സർഗ്ഗം
രാമന്റെ അശ്വമേധയജ്ഞം
യാഗാശ്വത്തെ വിട്ടയയ്ക്കൽ, നൈമിശത്തിലേക്കുള്ള യാത്ര, രാജാക്കന്മാർക്കുള്ള സത്കാരം, വാനരരുടെയും രാക്ഷസരുടെയും സേവനം, ദാനത്തിന്റെ അതിരേകം, ഒരു വർഷത്തിലേറെ നീണ്ട യജ്ഞം
കഴിഞ്ഞ സർഗത്തിൽ ആജ്ഞാപിച്ച സാധനസാമഗ്രികളെല്ലാം മുഴുവനായും വേഗത്തിൽ മുന്നോട്ടയച്ചശേഷം ഭരതന്റെ ജ്യേഷ്ഠനായ രാമൻ ശുഭലക്ഷണങ്ങൾ തികഞ്ഞ കൃഷ്ണസാരമായ കുതിരയെ വിട്ടയച്ചു. ഋത്വിക്കുകളോടൊപ്പം ലക്ഷ്മണനെ കുതിരയുടെ കാര്യത്തിൽ നിയോഗിച്ച് — അതായത് കുതിരയെ പിന്തുടരാനും കാക്കാനും ഏൽപ്പിച്ച് — കാകുത്സ്ഥൻ സൈന്യത്തോടൊപ്പം നൈമിശത്തിലേക്കു ചെന്നു. പരമാദ്ഭുതമായ യജ്ഞവാടം കണ്ട് മഹാബാഹുവായ അദ്ദേഹം അതുല്യമായ ആഹ്ലാദം അനുഭവിച്ചു; ‘ശ്രീമാൻ’ — അതിമനോഹരം — എന്ന് പറയുകയും ചെയ്തു. നൈമിശത്തിൽ അദ്ദേഹം വസിക്കുമ്പോൾ എല്ലാ രാജാക്കന്മാരും ഉപഹാരങ്ങൾ കൊണ്ടുവന്നു; രാമൻ അവരെ തിരികെ ആദരിച്ചു. അന്നപാനാദികളും വസ്ത്രങ്ങളും എല്ലാ ഉപകരണങ്ങളും നൽകപ്പെട്ടു; ശത്രുഘ്നനോടൊപ്പം ഭരതൻ രാജാക്കന്മാരെ സത്കരിക്കുന്നതിൽ നിയുക്തനായി. സുഗ്രീവനോടൊപ്പം മഹാത്മാക്കളായ വാനരർ ഭക്തിയോടും ശ്രദ്ധയോടുംകൂടി ബ്രാഹ്മണർക്കു ഭക്ഷണം വിളമ്പാൻ തുടങ്ങി. അനേകം രാക്ഷസരോടൊപ്പം ഏകാഗ്രചിത്തനായ വിഭീഷണൻ ഉഗ്രതപസ്വികളായ ഋഷിമാരുടെ ഭൃത്യനായിത്തീർന്നു. നരശ്രേഷ്ഠനും മഹാബലനുമായ രാമൻ അനുചരന്മാരോടുകൂടിയ മഹാത്മാക്കളായ രാജാക്കന്മാർക്കായി വിലയേറിയ പാർപ്പിടങ്ങൾ ഒരുക്കാൻ ആജ്ഞാപിച്ചു. ഇവിടത്തെ 5–8 ശ്ലോകങ്ങൾ കഴിഞ്ഞ സർഗത്തിലെ അവസാനത്തെ നാലു ശ്ലോകങ്ങളുമായി ഏറെക്കുറെ സമാനാർഥമുള്ളവയാണ് — അച്ചടിപ്പതിപ്പ് സമീക്ഷിതപതിപ്പിലെ 7.083.005–008 എന്നിവ രണ്ടിടത്തും അച്ചടിക്കുന്നു; ഇവിടെ അവയുടെ ക്രമം അല്പം വ്യത്യസ്തമാണ്. കൃഷ്ണസാരമായ കുതിര — കൃഷ്ണമൃഗത്തെപ്പോലെ കറുപ്പുനിറമുള്ളത് — അശ്വമേധത്തിനു യോഗ്യമാണ് എന്ന് ഹിന്ദിവ്യാഖ്യാനം. കുതിരയെ കാക്കാൻ ലക്ഷ്മണനെ നിയോഗിച്ചത് അദ്ദേഹം എത്രമാത്രം വിശ്വാസപാത്രമാണെന്നു കാണിക്കുന്നു; ശത്രുഘ്നനും ഭരതനോടൊപ്പം രാജസത്കാരത്തിൽ മുഴുകിയിരിക്കുന്നു. ഇങ്ങനെ നാലു സഹോദരന്മാരും യജ്ഞത്തിൽ അവരവരുടെ ചുമതലകളിൽ നിയുക്തരാണ്. അശ്വമേധത്തിൽ കുതിര ഒരു വർഷം ഇഷ്ടംപോലെ സഞ്ചരിക്കുന്നു, അതിന്റെ രക്ഷകർ പിന്നാലെ പോകുന്നു; അതു ചെല്ലുന്നിടത്തെല്ലാം രാജാക്കന്മാർ രാമന്റെ ആധിപത്യം അംഗീകരിക്കുകയോ യുദ്ധം ചെയ്യുകയോ ചെയ്യുന്നു. ഇവിടെ യുദ്ധത്തിന്റെ വർണനയില്ല — രാമന്റെ പ്രഭാവത്താൽ എല്ലാ രാജാക്കന്മാരും സ്വമേധയാ ഉപഹാരങ്ങൾ കൊണ്ടുവരുന്നു. ‘ശ്രീമാൻ’ എന്ന രാമന്റെ ഒറ്റവാക്ക് അദ്ദേഹത്തിന്റെ സന്തോഷം ചുരുക്കത്തിൽ വെളിപ്പെടുത്തുന്നു. യജ്ഞവാടത്തിന്റെ നിർമാണം ഭരതന്റെ വൈദഗ്ധ്യമാണ്, കാരണം അദ്ദേഹമാണ് മുമ്പേ പുറപ്പെട്ടിരുന്നത്.
