സർഗ്ഗം
അശ്വമേധത്താൽ ഇലന്റെ പുരുഷത്വപ്രാപ്തി
സഹോദരന്മാരുടെ ചോദ്യം, ബുധൻ ഋഷിമാരെ വിളിച്ചുകൂട്ടുന്നു, കർദമന്റെ ആഗമനവും ആലോചനയും, മരുത്തന്റെ അശ്വമേധം, രുദ്രന്റെ പ്രസാദം, പ്രതിഷ്ഠാനപുരത്തിന്റെ സ്ഥാപനം
ആ ഇലന്റെ അദ്ഭുതകരമായ ജന്മവൃത്താന്തം രാമൻ പറഞ്ഞുകഴിഞ്ഞപ്പോൾ ലക്ഷ്മണനും മഹായശസ്വിയായ ഭരതനും വീണ്ടും ചോദിച്ചു: ‘നരശ്രേഷ്ഠാ, സോമപുത്രന്റെ അടുത്ത് ഒരു വർഷം വസിച്ച ആ ഇല പിന്നീട് എന്തു ചെയ്തു? യഥാർഥം പറഞ്ഞുതരണം.’ ചോദിച്ചുകൊണ്ടിരുന്ന അവരുടെ വാക്കിന്റെ ആ മാധുര്യം കേട്ട് രാമൻ പ്രജാപതിപുത്രനായ ഇലനെക്കുറിച്ചുള്ള ഈ കഥ വീണ്ടും പറഞ്ഞു. ശൂരനായ ഇലൻ പുരുഷത്വം പ്രാപിച്ചപ്പോൾ പരമബുദ്ധിമാനും മഹായശസ്വിയുമായ ബുധൻ പരമോദാരനായ സംവർത്തമുനിയെ വിളിച്ചു; അതുപോലെ ഭൃഗുപുത്രനായ ച്യവനനെയും അരിഷ്ടനേമിമുനിയെയും പ്രമോദനനെയും മോദകരനെയും ദുർവാസസ്സു മുനിയെയും വിളിപ്പിച്ചു. ഇവരെയെല്ലാം വരുത്തിയശേഷം വാക്ചതുരനും തത്ത്വദർശിയുമായ ബുധൻ ധൈര്യത്തോടെ, ഏകാഗ്രചിത്തരായ ആ സുഹൃത്തുക്കളോടെല്ലാം പറഞ്ഞു: ‘ഈ മഹാബാഹുവായ രാജാവ് കർദമന്റെ പുത്രനായ ഇലനാണ്; ഇവന്റെ യഥാർഥസ്ഥിതി മനസ്സിലാക്കുവിൻ; ഇക്കാര്യത്തിൽ ഇവനു ശ്രേയസ്സുണ്ടാകുന്നതു ചെയ്യുവിൻ.’ ‘ഹിതം ചെയ്യിക്കും’ എന്നു മുൻസർഗത്തിൽ ബുധൻ പ്രതിജ്ഞ ചെയ്തിരുന്നു; ഇപ്പോൾ അദ്ദേഹം ആ പ്രതിജ്ഞ പാലിക്കുന്നു. അദ്ദേഹത്തിനു സ്വയം ശാപം നീക്കാൻ കഴിയില്ല; അതിനാൽ മഹർഷിമാരുടെ സംഘത്തെ വിളിച്ചുകൂട്ടുന്നു. സഹോദരന്മാരുടെ ചോദ്യത്തിൽനിന്ന് അവർ കഥയിൽ തന്മയരായിരുന്നുവെന്നു മനസ്സിലാകുന്നു; മാധുര്യം നിറഞ്ഞ അവരുടെ ചോദ്യത്തിൽ പ്രസന്നനായ രാമനും കഥ വിസ്തരിക്കുന്നു. ഈ ഋഷിമാരിൽ സംവർത്തനെയാണ് ആദ്യം പറയുന്നത്, കാരണം അദ്ദേഹത്തിന്റെ ശിഷ്യനാണ് മുന്നോട്ട് യജ്ഞം ചെയ്യുന്നത്. ‘ഭൃഗുപുത്രൻ’ എന്ന വിശേഷണത്താൽ ച്യവനൻ ഭാർഗവനാണെന്ന് ഓർമിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു; ദുർവാസസ്സാകട്ടെ മുന്നോട്ട് രാമന്റെ കഥയിലും വീണ്ടും വരും. ‘യഥാഭൂതം ജാനീത’ (യഥാർഥസ്ഥിതി മനസ്സിലാക്കുവിൻ) എന്നു പറഞ്ഞുകൊണ്ട് ബുധൻ ഇലന്റെ ഗൂഢമായ അവസ്ഥ മഹർഷിമാരോടു വ്യക്തമായി വെളിപ്പെടുത്തുന്നു, കാരണം അവരില്ലാതെ ഉപായം ഫലിക്കുകയില്ല. ഇവിടെ ബുധന്റെ വിനയവും കാണാം — സ്വയം ഗ്രഹദേവനായിട്ടും അദ്ദേഹം ഋഷിമാരുടെ അഭിപ്രായം ചോദിക്കുന്നു, സ്വന്തം ബുദ്ധികൊണ്ടു മാത്രം തീരുമാനിക്കുന്നില്ല. ‘സുഹൃദഃ’ (സുഹൃത്തുക്കൾ) എന്ന പദത്താൽ ആ ഋഷിമാർ ബുധന്റെ മിത്രങ്ങളാണെന്നു മനസ്സിലാകുന്നു.
