്ടാകാത്ത ശോകം ഇന്നുണ്ടായി എന്ന് രാമൻതന്നെ പറയുന്നു. ‘ശ്രീരിവ രൂപിണീ’ (രൂപമെടുത്ത ശ്രീയെപ്പോലെ) എന്ന ഉപമ സീതയുടെ ലക്ഷ്മീത്വം സൂചിപ്പിക്കുന്നു; ബ്രഹ്മാവ് പിന്നീട് അതു വ്യക്തമാക്കും. ലങ്കയുടെ സ്മരണ രാമന്റെ പരാക്രമം ഓർമിപ്പിക്കുന്നു — സമുദ്രം കടന്നവന് ഭൂമിക്കടിയിലേക്കു പോകാനാവില്ലേ? സമീക്ഷിതപതിപ്പിൽ ഈ സർഗം മുഴുവനായും ഇല്ല. മുനിമാരുടെയും വാനരരുടെയും ‘നന്ന്’ എന്ന ഘോഷം സീതയ്ക്കുള്ള പ്രശംസയാണ്; എന്നാൽ രാമനെ സംബന്ധിച്ചിടത്തോളം അതു വിയോഗത്തിന്റെ ഘോഷമാണ്.
‘വസുധാദേവീ, ഭവതി എന്റെ സീതയെ തിരികെ ഏൽപ്പിക്കണം; അല്ലെങ്കിൽ, എന്നെ നിനക്ക് അറിയാമല്ലോ, അതുപോലെ ഞാൻ എന്റെ രോഷം കാണിക്കും. നീ എന്റെ ശ്വശ്രുവാണ് (ഭാര്യാമാതാവ്) എന്നതു ശരിതന്നെ; പണ്ട് കൊഴു കയ്യിലേന്തി ഉഴുതുകൊണ്ടിരുന്ന ജനകൻ നിന്റെ പക്കൽനിന്നാണല്ലോ മൈഥിലിയെ ഉയർത്തിയെടുത്തത്. അതിനാൽ സീതയെ തിരികെ ഏൽപ്പിക്കുക, അല്ലെങ്കിൽ എനിക്കും ഇടം തരിക; പാതാളത്തിലായാലും സ്വർഗത്തിലായാലും അവളോടൊപ്പം ഞാൻ വസിക്കട്ടെ. ആ സീതയെ കൊണ്ടുവരിക; മൈഥിലിക്കുവേണ്ടി ഞാൻ ഉന്മത്തനെപ്പോലെയായിരിക്കുന്നു. സീതയെ മുമ്പുണ്ടായിരുന്ന രൂപത്തിൽത്തന്നെ മഹീതലത്തിൽ എനിക്കു തിരികെ തന്നില്ലെങ്കിൽ, പർവതങ്ങളോടും വനങ്ങളോടുംകൂടിയ നിന്റെ നിലനിൽപ്പു മുഴുവൻ ഞാൻ തകർക്കും; ഭൂമിയെ നശിപ്പിക്കും; ഇവിടെയെല്ലാം ജലമായിത്തീരട്ടെ.’ ഇവിടെ രാമന്റെ ക്രോധം ശോകത്തിൽനിന്നുതന്നെ ജനിച്ചതാണ് — മരുമകൻ ഭാര്യയുടെ മാതൃഗൃഹത്തോടെന്നപോലെ, ഭൂമിയെ ശ്വശ്രുവായി കരുതിക്കൊണ്ടുതന്നെ അദ്ദേഹം അവളോടു കോപിക്കുന്നു. ‘കൊഴു കയ്യിലേന്തി ഉഴുതുകൊണ്ടിരുന്ന’ എന്നത് ബാലകാണ്ഡത്തിലെ കഥ ഓർമിപ്പിക്കുന്നു — യജ്ഞഭൂമി ഉഴുതുകൊണ്ടിരിക്കെ ജനകന് കലപ്പയുടെ മുനയിൽനിന്ന് സീതയെ ലഭിച്ചു. ‘പാതാളത്തിലായാലും സ്വർഗത്തിലായാലും’ — രാജ്യം ഉപേക്ഷിച്ചിട്ടായാലും സീതയോടൊപ്പം എവിടെയും വസിക്കാൻ രാമൻ തയ്യാറാണ്. ‘സർവമാപോ ഭവന്ത്വിഹ’ (ഇവിടെയെല്ലാം ജലമായിത്തീരട്ടെ) എന്നത് പ്രളയത്തിന്റെ ഭീഷണമായ ഭീഷണിയാണ് — ഇത് വിഷ്ണുവിന്റെ സംഹാരശക്തിയുടെ സൂചനയാണ്; ബ്രഹ്മാവ് പിന്നീട് ‘വൈഷ്ണവജന്മം’ എന്ന് അത് ഓർമിപ്പിക്കും. ‘മത്തോഽഹം മൈഥിലീകൃതേ’ (മൈഥിലിക്കുവേണ്ടി ഞാൻ ഉന്മത്തനായിരിക്കുന്നു) എന്ന സ്വീകാരം — ധീരനായ രാമൻപോലും പ്രിയാവിയോഗത്തിൽ ഉന്മത്തനെപ്പോലെ. ഇങ്ങനെ കരുണവും രൗദ്രവും എന്ന രണ്ടു രസങ്ങൾ ഒന്നിച്ചുചേരുന്നു. അദ്ദേഹം രാജാവായല്ല, ഭർത്താവായാണ് സംസാരിക്കുന്നത്.