ഇങ്ങനെ നന്നായി സംവിധാനം ചെയ്യപ്പെട്ട അശ്വമേധയജ്ഞം നടന്നു; ലക്ഷ്മണൻ നന്നായി കാത്തുസൂക്ഷിച്ച ആ കുതിരയുടെ സഞ്ചാരവും തുടർന്നു. രാജസിംഹമായ രാമന്റെ ആ ഉത്തമമായ യജ്ഞശ്രേഷ്ഠത്തിൽ — അശ്വമേധത്തിൽ — മറ്റൊരു ശബ്ദവും ഉണ്ടായില്ല; ‘ഇഷ്ടംപോലെ കൊടുക്കൂ, കൊടുക്കൂ’ എന്നതു മാത്രം, യാചകർ തൃപ്തരാകുന്നതുവരെ. അത്രത്തോളം ആ മഹാത്മാവിന്റെ മുഖ്യയാഗത്തിൽ സകല വസ്തുക്കളും ദാനം ചെയ്യപ്പെട്ടു. ശർക്കരകൊണ്ടുണ്ടാക്കിയ പലതരം ഗൗഡങ്ങളും ഖാണ്ഡവങ്ങളും — യാചകരുടെ ചുണ്ടിൽനിന്നു വാക്കു പുറത്തുവരുന്നതിനുമുമ്പുതന്നെ വാനരരും രാക്ഷസരും കൊടുത്തുകഴിഞ്ഞതായി കാണപ്പെട്ടു. ഇവിടെ ദാനത്തിന്റെ വേഗം അതിശയോക്തിയോടെ വർണിച്ചിരിക്കുന്നു — യാചന വായിൽനിന്നു പുറപ്പെടുംമുമ്പേ ദാനം കയ്യിലെത്തിക്കഴിഞ്ഞിരിക്കും. ആ യജ്ഞത്തിൽ മുഷിഞ്ഞവനോ ദീനനോ മെലിഞ്ഞവനോ ആയി ഒരാളും ഉണ്ടായിരുന്നില്ല. ‘ഛന്ദതഃ’ (ഇഷ്ടംപോലെ) എന്ന പദം യാചകന്റെ ഇച്ഛയ്ക്കനുസരിച്ചുള്ള ദാനത്തെ സൂചിപ്പിക്കുന്നു — പരിമിതമായോ മനസ്സില്ലാമനസ്സോടെയോ അല്ല. ദാതാക്കളും വാനരരും രാക്ഷസരുമാണ് — മുമ്പ് യുദ്ധത്തിൽ ശത്രുക്കളോ മിത്രങ്ങളോ ആയിരുന്നവർ ഇപ്പോൾ രാമന്റെ യജ്ഞത്തിൽ സേവകരും ദാതാക്കളുമാണ്. ‘കൊടുക്കൂ, കൊടുക്കൂ’ എന്ന ആവർത്തനം യജ്ഞത്തിലെ കോലാഹലം കേൾപ്പിക്കുന്നു; അവിടെ മറ്റൊരു ശബ്ദവും കേൾക്കാനില്ല. ‘ഇതല്ലാതെ മറ്റൊരു വാക്കും കേട്ടിരുന്നില്ല’ എന്ന് ഹിന്ദിവ്യാഖ്യാനവും ഇതുതന്നെ വിശദീകരിക്കുന്നു. ഗൗഡങ്ങളും ഖാണ്ഡവങ്ങളും മധുരപലഹാരങ്ങളാണ് — ഇതിലൂടെ യാചകരുടെ ഭക്ഷണത്തിന്റെയും പൂർണത കാണിക്കപ്പെടുന്നു. ‘ന കശ്ചിന്മലിനഃ’ (മുഷിഞ്ഞവൻ ആരുമില്ല) എന്ന വാക്യത്താൽ യജ്ഞത്തിന്റെ ഫലം സമൂഹത്തിൽ ദൃശ്യമാകുന്നു — ദാരിദ്ര്യവും ദൈന്യവും ശോഷണവും പാടേ ഇല്ലാതായി. രാമരാജ്യത്തിന്റെ ആദർശം ഇവിടെ സൂക്ഷ്മരൂപത്തിൽ പ്രതിഫലിക്കുന്നു.