അവർ മഹാത്മാക്കളായ ബ്രാഹ്മണരുമായി സംസാരിച്ചുകൊണ്ടിരിക്കെത്തന്നെ മഹാതേജസ്വിയായ കർദമൻ ആ ആശ്രമത്തിലെത്തി. അദ്ദേഹത്തോടൊപ്പം പുലസ്ത്യനും ക്രതുവും വഷട്കാരനും മഹാതേജസ്വിയായ ഓങ്കാരനും ആ ആശ്രമത്തിലെത്തി. അവരെല്ലാം പരസ്പരം കണ്ടുമുട്ടിയതിൽ സന്തുഷ്ടരായി, ബാഹ്ലീകാധിപനായ ഇലന്റെ ഹിതം ആഗ്രഹിച്ച് വെവ്വേറെ അഭിപ്രായങ്ങൾ പറഞ്ഞു. പിന്നെ കർദമൻ പുത്രനുവേണ്ടി പരമഹിതകരമായ ഈ വാക്കു പറഞ്ഞു: ‘ബ്രാഹ്മണരേ, രാജാവിനു ശ്രേയസ്കരമായ എന്റെ വാക്കു കേൾക്കുവിൻ. വൃഷഭധ്വജനായ ശിവനല്ലാതെ മറ്റൊരു ഔഷധവും ഞാൻ കാണുന്നില്ല; മഹാത്മാവായ ശിവന് അശ്വമേധത്തെക്കാൾ പ്രിയമായ യജ്ഞമില്ല. അതുകൊണ്ട് രാജാവിനുവേണ്ടി നമ്മളെല്ലാവരും ദുഷ്കരമായ ആ യജ്ഞം അനുഷ്ഠിക്കാം.’ കർദമൻ ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞപ്പോൾ ബ്രാഹ്മണശ്രേഷ്ഠന്മാരെല്ലാം സമ്മതിച്ചു. പിതാവിനു പുത്രന്റെ ദുഃഖം അറിയാം; അദ്ദേഹത്തിന്റെ സ്വരത്തിൽ ആർത്തിയും വിവേകവും ഒരുപോലെ കാണാം. ഇലയുടെ അവസ്ഥ ഉമയുടെ ശാപത്താലുണ്ടായതാണ്; അതിനാൽ ഉമാപതിയായ ശിവന്റെ പ്രസാദംതന്നെയാണ് അതിന്റെ പരിഹാരം എന്നതാണു കർദമന്റെ യുക്തി. ‘ഭൈഷജ്യം’ (ഔഷധം) എന്ന പദം ശാപത്തെ രോഗമായും ശിവനെ വൈദ്യനായും കാണുന്നു. വഷട്കാരനും ഓങ്കാരനും ഇവിടെ മൂർത്തിമാന്മാരായ ഋഷിമാരെപ്പോലെ വർണിക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു — ഇതു കവിയുടെ വിലക്ഷണമായ ഭാവനയാണ്; ഇതിലൂടെ വൈദികമന്ത്രങ്ങളുടെ സാന്നിധ്യവും സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു. ‘പൃഥഗ്വാക്യാന്യഥാബ്രുവൻ’ (വെവ്വേറെ അഭിപ്രായങ്ങൾ പറഞ്ഞു) എന്ന പദത്താൽ എല്ലാ ഋഷിമാരും വെവ്വേറെ ഉപായങ്ങൾ പറഞ്ഞുവെന്നും ഒടുവിൽ പിതാവായ കർദമന്റെ അഭിപ്രായം എല്ലാവരും സ്വീകരിച്ചുവെന്നും മനസ്സിലാകുന്നു. അദ്ദേഹത്തിന്റെ വാക്കിൽ മൂന്നു ഭാഗങ്ങൾ — ശിവൻതന്നെ വൈദ്യൻ, അശ്വമേധംതന്നെ അദ്ദേഹത്തിനു പ്രിയം, അതിനാൽ നാമെല്ലാവരും യജിക്കാം. ‘ദുരാസദം’ (ദുഷ്കരം) എന്ന വിശേഷണം യജ്ഞത്തിന്റെ കാഠിന്യവും മഹത്ത്വവും കാണിക്കുന്നു, കാരണം അശ്വമേധം രാജാക്കന്മാർക്കു മാത്രമേ സാധ്യമാകൂ, ഒറ്റയ്ക്ക് ഒരു മുനിക്കല്ല.
