സർഗ്ഗം
ഇല ബുധനെ കാണുന്നതും കിംപുരുഷീസൃഷ്ടിയും
ഭരതന്റെയും ലക്ഷ്മണന്റെയും ചോദ്യം, ഇലയുടെ വനവിഹാരം, സരസ്സിൽ തപസ്സു ചെയ്യുന്ന ബുധനെ കാണുന്നു, ബുധന്റെ കാമം, സ്ത്രീകളുടെ പരിചയം, ആവർത്തനീവിദ്യയാൽ വൃത്താന്തം അറിയുന്നു, അനുചരികൾ കിംപുരുഷികളായി പർവതത്തിൽ വസിക്കുന്നു
രാമൻ പറഞ്ഞ ഇലനെ സംബന്ധിച്ച ആ കഥ കേട്ട് ലക്ഷ്മണനും ഭരതനും അത്യന്തം വിസ്മയിച്ചു. അവർ കൈകൂപ്പി ആ മഹാത്മാവായ രാജാവിന്റെ ആ അവസ്ഥയുടെ വിസ്തരം രാമനോട് വീണ്ടും ചോദിച്ചു: ‘സ്ത്രീയായിത്തീർന്ന ആ രാജാവ് ദുർഗതിയിൽ എങ്ങനെ ജീവിച്ചു? പുരുഷനായിരിക്കുമ്പോൾ അദ്ദേഹം എങ്ങനെയാണു ജീവിക്കുന്നത്?’ കൗതുകം നിറഞ്ഞ അവരുടെ ആ വാക്കു കേട്ട് കാകുത്സ്ഥൻ ആ രാജാവിനു സംഭവിച്ചതുപോലെ പറഞ്ഞു: ‘ആ ആദ്യമാസംതന്നെ ലോകസുന്ദരിയായ സ്ത്രീയായിത്തീർന്ന്, മുമ്പ് അദ്ദേഹത്തിന്റെ അനുചരന്മാരായിരുന്ന ആ സ്ത്രീകളാൽ ചുറ്റപ്പെട്ട്, താമരയിതൾപോലെ കണ്ണുകളുള്ള ആ ലോകസുന്ദരി മരങ്ങളും കുറ്റിച്ചെടികളും വള്ളികളും നിറഞ്ഞ ആ കാട്ടിൽ വേഗം പ്രവേശിച്ച് കാൽനടയായി വിഹരിച്ചു. എല്ലാ വാഹനങ്ങളും ഉപേക്ഷിച്ച് ഇല അപ്പോൾ ആ പർവതത്തിന്റെ വിസ്തൃതമായ താഴ്വരയിൽ ക്രീഡിച്ചു.’ സഹോദരന്മാരുടെ ചോദ്യം സ്വാഭാവികമാണ് — ഒരേ പുരുഷന് ഇരട്ടജീവിതം എങ്ങനെ സാധ്യമാകും? രാമൻ ക്രമമായി ഉത്തരം നൽകുന്നു. ഇല ‘പദ്ഭ്യാം’ (കാൽനടയായി) സഞ്ചരിക്കുന്നു, ‘വാഹനാനി സന്ത്യജ്യ’ (വാഹനങ്ങൾ ഉപേക്ഷിച്ച്) — രാജവൈഭവത്തിന്റെ ത്യാഗം; ഉമയുടെ വരമനുസരിച്ച് സ്ത്രീയായിത്തീർന്ന അവൾ രാജഭാവം മറന്നിരിക്കുന്നു. അവളുടെ അനുചരന്മാരും സ്ത്രീകളാണ്; അതിനാൽ അവൾ ഒറ്റയ്ക്കല്ല. രണ്ടാം ശ്ലോകത്തിൽ അച്ചടിപ്പതിപ്പിൽ ‘തൗ രാമം പ്രാഞ്ജലീ ഭൂത്വാ’ (അവർ കൈകൂപ്പി രാമനോട്); മൂന്നാമത്തേതിൽ ‘വർതയത്യസൗ’ (അദ്ദേഹം ജീവിക്കുന്നു) എന്ന വർത്തമാനകാലം വ്യക്തമാണ്. ‘അദ്ദേഹം വലിയ ദുർഗതിയിൽ അകപ്പെട്ടിരിക്കണം’ എന്ന് ഹിന്ദിഭാഷ്യം സഹോദരന്മാരുടെ സഹാനുഭൂതി പ്രകടമാക്കുന്നു. ഈ സർഗത്തിൽ കേൾവിക്കാർ ഭരതനും ലക്ഷ്മണനുമാണ്, വക്താവ് രാമൻ — മുൻസർഗങ്ങളിൽ ലക്ഷ്മണനായിരുന്നു വക്താവ്; ഇങ്ങനെ സഹോദരസംവാദം പരസ്പരം കഥകൾ കൈമാറിക്കൊണ്ടു മുന്നോട്ടുപോകുന്നു. ഇലയുടെ വനവിഹാരം നിശ്ചിന്തമാണ് — അവൾ തന്റെ പൂർവരൂപം ഓർക്കുന്നില്ല, അതിനാൽ ദുഃഖവും അനുഭവിക്കുന്നില്ല; ഇതാണ് ഉമയുടെ വരത്തിന്റെ ഫലം. ‘ലോകസുന്ദരീ’ എന്ന പദം രണ്ടുവട്ടം പ്രയോഗിച്ചിരിക്കുന്നു; അതിലൂടെ അവളുടെ സൗന്ദര്യത്തിന്റെ അതിശയം ഉറപ്പിക്കപ്പെടുന്നു.
‘ആ വനപ്രദേശത്ത് പർവതത്തിനടുത്തായി അതിമനോഹരമായി തിളങ്ങുന്ന, നാനാ പക്ഷിക്കൂട്ടങ്ങൾ നിറഞ്ഞ ഒരു സരസ്സുണ്ടായിരുന്നു. അതിൽ ആ ഇല അപ്പോൾ, ഉദിച്ചുയർന്ന പൂർണചന്ദ്രനെപ്പോലെ സ്വന്തം ശരീരകാന്തിയാൽ ജ്വലിക്കുന്ന സോമപുത്രനായ ബുധനെ കണ്ടു — ജലമധ്യത്തിൽ തീവ്രമായ തപസ്സു ചെയ്യുന്ന, സമീപിക്കാനാവാത്ത, യശസ്കരനും കാമമുണർത്തുന്നവനും യൗവനത്തിൽ നിൽക്കുന്നവനുമായ അദ്ദേഹത്തെ. രഘുനന്ദനാ, വിസ്മയിച്ച അവൾ, മുമ്പു പുരുഷന്മാരായിരുന്ന് ഇപ്പോൾ സ്ത്രീകളായിത്തീർന്ന ആ സഖികളോടൊപ്പം ആ ജലാശയം മുഴുവനും ഇളക്കിമറിച്ചു.’ ബുധൻ സോമന്റെ പുത്രനാണ്, പൂർണചന്ദ്രനെപ്പോലെ തേജസ്വി. അദ്ദേഹത്തിന്റെ സരസ്സ് ശിവന്റെ നിയമത്തിന്റെ അതിർത്തിക്കു പുറത്തായിരുന്നു — അച്ചടിപ്പതിപ്പിലെ അടിക്കുറിപ്പ് ഇങ്ങനെ: ‘ഭഗവാൻ ശിവന്റെ ആജ്ഞയാൽ പ്രാണികൾ സ്ത്രീരൂപം പ്രാപിച്ച അതിർത്തിക്കു പുറത്തായിരുന്നു ഈ സരോവരം. അതുകൊണ്ടാണ് ബുധനു സ്ത്രീത്വം ലഭിക്കാതിരുന്നത്.’ അതിനാൽ ബുധൻ പുരുഷനായിത്തന്നെ നിലനിന്നു. സഖികളോടൊപ്പമുള്ള ഇലയുടെ ജലക്രീഡ ബുധന്റെ തപസ്സിനു വിഘ്നം വരുത്തുന്നു; അതാണ് തുടർന്നുള്ള സംഭവങ്ങൾക്കു കാരണം. പത്താം ശ്ലോകത്തിൽ സമീക്ഷിതപാഠത്തിൽ ‘യശസ്കരം കാമഗമം’ (യശസ്കരനും ഇഷ്ടംപോലെ സഞ്ചരിക്കുന്നവനും), അച്ചടിപ്പതിപ്പിൽ ‘യശസ്കരം കാമകരം’ (യശസ്കരനും കാമമുണർത്തുന്നവനും). ബുധന്റെ വർണന നാലുവിധമാണ് — തേജസ്സിൽ പൂർണചന്ദ്രൻ, തപസ്സിൽ സമീപിക്കാനാവാത്തവൻ, ഗുണങ്ങളിൽ യശസ്കരൻ, പ്രായത്തിൽ യുവാവ്. ഇത്തരമൊരു പുരുഷനാണ് ഇലയ്ക്കു യോജിച്ചവൻ എന്നു കവി സൂചിപ്പിക്കുന്നു. ഇലയുടെ വിസ്മയവും സ്വാഭാവികമാണ് — നിർജനമായ വനത്തിൽ ഒരു ദിവ്യതപസ്വി. ജലത്തിന്റെ ഇളക്കം ബാഹ്യമാണ്, ബുധന്റെ മനസ്സിന്റെ ഇളക്കം ആന്തരികവും — ഇരുവരുടെയും സാദൃശ്യം കവി സൂക്ഷ്മമായി കാണിക്കുന്നു.
‘ബുധനാകട്ടെ അവളെ കണ്ടമാത്രയിൽത്തന്നെ കാമബാണങ്ങൾക്കു വശപ്പെട്ടു; അപ്പോൾ ജലത്തിൽ അദ്ദേഹത്തിനു സ്വയം നിയന്ത്രിക്കാനായില്ല, ഇളകിപ്പോയി. മൂന്നു ലോകങ്ങളെക്കാളും ശ്രേഷ്ഠയായ ശുഭയായ ഇലയെ നോക്കിക്കൊണ്ടിരിക്കെ അദ്ദേഹത്തിന്റെ ചിത്തം അതിരുകടന്നു: “ദേവതമാരെക്കാൾ ശ്രേഷ്ഠയായ ഇവൾ ആരാണ്? ദേവിമാരിലോ നാഗസ്ത്രീകളിലോ അസുരസ്ത്രീകളിലോ അപ്സരസ്സുകളിലോ ഇത്ര രൂപശോഭയുള്ള ഒരുവളെ ഞാൻ മുമ്പു കണ്ടിട്ടില്ല. മറ്റൊരാളുടെ ഭാര്യയല്ലെങ്കിൽ ഇവൾ എനിക്കു