॥वाल्मीकिरामायणम् ഉത്തരകാണ്ഡം · 91-ാം സർഗ്ഗം

ഉത്തരകാണ്ഡം

സർഗ്ഗം

അശ്വമേധത്തിനുള്ള ഒരുക്കങ്ങൾ

ബ്രാഹ്മണരുമായുള്ള ആലോചന, സുഗ്രീവനെയും വിഭീഷണനെയും രാജാക്കന്മാരെയും ഋഷിമാരെയും ക്ഷണിക്കുന്നു, നൈമിശത്തിലെ യജ്ഞശാല, സാധനസാമഗ്രികൾ അയയ്ക്കുന്നു, ഭരതൻ മുമ്പേ പുറപ്പെടുന്നു, അതിഥിസത്കാരം

ഇലന്റെ കഥ ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞുതീർത്തശേഷം, സഹോദരന്മാരോടൊപ്പമിരുന്ന അമിതപ്രഭനായ കാകുത്സ്ഥൻ രാമൻ ലക്ഷ്മണനോടു വീണ്ടും ധർമയുക്തമായ ഈ വാക്കു പറഞ്ഞു: ‘വസിഷ്ഠനെയും വാമദേവനെയും ജാബാലിയെയും കാശ്യപനെയും, അശ്വമേധത്തിൽ മുൻനിൽക്കുന്ന എല്ലാ ശ്രേഷ്ഠബ്രാഹ്മണരെയും — ഇവരെയെല്ലാം വരുത്തി ആലോചിച്ചശേഷം, ലക്ഷ്മണാ, ലക്ഷണമൊത്ത കുതിരയെ ഞാൻ ശ്രദ്ധയോടെ അഴിച്ചുവിടും.’ മുൻസർഗത്തിലെ കഥതന്നെയാണ് ഈ തീരുമാനത്തിനു കാരണം — അശ്വമേധത്താൽ ഇലൻ പുരുഷത്വം നേടിയതുപോലെ, രാമനും ആ യജ്ഞത്താൽ ലോകത്തിന്റെ ശ്രേയസ്സ് ആഗ്രഹിക്കുന്നു. രാഘവൻ പറഞ്ഞ ആ വാക്കു കേട്ട് വേഗത്തിൽ പ്രവർത്തിക്കുന്ന ലക്ഷ്മണൻ എല്ലാ ബ്രാഹ്മണരെയും വിളിച്ചുവരുത്തി രാഘവനെ കാണിച്ചു. ദേവതുല്യനും തങ്ങളുടെ പാദങ്ങളിൽ നമസ്കരിച്ചവനും ആർക്കും ജയിക്കാനാവാത്തവനുമായ രാഘവനെ കണ്ട് ആ ബ്രാഹ്മണർ ആശീർവാദങ്ങളാൽ പൂജിച്ചു. കൈകൂപ്പിക്കൊണ്ട് രാഘവൻ ആ ദ്വിജശ്രേഷ്ഠന്മാരോട് അശ്വമേധത്തെക്കുറിച്ചുള്ള ധർമയുക്തമായ വാക്കു പറഞ്ഞു. രാമന്റെ ആ വാക്കു കേട്ട് ആ ബ്രാഹ്മണരെല്ലാം വൃഷഭധ്വജനായ ശിവനെ നമസ്കരിച്ച് എല്ലാവിധത്തിലും അശ്വമേധത്തെ പ്രശംസിച്ചു — ഈ ശ്ലോകം സമീക്ഷിതപാഠത്തിലില്ല; എന്നാൽ അശ്വമേധം ശിവനു പ്രിയമാണെന്നു പറഞ്ഞ മുൻസർഗവുമായി ഇതു ബന്ധപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു. ആ ബ്രാഹ്മണമുഖ്യന്മാരുടെ അശ്വമേധത്തെക്കുറിച്ചുള്ള അദ്ഭുതകരമായ വാക്കു കേട്ട് രാമൻ അത്യന്തം പ്രീതനായി. രാജാവും ബ്രാഹ്മണരുടെ പാദങ്ങളിൽ നമസ്കരിക്കുന്നു, കൈകൂപ്പി സംസാരിക്കുന്നു — ഇതാണ് രാമന്റെ ധർമനിഷ്ഠയും വിനയവും. യജ്ഞം രാജാവിന്റെ ഇച്ഛകൊണ്ടു മാത്രമല്ല, വിദ്വാന്മാരുടെ സമ്മതത്തോടെ മാത്രമാണ് ആരംഭിക്കുന്നത് എന്ന മര്യാദ ഇവിടെ പാലിക്കപ്പെടുന്നു. വസിഷ്ഠൻ മുതലായ നാലു ഋഷിമാർ അയോധ്യയിലെ രാജപുരോഹിതന്മാരാണ്; മുമ്പ് അഭിഷേകത്തിലും അവർ സന്നിഹിതരായിരുന്നു; അതിനാൽ അവരെയാണ് ആദ്യം സ്മരിക്കുന്നത്. ‘സമാധിനാ’ (ശ്രദ്ധയോടെ) എന്ന പദത്താൽ രാമന്റെ ജാഗ്രത സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു. ഇങ്ങനെ ആദ്യഭാഗം ആലോചനയോടും അനുമോദനത്തോടുംകൂടി സമാപിക്കുന്നു.