ഹൃഷ്ടപുഷ്ടരായ ജനങ്ങൾ നിറഞ്ഞ ആ രാജാവിന്റെ യജ്ഞശ്രേഷ്ഠത്തിൽ വന്നുചേർന്ന ചിരഞ്ജീവികളായ മഹാത്മാക്കളായ മുനിമാർപോലും ദാനപ്രവാഹത്താൽ ഇത്രയും അലംകൃതമായ ഒരു യജ്ഞം ഓർമിച്ചില്ല. സ്വർണംകൊണ്ട് ആവശ്യമുള്ളവന് സ്വർണം ലഭിച്ചു; ധനം ആഗ്രഹിച്ചവനു ധനവും രത്നം ആഗ്രഹിച്ചവനു രത്നവും ലഭിച്ചു. ഇടവിടാതെ ദാനം ചെയ്യപ്പെടുന്ന ഹിരണ്യത്തിന്റെയും സ്വർണത്തിന്റെയും രത്നങ്ങളുടെയും വസ്ത്രങ്ങളുടെയും കൂമ്പാരങ്ങൾ കാണപ്പെട്ടു. തപോധനന്മാർ ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞു: ‘ഇന്ദ്രന്റെയോ സോമന്റെയോ യമന്റെയോ വരുണന്റെയോ ഇത്തരമൊരു യജ്ഞം മുമ്പു കണ്ടിട്ടില്ല.’ എല്ലായിടത്തും വാനരരും എല്ലായിടത്തും രാക്ഷസരും നിന്നിരുന്നു; വസ്ത്രവും ധനവും അന്നവും ആഗ്രഹിക്കുന്നവർക്ക് നിറഞ്ഞ കൈകളോടെ അവർ ധാരാളം നൽകി. രാജസിംഹന്റെ സർവഗുണസമ്പന്നമായ ഇത്തരമൊരു യജ്ഞം ഒരു വർഷത്തിലേറെ നടന്നു; അതു ക്ഷയിച്ചില്ല — അതിന്റെ ശോഭ കുറഞ്ഞില്ല. അവസാനത്തെ ശ്ലോകം മൂന്നു വരികളുള്ളതാണ്. ചിരഞ്ജീവികളായ മുനിമാരുടെ സാക്ഷ്യം യജ്ഞത്തിന്റെ അപൂർവത തെളിയിക്കുന്നു — അനേകം യുഗങ്ങൾ കണ്ടവർപോലും ഇതുപോലൊന്ന് ഓർക്കുന്നില്ല. നാലു ലോകപാലന്മാരുടെ പേരെടുത്തു പറയുന്നതിലൂടെ ദേവന്മാരുടെ യജ്ഞങ്ങളെക്കാളും രാമന്റെ യജ്ഞം ശ്രേഷ്ഠമാണെന്നു ധ്വനിപ്പിക്കുന്നു. ‘പൂർണഹസ്താഃ’ (നിറഞ്ഞ കൈകളോടെ) എന്ന പദത്താൽ ദാതാക്കളുടെ കൈകൾ ഒരിക്കലും ഒഴിഞ്ഞിരുന്നില്ല എന്നു വ്യഞ്ജിക്കുന്നു. ഈ സർഗത്തിൽ കഥയുടെ ഗതി കുറവാണ്, വർണന ധാരാളവും — അടുത്ത സർഗത്തിൽ വാല്മീകിയുടെ ആഗമനത്തോടെ കഥ വീണ്ടും മുന്നോട്ടുനീങ്ങും. ‘സ്വർണംകൊണ്ട് ആവശ്യമുള്ളവന് സ്വർണം ലഭിച്ചു’ എന്ന വാക്യത്തിൽനിന്ന് ഓരോ യാചകന്റെയും ആഗ്രഹം പ്രത്യേകം പ്രത്യേകം നിറവേറ്റപ്പെട്ടു എന്നു മനസ്സിലാക്കാം — ആർ എന്ത് ആഗ്രഹിക്കുന്നുവോ, അവന് അതു ലഭിക്കുന്നു. ‘ന ച ഹീയതേ’ (ക്ഷയിക്കുന്നില്ല) എന്ന പദത്താൽ വർഷാന്ത്യത്തിലും ദാനത്തിന്റെ ഉത്സാഹം കുറഞ്ഞില്ല എന്നു സൂചിപ്പിക്കുന്നു; ഇതാണ് യജ്ഞത്തിന്റെ ദീർഘകാലമഹിമ.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये उत्तरकाण्डे द्विनवतितमः सर्गः॥ ९२॥