യോജിച്ചവളാകും.” ഇങ്ങനെ നിശ്ചയിച്ച് അദ്ദേഹം ജലത്തിൽനിന്നു കരയ്ക്കു കയറി. ധർമാത്മാവായ അദ്ദേഹം ആശ്രമത്തിലെത്തി ആ ഉത്തമസ്ത്രീകളെ വിളിച്ചു; അവർ അദ്ദേഹത്തെ വന്ദിച്ചു. ധർമാത്മാവായ അദ്ദേഹം അവരോടു ചോദിച്ചു: “ഈ ലോകസുന്ദരി ആരുടേതാണ്? എന്തിനാണ് ഇവിടെ വന്നത്? എല്ലാം താമസിയാതെ പറയുവിൻ.” അദ്ദേഹത്തിന്റെ ശുഭവും മധുരവും മധുരാക്ഷരങ്ങളുള്ളതുമായ ആ വാക്കു കേട്ട് ആ സ്ത്രീകളെല്ലാം മധുരസ്വരത്തിൽ പറഞ്ഞു: “ഈ സുന്ദരി എപ്പോഴും ഞങ്ങളുടെ സ്വാമിനിയാണ്; ഭർത്താവില്ലാത്ത ഇവൾ ഞങ്ങളോടൊപ്പം കാട്ടിൽ സഞ്ചരിക്കുന്നു.”’ ബുധന്റെ കാമവും ധർമമര്യാദയോടുകൂടിയതാണ് — ‘മറ്റൊരാളുടെ ഭാര്യയല്ലെങ്കിൽ’ എന്ന് അദ്ദേഹം ആദ്യം ചിന്തിക്കുന്നു; പരസ്ത്രീയെ ആഗ്രഹിക്കുന്നില്ല. അദ്ദേഹം ഇലയോടു നേരിട്ടു ചോദിക്കുന്നില്ല, സഖികളോടാണു ചോദിക്കുന്നത് — ഇതു ശിഷ്ടാചാരം. സ്ത്രീകളുടെ ഉത്തരം സത്യമെങ്കിലും അപൂർണമാണ് — ഇലന്റെ പുരുഷത്വത്തെക്കുറിച്ച് അവർ പറയുന്നില്ല, കാരണം അവർക്കും ആ ഓർമയില്ല. പതിനാലാം ശ്ലോകത്തിലെ ‘നാസുരീഷ്വപ്സരഃസു ച’ (അസുരസ്ത്രീകളിലോ അപ്സരസ്സുകളിലോ ഇല്ല) എന്നതിൽ ബുധന്റെ വിസ്മയം അതിശയോക്തിയോടെ വർണിക്കപ്പെടുന്നു. തപസ്വിയും കാമത്തിനു വശപ്പെടുന്നു എന്നു കവി നിസ്സംഗമായി വർണിക്കുന്നു; എന്നാൽ ബുധന്റെ പെരുമാറ്റം മര്യാദയ്ക്കുള്ളിൽത്തന്നെയാണ്. ‘ആശ്രമം സമുപാഗമ്യ’ (ആശ്രമത്തിലെത്തി) എന്ന പദത്താൽ, ജലത്തിൽവച്ചല്ല, സ്വന്തം സ്ഥലത്തെത്തിയശേഷമാണ് അദ്ദേഹം സ്ത്രീകളെ വിളിക്കുന്നതെന്നു വ്യക്തമാകുന്നു. ‘അപതിഃ’ (ഭർത്താവില്ലാത്തവൾ) എന്ന ഉത്തരം ബുധനു ശുഭസൂചകമാണ്.