ക്രോധവും ശോകവും നിറഞ്ഞ് കാകുത്സ്ഥൻ ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞുകൊണ്ടിരിക്കെ, ദേവഗണങ്ങളോടൊപ്പം ബ്രഹ്മാവ് രഘുനന്ദനനോടു പറഞ്ഞു: ‘രാമാ, രാമാ, സുവ്രതാ, അങ്ങ് സന്താപപ്പെടരുത്; ശത്രുക്കളെ ക്ഷയിപ്പിക്കുന്നവനേ, അങ്ങയുടെ പൂർവഭാവവും ദേവന്മാരുടെ പഴയ മന്ത്രണവും ഓർക്കുക. മഹാബാഹോ, അനുത്തമനായ അങ്ങയെ ഞാൻ ഓർമിപ്പിക്കേണ്ടതില്ലല്ലോ — എങ്കിലും ദുർധർഷനായവനേ, ഈ മുഹൂർത്തം ഓർക്കുക, അങ്ങയുടെ വൈഷ്ണവജന്മം ഓർക്കുക. നിർമലയും സാധ്വിയുമായ സീത പണ്ടേ അങ്ങയിൽ മാത്രം നിഷ്ഠയുള്ളവളാണ്; അങ്ങയെ ആശ്രയിച്ചുള്ള തപോബലത്താൽ അവൾ സുഖമായി നാഗലോകത്തിലേക്കു പോയിരിക്കുന്നു. സ്വർഗത്തിൽ അവളോടൊപ്പം അങ്ങേക്കു വീണ്ടും സംഗമമുണ്ടാകും, സംശയമില്ല. ഈ സഭയുടെ മധ്യത്തിൽ ഞാൻ പറയുന്നതു മനസ്സിലാക്കുക.’ ബ്രഹ്മാവിന്റെ സാന്ത്വനം രണ്ടുവിധമാണ് — ആദ്യം രാമന്റെ സ്വരൂപസ്മരണ, പിന്നെ സീതയുടെ ശുഭഗതി. ‘വൈഷ്ണവം ജന്മ’ എന്നതിലൂടെ രാമൻ വിഷ്ണുവിന്റെ അവതാരമാണെന്നു വ്യക്തമായി ഓർമിപ്പിക്കുന്നു; ‘പൂർവകം ഭാവം മന്ത്രം ച’ — ദേവന്മാരുടെ പഴയ മന്ത്രണം; അതിലാണ് രാവണവധത്തിനായി അവതാരം നിശ്ചയിക്കപ്പെട്ടത്. ‘തവ പൂർവപരായണാ’ (പണ്ടേ അങ്ങയിൽ നിഷ്ഠയുള്ളവൾ) എന്നതിലൂടെ സീത മുമ്പുതന്നെ — ലക്ഷ്മീരൂപത്തിൽ — വിഷ്ണുവിന്റെ പത്നിയാണെന്നു സൂചിപ്പിക്കുന്നു. ‘സ്വർഗത്തിൽ സംഗമം’ എന്ന പ്രതിജ്ഞ രാമന്റെ സ്വർഗാരോഹണത്തിന്റെ മുൻസൂചനയാണ്. ‘നാഗലോകത്തിലേക്കു സുഖമായി പോയി’ — ഭൂമിക്കടിയിൽ നാഗങ്ങളുടെ ലോകമുണ്ട്; അവിടേക്ക് അവൾ ദുഃഖത്തോടെയല്ല, സുഖത്തോടെയാണു പോയത്. ‘ഞാൻ അങ്ങയെ ഓർമിപ്പിക്കേണ്ടതില്ലല്ലോ’ എന്ന് ബ്രഹ്മാവ് വിനയത്തോടെ പറയുന്നു — അദ്ദേഹത്തിന് രാമന്റെ മഹിമ പരിചിതമാണ്. ഇങ്ങനെ ബ്രഹ്മാവ് രാമന്റെ ദുഃഖം കരുണകൊണ്ടു മാത്രമല്ല, ധർമദൃഷ്ടിയോടെ ശമിപ്പിക്കുന്നു.