അവർ കർമത്തിന് അനുമതി നൽകിയെന്നറിഞ്ഞ് രാമൻ ലക്ഷ്മണനോടു പറഞ്ഞു: ‘മഹാബാഹോ, മഹാത്മാവായ സുഗ്രീവനു സന്ദേശം അയയ്ക്കുക — വനവാസികളായ വലിയ അനേകം വാനരന്മാരോടൊപ്പം, നിനക്കു മംഗളം, ഈ മഹോത്സവം അനുഭവിക്കാൻ വരിക എന്ന്. അതുല്യവിക്രമനായ വിഭീഷണനും ഇഷ്ടംപോലെ സഞ്ചരിക്കുന്ന അനേകം രാക്ഷസരാൽ ചുറ്റപ്പെട്ട് അശ്വമേധമെന്ന മഹായജ്ഞത്തിനു വരട്ടെ. എനിക്കു പ്രിയം ചെയ്യാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്ന മഹാഭാഗരായ രാജാക്കന്മാരും അനുചരന്മാരോടൊപ്പം യജ്ഞഭൂമി കാണാനായി വേഗം വരട്ടെ. മറ്റു ദേശങ്ങളിലുള്ള ധർമനിഷ്ഠരായ ബ്രാഹ്മണരെയെല്ലാം അശ്വമേധത്തിനു ക്ഷണിക്കുക. മഹാബാഹോ, തപോധനരായ ഋഷിമാരെയും മറ്റു ദേശങ്ങളിലുള്ള എല്ലാ ദ്വിജന്മാരെയും ഭാര്യമാരോടൊപ്പം ക്ഷണിക്കുക.’ ഇവിടെ രാമന്റെ മിത്രങ്ങളായ യുദ്ധകാലത്തെ സഹായികളെ — വാനരരെയും രാക്ഷസരെയും — ആദ്യം സ്മരിക്കുന്നു; പിന്നെ രാജാക്കന്മാരെ, പിന്നെ ബ്രാഹ്മണരെയും ഋഷിമാരെയും. ഈ ക്രമം രാമന്റെ കൃതജ്ഞത കാണിക്കുന്നു — ആപത്തിൽ സഹായിച്ചവർ ഉത്സവത്തിലും മുന്നിൽ. ‘മഹോത്സവം അനുഭോക്തും’ (മഹോത്സവം അനുഭവിക്കാൻ) എന്ന പദത്താൽ യജ്ഞം വെറും കർമമല്ല, എല്ലാവർക്കും ഹർഷത്തിന്റെ അവസരമാണ് എന്നു സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു. ‘സദാരാഃ’ (ഭാര്യമാരോടൊപ്പം) എന്ന വിശേഷണത്താൽ ബ്രാഹ്മണരുടെ ഭാര്യമാർക്കും ക്ഷണമുണ്ടെന്നു മനസ്സിലാകുന്നു. സമീക്ഷിതപാഠത്തിലും ഈ ശ്ലോകങ്ങളുണ്ട്; എന്നാൽ അവിടെ ‘നരവ്യാഘ്ര’, ‘ധർമപരായണാഃ’, ‘മഹർഷയഃ’ മുതലായ പാഠഭേദങ്ങളുണ്ട്. ‘കാമഗൈഃ’ (ഇഷ്ടംപോലെ സഞ്ചരിക്കുന്നവരാൽ) എന്ന വിശേഷണം രാക്ഷസരുടെ സ്വേച്ഛാഗമനശക്തി ഓർമിപ്പിക്കുന്നു; അതിനാൽ ദൂരെനിന്നുപോലും അവർക്കു വേഗം വരാൻ കഴിയും. ഇങ്ങനെ മൂന്നു ലോകങ്ങളുടെയും പ്രതിനിധികൾ യജ്ഞത്തിൽ ഒത്തുചേരുന്നുവെന്ന് കവി കാണിക്കുന്നു. സന്ദേശങ്ങൾ അയയ്ക്കുന്നതു ലക്ഷ്മണൻതന്നെ.