ആ ബ്രാഹ്മണശ്രേഷ്ഠന്മാർ രുദ്രന്റെ ആരാധനയ്ക്കായി ആ യജ്ഞം ഇഷ്ടപ്പെട്ടു. സംവർത്തന്റെ ശിഷ്യനും ശത്രുനഗരങ്ങളെ ജയിക്കുന്നവനുമായ മരുത്തൻ എന്നു പ്രസിദ്ധനായ രാജർഷി ആ യജ്ഞം ഏർപ്പാടു ചെയ്തു. പിന്നെ ബുധന്റെ ആശ്രമത്തിനടുത്ത് മഹായജ്ഞം നടന്നു; മഹായശസ്വിയായ രുദ്രൻ പരമസന്തോഷം പ്രാപിച്ചു. യജ്ഞം സമാപിച്ചപ്പോൾ പരമാനന്ദത്താൽ പ്രീതനായ ഉമാപതി ഇലന്റെ സാന്നിധ്യത്തിൽ എല്ലാ ബ്രാഹ്മണരോടും പറഞ്ഞു: ‘ദ്വിജശ്രേഷ്ഠരേ, അശ്വമേധത്താലും ഭക്തിയാലും ഞാൻ പ്രീതനാണ്; ഈ ബാഹ്ലീകാധിപന് ഞാൻ എന്തു പ്രിയവും ശുഭവുമാണു ചെയ്യേണ്ടത്?’ ദേവേശൻ ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞപ്പോൾ ഏകാഗ്രചിത്തരായ ആ ബ്രാഹ്മണർ ‘ഇല പുരുഷനാകണം’ എന്ന് ദേവേശനെ പ്രസാദിപ്പിച്ചു. അപ്പോൾ പ്രീതനായ അതിമഹാതേജസ്വിയായ മഹാദേവൻ ഇലയ്ക്കു വീണ്ടും പുരുഷത്വം നൽകി അന്തർധാനം ചെയ്തു. അശ്വമേധം പൂർത്തിയാകുകയും ഹരൻ അപ്രത്യക്ഷനാകുകയും ചെയ്തപ്പോൾ ദീർഘദർശികളായ ആ ബ്രാഹ്മണരെല്ലാം വന്നതുപോലെ മടങ്ങിപ്പോയി. ‘പുരുഷത്വം ഒഴികെയുള്ള വരം വരിക്കുക’ എന്നു മുമ്പു പറയപ്പെട്ട ശാപം ഇപ്പോൾ അശ്വമേധത്തിന്റെ ബലത്താൽ മാറ്റപ്പെട്ടു. ബ്രാഹ്മണർ തങ്ങൾക്കുവേണ്ടി ഒന്നും ചോദിക്കുന്നില്ല, ഇലന്റെ ഹിതം മാത്രം — ഇതാണ് അവരുടെ പരോപകാരബുദ്ധി. ‘ഇവന് എന്തു പ്രിയം ചെയ്യണം’ എന്നു ശിവനും സ്വയം ചോദിക്കുന്നു, അപേക്ഷയ്ക്കായി കാത്തിരിക്കുന്നില്ല; ഇതിലൂടെ അദ്ദേഹത്തിന്റെ ആശുതോഷത്വം (വേഗം പ്രസാദിക്കുന്ന സ്വഭാവം) പ്രകടമാകുന്നു. ഇവിടെ ഒരു സവിശേഷതയുണ്ട് — യജ്ഞത്തിന്റെ യജമാനൻ മരുത്തനാണ്, ഇലനല്ല; എങ്കിലും ഫലം ഇലനുതന്നെ. ഇതിൽനിന്ന് മറ്റൊരാൾക്കുവേണ്ടിയും യജ്ഞം ചെയ്യാമെന്നും അതിന്റെ പുണ്യം ഉദ്ദേശിക്കപ്പെട്ട ആൾക്കു ലഭിക്കുമെന്നും മനസ്സിലാകുന്നു. ആ വരം നൽകി രുദ്രൻ ഉടനെ അന്തർധാനം ചെയ്തു; ദീർഘദർശികളായ ബ്രാഹ്മണരും തങ്ങളുടെ സ്ഥലങ്ങളിലേക്കു മടങ്ങി — കാര്യം സാധിച്ചു, അതിനാൽ താമസമുണ്ടായില്ല. ‘ദീർഘദർശിനഃ’ (ദീർഘദർശികൾ) എന്ന വിശേഷണത്താൽ അവരുടെ ദൂരദൃഷ്ടി സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു; അതുകൊണ്ടാണ് അവർ ഇലന്റെ ഭാവിഹിതം ചിന്തിച്ചത്.