‘കാവ്യങ്ങളിൽ ഉത്തമമായ ഈ കാവ്യംതന്നെയാണ് അങ്ങ് കേട്ടത്; രാമാ, അതു് എല്ലാം വിസ്തരിച്ചു വ്യാഖ്യാനിക്കും, സംശയമില്ല. വീരാ, ജനനംമുതൽ അങ്ങ് അനുഭവിച്ച സുഖദുഃഖങ്ങളും വരാനിരിക്കുന്ന ഉത്തരഭാഗവും എല്ലാം ഇവിടെ വാല്മീകി രചിച്ചിരിക്കുന്നു. രാമാ, ഇത് ആദികാവ്യമാണ്; എല്ലാം അങ്ങയിൽ പ്രതിഷ്ഠിതമാണ്; രാഘവനല്ലാതെ മറ്റാരും കാവ്യങ്ങളുടെ യശസ്സിന് അർഹനല്ല. ദിവ്യവും അദ്ഭുതരൂപവും സത്യവാക്യവും മറയില്ലാത്തതുമായ ഇതെല്ലാം ദേവന്മാരോടൊപ്പം ഞാൻ മുമ്പേ കേട്ടിട്ടുണ്ട്. പുരുഷശാർദൂലാ, അങ്ങ് ധർമത്തോടെ ഏകാഗ്രചിത്തനായി രാമായണകാവ്യത്തിന്റെ ശേഷഭാഗമായ ഭാവി കേട്ടാലും. മഹായശസ്വീ, ഇതിൽ കാവ്യത്തിന്റെ ശേഷഭാഗം ‘ഉത്തരം’ എന്ന പേരിലുള്ളതാണ്; മഹാതേജസ്വീ, ആ ഉത്തമഭാഗം ഋഷിമാരോടൊപ്പം കേൾക്കുക. കാകുത്സ്ഥാ, രഘുനന്ദനാ, വീരാ, പരമർഷി രചിച്ച ഈ ഉത്തമഭാഗം അങ്ങുതന്നെയാണു കേൾക്കേണ്ടത്, മറ്റാരുമല്ല.’ ഇത്രയും പറഞ്ഞശേഷം ത്രിഭുവനേശ്വരനായ ബ്രഹ്മദേവൻ ബന്ധുക്കളായ ദേവന്മാരോടൊപ്പം ത്രിദിവത്തിലേക്കു — സ്വർഗത്തിലേക്കു — പോയി. അവിടെയുണ്ടായിരുന്ന ബ്രഹ്മലോകവാസികളായ മഹാത്മാക്കളും മഹൗജസ്സുകളുമായ ഋഷിമാർ ബ്രഹ്മാവിന്റെ അനുവാദത്തോടെ തങ്ങി — ബ്രഹ്മലോകത്തേക്കു പോയില്ല. ഇവിടെ കാവ്യത്തിന്റെ ആത്മചിന്തനമാണ് — രാമായണം സ്വയം ‘ആദികാവ്യം’ എന്നും രാമൻതന്നെ അതിലെ നായകനെന്നും പ്രഖ്യാപിക്കുന്നു. കാവ്യശ്രവണത്തിലൂടെ രാമന്റെ ശോകം ശമിപ്പിക്കാൻ ബ്രഹ്മാവ് ആഗ്രഹിക്കുന്നു — ഭാവി അറിയുമ്പോൾ വർത്തമാനത്തിലെ ദുഃഖം ലഘുവാകുന്നു. ‘ഉത്തരം നാമ’ എന്നിങ്ങനെ ഉത്തരകാണ്ഡത്തിന്റെ പേര് ഇവിടെ കാവ്യത്തിനുള്ളിൽത്തന്നെ പറയപ്പെടുന്നു. രാമന്റെ ജീവിതം കാവ്യത്തിൽ മുമ്പേ രചിക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു എന്ന ബ്രഹ്മവാക്യത്തിലൂടെ രാമൻ സ്വന്തം ഭാവിയും കേൾക്കും — ഇത് ഉത്തരകാണ്ഡത്തിന്റെ വിലക്ഷണമായ ആത്മസന്ദർഭമാണ്.