‘ആ സ്ത്രീകളുടെ അവ്യക്തപദങ്ങളുള്ള ആ വാക്കു കേട്ട് ആ ബ്രാഹ്മണൻ പുണ്യമായ ആവർത്തനീവിദ്യ ഉരുവിട്ടു. ആ മുനിശ്രേഷ്ഠൻ ആ രാജാവിന്റെ കാര്യം മുഴുവനും യഥാർഥമായി അറിഞ്ഞശേഷം ആ സ്ത്രീകളോടെല്ലാം പറഞ്ഞു: “നിങ്ങൾ ഇവിടെ കിംപുരുഷികളായി പർവതസാനുവിൽ വസിക്കും; ഈ മലയിൽ വേഗം വാസസ്ഥലം ഒരുക്കുവിൻ. നിങ്ങളെല്ലാവരും എന്നും കിഴങ്ങുകളും ഇലകളും ഫലങ്ങളുംകൊണ്ട് ഉപജീവനം നടത്തും; സ്ത്രീകളായ നിങ്ങൾക്ക് കിംപുരുഷന്മാർ എന്നു പേരുള്ള ഭർത്താക്കന്മാരെ ലഭിക്കും.” സോമപുത്രന്റെ ആ വാക്കു കേട്ട്, കിംപുരുഷികളാക്കപ്പെട്ട ആ അനേകം സ്ത്രീകൾ അപ്പോൾ പർവതത്തിൽ വാസമുറപ്പിച്ചു.’ ബുധൻ ആവർത്തനീവിദ്യയാൽ — കഴിഞ്ഞതിനെ വീണ്ടും ഓർമയിൽ കൊണ്ടുവരുന്ന വിദ്യയാൽ — ഇലന്റെ പൂർവവൃത്താന്തം അറിയുന്നു. അദ്ദേഹം ഇലന്റെ അനുചരികളെ വേർപെടുത്തുന്നു; അതിനാൽ ഇല ഒറ്റയ്ക്ക് അദ്ദേഹത്തിനടുത്തു നിൽക്കും. കിംപുരുഷജാതിയുടെ ഉത്പത്തി ഇവിടെ നിരൂപണം ചെയ്യപ്പെടുന്നു — അതുകൊണ്ടാണ് അടുത്ത സർഗത്തിലെ ആദ്യശ്ലോകത്തിൽ രാമൻ പറഞ്ഞ ഈ കഥയ്ക്ക് ‘കിംപുരുഷോത്പത്തി’ എന്ന പേര്. ഇലയുടെ ബുധനുമായുള്ള സമാഗമം അടുത്ത സർഗത്തിൽ വർണിക്കപ്പെടുന്നു. ഇരുപത്തിരണ്ടാം ശ്ലോകത്തിൽ സമീക്ഷിതപാഠത്തിൽ ‘അത്ര കിംപുരുഷാ ഭദ്രാ അവസഞ് ശൈലരോധസി’ (ഇവിടെ പർവതസാനുവിൽ ഭദ്രരായ കിംപുരുഷന്മാർ വസിച്ചിരുന്നു), അച്ചടിപ്പതിപ്പിൽ ‘കിംപുരുഷീർഭൂത്വാ… വത്സ്യഥ’ (കിംപുരുഷികളായി… വസിക്കും) — വ്യത്യസ്തമായ വാക്യം. ഇരുപത്തിനാലാമത്തേതിൽ ‘വധ്വസ്താ ബഹുലാസ്തദാ’ (ആ അനേകം സ്ത്രീകൾ അപ്പോൾ), സമീക്ഷിതപാഠത്തിൽ ‘ബഹ്വ്യസ്താ ബഹുധാ തദാ’ (അനേകം അവർ പലവിധത്തിൽ അപ്പോൾ). ബുധന്റെ ആജ്ഞ കഠിനമായി തോന്നാം; എന്നാൽ അവർക്കുവേണ്ടിയും ഏർപ്പാടുണ്ട് — വാസസ്ഥലം, ആഹാരം, ഭർത്താക്കന്മാർ. ഇങ്ങനെ ഇലയുടെ പഴയ അനുചരന്മാർക്കും പുതിയ ജീവിതം ലഭിക്കുന്നു. ‘ആവർത്തനീവിദ്യ’ എന്ന പദം ശ്രദ്ധിക്കേണ്ടതാണ് — ആ വിദ്യ കഴിഞ്ഞതിനെ വീണ്ടും പ്രത്യക്ഷമാക്കുന്നു; സ്ത്രീകളുടെ വാക്കുകൊണ്ടു മാത്രമല്ല, ജ്ഞാനത്താൽത്തന്നെയാണ് ബുധൻ സത്യം അറിയുന്നത്. അദ്ദേഹത്തിന്റെ ജ്ഞാനംതന്നെയാണ് അദ്ദേഹത്തിന്റെ തീരുമാനത്തിന്റെ ആധാരം.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये उत्तरकाण्डेऽष्टाशीतितमः सर्गः॥ ८८॥