രാമൻ വീണ്ടും ആജ്ഞാപിച്ചു: ‘അതുപോലെ താളവാദ്യക്കാരെയും സൂത്രധാരന്മാരെയും നടന്മാരെയും നർത്തകരെയും വിളിപ്പിക്കുക. മഹാബാഹോ, ഗോമതീതീരത്ത് നൈമിശവനത്തിൽ അതിവിശാലമായ ഒരു യജ്ഞശാല ഒരുക്കാൻ ആജ്ഞാപിക്കുക; ആ സ്ഥലം പുണ്യവും അനുത്തമവുമാണല്ലോ. ചുറ്റും ശാന്തികർമങ്ങൾ ആരംഭിക്കട്ടെ. രഘുനന്ദനാ, നൂറുകണക്കിനു ധർമജ്ഞർ നൈമിശത്തിൽ ക്രതുശ്രേഷ്ഠമായ ആ അനുത്തമമായ മഹായജ്ഞം അനുഭവിച്ച് കൃതാർഥരാകട്ടെ. വന്നുചേരുന്ന ഈ ജനങ്ങളെല്ലാം തൃപ്തരായി, പുഷ്ടരായി, യഥാവിധി ആദരിക്കപ്പെട്ടു മടങ്ങിപ്പോകും; ധർമജ്ഞാ, വേഗം ജനങ്ങളെ ക്ഷണിക്കുക.’ ഈ നാലു ശ്ലോകങ്ങൾ സമീക്ഷിതപാഠത്തിലില്ല; വൾഗേറ്റ് പാഠത്തിലെ വിസ്തരണമാണ്. നൈമിശാരണ്യം പുരാണങ്ങളിൽ ഏറ്റവും പുണ്യമായ ക്ഷേത്രമായി പ്രസിദ്ധമാണ്; അതിനാൽ യജ്ഞത്തിന്റെ സ്ഥലം അവിടെ തിരഞ്ഞെടുത്തു. അയോധ്യയിലല്ല, വനത്തിലാണു യജ്ഞം — ഇതിനാൽ വാല്മീകിയുടെ ആശ്രമത്തിന്റെ സാമീപ്യം സാധ്യമാകുന്നു; മുന്നോട്ട് കുശലവന്മാരുടെ ആഗമനത്തിന് ഇതു കാരണമാകും. ‘തുഷ്ടഃ പുഷ്ടഃ മാനിതഃ’ (തൃപ്തൻ, പുഷ്ടൻ, ആദരിക്കപ്പെട്ടവൻ) എന്ന ത്രയം ആതിഥ്യത്തിന്റെ പൂർണത കാണിക്കുന്നു — ഭക്ഷണത്താൽ തൃപ്തി, ദാനത്താൽ പുഷ്ടി, സത്കാരത്താൽ മാനം. ‘ശാന്തയഃ’ (ശാന്തികൾ) എന്ന പദത്താൽ യജ്ഞം വിഘ്നമില്ലാതെ പൂർത്തിയാകാനുള്ള ശാന്തിവിധാനം സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു; ഹിന്ദിഭാഷ്യവും ‘ശാന്തിവിധാനം ആരംഭിപ്പിക്കുക’ എന്നു പറയുന്നു. നടന്മാരെയും നർത്തകരെയും ക്ഷണിക്കുന്നതിലൂടെ യജ്ഞം ഉത്സവരൂപവുമാകുന്നു — ധർമകർമവും ലോകരഞ്ജനവും രാമന്റെ രാജ്യത്തിൽ ഒരുമിച്ചു നടക്കുന്നു. നൂറുകണക്കിനു ധർമജ്ഞരുടെ സാന്നിധ്യം യജ്ഞത്തിന്റെ പ്രാമാണ്യം വർധിപ്പിക്കുന്നു.