രാഘവനെ സംബന്ധിച്ച് വരാനിരിക്കുന്ന ഉത്തരഭാഗം കേൾക്കാൻ ആഗ്രഹിച്ച് ആ ഋഷിമാർ അവിടെ തങ്ങി. തുടർന്ന് ദേവദേവനായ ബ്രഹ്മാവ് പറഞ്ഞ ആ ശുഭവാക്കുകൾ കേട്ട് പരമതേജസ്വിയായ രാമൻ വാല്മീകിയോട് ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞു: ‘ഭഗവാനേ, ബ്രഹ്മലോകവാസികളായ ഋഷിമാർ എന്റെ ഭാവിയായ ഉത്തരഭാഗം കേൾക്കാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നു; അതു നാളെ ആരംഭിക്കട്ടെ.’ ഇങ്ങനെ നിശ്ചയിച്ച് കുശീലവന്മാരെ കൂടെക്കൂട്ടി, ആ ജനക്കൂട്ടത്തെ പറഞ്ഞയച്ച്, അദ്ദേഹം പർണശാലയിലേക്കു ചെന്നു. ആ സീതയെത്തന്നെ ഓർത്തു ശോകിക്കുന്ന അദ്ദേഹത്തിന് ആ രാത്രി കടന്നുപോയി. രാമൻ ശോകവും കർത്തവ്യവും ഒന്നും ഉപേക്ഷിക്കുന്നില്ല — ബ്രഹ്മാവിന്റെ വാക്കു മാനിച്ച് പിറ്റേന്ന് ഉത്തരം കേൾക്കാൻ അദ്ദേഹം നിശ്ചയിക്കുന്നു. ‘കുശീലവൗ സമ്പ്രഗൃഹ്യ’ (കുശീലവന്മാരെ കൂടെക്കൂട്ടി) എന്ന പദം മർമസ്പർശിയാണ് — സീത പോയി, എന്നാൽ അവളുടെ പുത്രന്മാരെ രാമൻ സ്വീകരിക്കുന്നു, തന്റെ പർണശാലയിലേക്കു കൊണ്ടുപോകുന്നു; ഇനി അവർ മുനിയുടെ ശിഷ്യന്മാർ മാത്രമല്ല, രാമന്റെതന്നെ പുത്രന്മാരാണ്. അവസാനത്തെ ശ്ലോകം സംക്ഷിപ്തമെങ്കിലും കരുണാർദ്രമാണ് — രാത്രിയിൽ ഏകാകിയായ രാമൻ സീതയെ ഓർത്തു ശോകിക്കുന്നു. ഈ സർഗത്തിന് ബറോഡയിലെ സമീക്ഷിതപതിപ്പിൽ ഒരു പ്രതിരൂപവുമില്ല; അതു വൾഗേറ്റ് പാഠത്തിലെ ഒരു പ്രക്ഷേപംപോലെയാണ്; എങ്കിലും അച്ചടിയിൽ ‘അഷ്ടനവതിതമഃ സർഗഃ’ (തൊണ്ണൂറ്റെട്ടാം സർഗം) എന്നു ക്രമനമ്പർ നൽകിയിരിക്കുന്നു; പ്രക്ഷിപ്തചിഹ്നമോ അടിക്കുറിപ്പോ ഇല്ല. അടുത്ത സർഗത്തിൽ ഉത്തരഭാഗത്തിന്റെ ഗാനവും രാമന്റെ ഉത്തരജീവിതവും വർണിക്കപ്പെടും. ഇങ്ങനെ ഈ സർഗത്തിന്റെ ഒടുവിൽ ശോകവും കർത്തവ്യവും ഒന്നിച്ചു നിലകൊള്ളുന്നു.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये उत्तरकाण्डेऽष्टनवतितमः सर्गः॥ ९८॥