ഇലരാജാവാകട്ടെ ബാഹ്ലീകദേശം ഉപേക്ഷിച്ച് മധ്യദേശത്ത് അനുത്തമവും യശസ്കരവുമായ പ്രതിഷ്ഠാനം എന്ന നഗരം സ്ഥാപിച്ചു. ശത്രുനഗരങ്ങളെ ജയിക്കുന്ന രാജർഷി ശശബിന്ദു ബാഹ്ലീകം ഭരിച്ചു; പ്രജാപതിപുത്രനും ബലവാനുമായ ഇലരാജാവ് പ്രതിഷ്ഠാനത്തിൽ വസിച്ചു. കാലമെത്തിയപ്പോൾ ആ ഇലൻ അനുത്തമമായ ബ്രഹ്മലോകം പ്രാപിച്ചു; ഐലനായ പുരൂരവസ്സ് രാജാവ് പ്രതിഷ്ഠാനം നേടി. രാമൻ ഉപസംഹരിക്കുന്നു: ‘പുരുഷശ്രേഷ്ഠരേ, അശ്വമേധത്തിന്റെ പ്രഭാവം ഇങ്ങനെയാണ്; സ്ത്രീയായിത്തീർന്നവൻ പൗരുഷവും, ദുർലഭമായ മറ്റുള്ളതും നേടി.’ ഹിന്ദിഭാഷ്യം പ്രതിഷ്ഠാനപുരത്തെ ഗംഗായമുനാസംഗമത്തിനടുത്തുള്ള ഝൂസി എന്ന സ്ഥലമായി കരുതുന്നു. അവസാനശ്ലോകം മൂന്നു വരികളുള്ളതാണ്; അതിൽ പുരൂരവസ്സിന്റെ രാജ്യലാഭവും രാമന്റെ ഉപസംഹാരവും ഒരുമിച്ചു രചിച്ചിരിക്കുന്നു. ഈ കഥയുടെ പ്രയോജനം ഇവിടെ വ്യക്തമാകുന്നു — രാമൻ സ്വയം അശ്വമേധം ചെയ്യാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നു; അതിനാൽ അതിന്റെ മാഹാത്മ്യം സഹോദരന്മാർക്കു കാണിച്ചുകൊടുക്കുന്നു; അടുത്ത സർഗത്തിൽ ആ യജ്ഞത്തിന്റെ ഒരുക്കം ആരംഭിക്കുന്നു. പിതാവും പുത്രനും തമ്മിലുള്ള രാജ്യവിഭജനം — പടിഞ്ഞാറ് ബാഹ്ലീകത്തിൽ ശശബിന്ദു, മധ്യദേശത്ത് ഇലൻ — രണ്ടു വംശങ്ങളുടെ വേർതിരിവു സൂചിപ്പിക്കുന്നു. ‘യച്ചാന്യദപി ദുർലഭം’ (ദുർലഭമായ മറ്റുള്ളതും) എന്ന രാമന്റെ വാക്കു ഗൂഢമാണ് — പുരുഷത്വത്തോടൊപ്പം ഇലൻ രാജ്യവും പുത്രനും ബ്രഹ്മലോകവും നേടി. ഇങ്ങനെ അശ്വമേധം ശാപനിവാരണം മാത്രമല്ല, എല്ലാ അഭീഷ്ടങ്ങളുടെയും സിദ്ധിയാണ് എന്നു രാമൻ കാണിക്കുന്നു. ഇലന്റെ കഥ ഇവിടെ സമാപിക്കുന്നു; ഇനി രാമന്റെ സ്വന്തം അശ്വമേധത്തിന്റെ വർണന ആരംഭിക്കുന്നു; അതിലാണ് സീതയുടെ പുത്രന്മാർ ആദ്യമായി രാമന്റെ സഭയിൽ പ്രത്യക്ഷപ്പെടുക. അതിനാൽ ഈ കഥ ഉത്തരകാണ്ഡത്തിന്റെ അവസാനഭാഗത്തിനുള്ള ഭൂമികതന്നെയാണ്.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये उत्तरकाण्डे नवतितमः सर्गः॥ ९०॥