‘മഹാബലാ, നല്ല തടിച്ച അരി നൂറായിരം വണ്ടികളും, എള്ളും ചെറുപയറും പതിനായിരം വണ്ടികളും മുമ്പേ പോകട്ടെ; കടലയും മുതിരയും ഉഴുന്നും ഉപ്പും, അതിനനുസരിച്ച് നെയ്യ്, എണ്ണ മുതലായ സ്നേഹദ്രവ്യങ്ങളും, ചുരുക്കിയതും പൊടിക്കാത്തതുമായ ചന്ദനം മുതലായ ഗന്ധദ്രവ്യങ്ങളും; നൂറിലേറെ സ്വർണക്കൂമ്പാരങ്ങളും അനേകം കോടി സ്വർണനാണയങ്ങളും — ഇവയെല്ലാം ഭരതനെ മുൻനിർത്തി ശ്രദ്ധയോടെ മുമ്പേ പോകട്ടെ. ഇടയിലുള്ള അങ്ങാടിവീഥികളും, എല്ലാ നടന്മാരും നർത്തകരും, പാചകക്കാരും, എന്നും യൗവനശാലിനികളായ അനേകം സ്ത്രീകളും; ഭരതനോടൊപ്പം സൈന്യങ്ങളും മുമ്പേ പോകട്ടെ; നഗരപ്രമുഖന്മാരെയും ബാലന്മാരെയും വൃദ്ധരെയും ഏകാഗ്രചിത്തരായ ബ്രാഹ്മണരെയും പണിക്കാരെയും തച്ചന്മാരെയും ഭണ്ഡാരാധ്യക്ഷന്മാരെയും വ്യാപാരികളെയും എന്റെ എല്ലാ അമ്മമാരെയും കുമാരന്മാരുടെ അന്തഃപുരങ്ങളെയും എന്റെ ഭാര്യയുടെ സ്വർണപ്രതിമയെയും ദീക്ഷയിലും കർമത്തിലും അറിവുള്ള ബ്രാഹ്മണരെയും മുൻനിർത്തി മഹായശസ്വിയായ ഭരതൻ മുമ്പേ പോകട്ടെ.’ ഇവിടെ സാധനസാമഗ്രികളുടെ വിസ്തൃതമായ പട്ടിക — ധാന്യങ്ങൾ, ധനം, ജനങ്ങൾ — യജ്ഞത്തിന്റെ മഹിമ കാണിക്കുന്നു. ‘കാഞ്ചനീം മമ പത്നീം’ (എന്റെ ഭാര്യയുടെ സ്വർണപ്രതിമ) എന്ന പദം മർമസ്പർശിയാണ് — സീത ഉപേക്ഷിക്കപ്പെട്ടു, എങ്കിലും ധർമപത്നിയുടെ സ്ഥാനത്ത് സ്വർണമയമായ സീതാപ്രതിമതന്നെയാണ് യജ്ഞത്തിൽ സ്ഥാപിക്കപ്പെടുന്നത്; രാമൻ മറ്റൊരു ഭാര്യയെ സ്വീകരിക്കുന്നില്ല. ഭരതന്റെ നേതൃത്വം രണ്ടുവട്ടം പറയപ്പെടുന്നു (21, 25) — അദ്ദേഹമാണ് എല്ലാറ്റിന്റെയും വ്യവസ്ഥാപകൻ. സമീക്ഷിതപാഠത്തിൽ കടല മുതലായവയുടെ വർണനയും സ്ത്രീകളും പാചകക്കാരും സൈന്യങ്ങളുടെ പ്രയാണവും കാണുന്നില്ല; ‘സമാധിനാ’ (ശ്രദ്ധയോടെ) എന്നതിനു പകരം ‘മഹാമതിഃ’ (മഹാബുദ്ധിമാൻ) എന്ന പാഠം. ‘വപുഷ്മതാം’ (തടിച്ച) എന്ന അരിയുടെ വിശേഷണം അതിന്റെ വലുപ്പവും വെണ്മയും സൂചിപ്പിക്കുന്നു. ഇത്രയും ധനവും ധാന്യവും യജ്ഞത്തിലെ ദാനത്തിനുള്ളതാണ്, രാജാവിന്റെ ഭോഗത്തിനല്ല — ഇതാണ് ദാനധർമത്തിന്റെ മഹിമ. അമ്മമാരും യജ്ഞം കാണാൻ പോകുന്നു; ഇതിലൂടെ കുടുംബത്തിന്റെ സമഗ്രത കാണിക്കപ്പെടുന്നു. ഇതെല്ലാംകൊണ്ട് അയോധ്യയുടെ സമൃദ്ധിയും വ്യഞ്ജിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു.

പിന്നെ നരശ്രേഷ്ഠനും മഹാബലനുമായ രാമൻ മഹൗജസ്വികളായ രാജാക്കന്മാർക്കും അവരുടെ അനുചരന്മാർക്കുംവേണ്ടി വിലയേറിയ ഉപകാര്യകൾ — വാസസ്ഥലങ്ങളും കൂടാരമണ്ഡപങ്ങളും — ഒരുക്കാൻ ആജ്ഞാപിച്ചു. മഹാത്മാക്കളുടെ അനുചരന്മാർക്കായി അന്നപാനങ്ങളും വസ്ത്രങ്ങളും ഏർപ്പാടു ചെയ്തു. അപ്പോൾ ശത്രുഘ്നനോടൊപ്പം ഭരതൻ പുറപ്പെട്ടു. സുഗ്രീവനോടൊപ്പം മഹാത്മാക്കളായ വാനരന്മാരും അപ്പോൾ എത്തിച്ചേർന്നു; അവരിലെ ശ്രേഷ്ഠരെല്ലാം ബ്രാഹ്മണർക്കു ഭക്ഷണം വിളമ്പി — ‘വാനരന്മാർ ബ്രാഹ്മണർക്കു ഭക്ഷണം വിളമ്പുന്ന ജോലി ചെയ്തു’ എന്നു ഹിന്ദിഭാഷ്യം വിവരിക്കുന്നു. വിഭീഷണനും അനേകം രാക്ഷസരാലും സ്ത്രീകളാലും ചുറ്റപ്പെട്ട് ഉഗ്രതപസ്വികളായ മഹാത്മാക്കളായ ഋഷിമാരെ പൂജിച്ചു. യുദ്ധത്തിൽ ആയുധമേന്തിയ വാനരരും രാക്ഷസരും ഇവിടെ യജ്ഞത്തിൽ സേവകരാണ് — ഇതു രാമരാജ്യത്തിന്റെ ശാന്തിയുടെ സൂചനയാണ്. ഒരു സവിശേഷത — ഈ നാലു ശ്ലോകങ്ങൾ സമീക്ഷിതപാഠത്തിലെ 7.083.005–008 എന്നിവയുടെ വൾഗേറ്റ് രൂപമാണ്; അടുത്ത സർഗത്തിലും (92.5–8) അൽപം ഭിന്നപാഠത്തോടെ ഇവ വീണ്ടും അച്ചടിച്ചിട്ടുണ്ട്. അതിനാൽ ഈ സർഗത്തിന്റെ അവസാനത്തിൽ അച്ചടിപ്പതിപ്പിൽ ആവർത്തിക്കപ്പെട്ട ഒരു ഭാഗം കാണുന്നു. സുഗ്രീവനും വിഭീഷണനും സ്വയം സേവനത്തിൽ ഏർപ്പെടുന്നു — ഇതിൽനിന്ന് രാമനോടുള്ള അവരുടെ ഭക്തി രാജ്യലാഭത്തെക്കാൾ വലുതാണെന്നു മനസ്സിലാകുന്നു. ഇങ്ങനെ യജ്ഞത്തിന്റെ മുന്നൊരുക്കം സമാപിച്ചു; അടുത്ത സർഗത്തിൽ കുതിരയെ അഴിച്ചുവിടുന്നതും യജ്ഞത്തിന്റെ ആരംഭവും വർണിക്കപ്പെടും. ‘ഭരതഃ സ തദാ യാതഃ’ (അപ്പോൾ ആ ഭരതൻ പുറപ്പെട്ടു) എന്ന പദത്താൽ ഭരതൻ മുമ്പേ പുറപ്പെട്ടുവെന്നു മനസ്സിലാകുന്നു; രാമൻ പിന്നീട്, അടുത്ത സർഗത്തിൽ, കുതിരയെ അഴിച്ചുവിട്ടശേഷം നൈമിശത്തിലേക്കു പോകും. രാക്ഷസസ്ത്രീകളും സേവനത്തിൽ പങ്കാളികളാണ് എന്നതു സവിശേഷമാണ്. ഇങ്ങനെ ആതിഥ്യത്തിന്റെ വ്യവസ്ഥ എല്ലാവിധത്തിലും പൂർണമായി.

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये उत्तरकाण्डे एकनवतितमः सर्गः॥ ९१॥

തെറ്റ് അറിയിക്കുക

മൂലശ്ലോകങ്ങളോടും പദവിവരണത്തോടും കൂടി വായിക്കുക