സർഗ്ഗം
ഇലന്റെ സ്ത്രീത്വപ്രാപ്തിയും ഉമയുടെ വരവും
രാമൻ ഇലകഥ ആരംഭിക്കുന്നു — കർദമപുത്രനും ബാഹ്ലീകാധിപനുമായ ഇലൻ, നായാട്ട്, കാർത്തികേയന്റെ ജന്മസ്ഥാനത്ത് ശിവന്റെ സ്ത്രീരൂപം, എല്ലാറ്റിനും സ്ത്രീഭാവം, ഇലന്റെ ശോകം, ശിവന്റെ നിരാകരണം, ഉമയുടെ പാതിവരം — ഒരു മാസം സ്ത്രീ, ഒരു മാസം പുരുഷൻ
ലക്ഷ്മണൻ പറഞ്ഞ വാക്കു കേട്ട് വാക്ചതുരനും മഹാതേജസ്വിയുമായ രാഘവൻ പുഞ്ചിരിച്ചുകൊണ്ടു മറുപടി പറഞ്ഞു: ‘നരശ്രേഷ്ഠനായ ലക്ഷ്മണാ, നീ പറയുന്നതുപോലെ — വൃത്രവധം മുഴുവനും അശ്വമേധത്തിന്റെ ഫലവും — അങ്ങനെതന്നെയാണ്. സൗമ്യാ, പണ്ട് പ്രജാപതിയായ കർദമന്റെ പുത്രനും ബാഹ്ലീകാധിപനും ശ്രീമാനും അതീവ ധാർമികനുമായ ഇലൻ എന്നൊരു രാജാവുണ്ടായിരുന്നുവെന്നു കേൾക്കുന്നു. നരവ്യാഘ്രാ, മഹായശസ്വിയായ ആ രാജാവ് ഭൂമി മുഴുവനും വശത്താക്കി രാജ്യത്തെ പുത്രനെയെന്നപോലെ പരിപാലിച്ചു. സൗമ്യനായ രഘുനന്ദനാ, പരമോദാരരായ ദേവന്മാരും മഹാധനികരായ ദൈതേയരും നാഗന്മാരും രാക്ഷസരും ഗന്ധർവന്മാരും അതിമഹാത്മാക്കളായ യക്ഷന്മാരും ഭയാർത്തരായി അദ്ദേഹത്തെ നിത്യവും പൂജിച്ചു; ആ മഹാത്മാവു കോപിച്ചാൽ മൂന്നു ലോകങ്ങളും ഭയന്നു. അങ്ങനെയുള്ളവനായിട്ടും ആ രാജാവ് ധർമത്തിലും വീര്യത്തിലും ഉറച്ചവനും ബുദ്ധിയിൽ പരമോദാരനും മഹായശസ്വിയുമായ ബാഹ്ലീകാധിപനായിരുന്നു.’ രാമൻ ലക്ഷ്മണന്റെ നിർദേശം സ്വീകരിക്കുന്നു; എന്നാൽ അശ്വമേധത്തിന്റെ മറ്റൊരു പ്രഭാവവും കാണിക്കാനായി ഇലന്റെ കഥ സ്വയം ആരംഭിക്കുന്നു. ‘പ്രഹസൻ’ (പുഞ്ചിരിച്ചുകൊണ്ട്) എന്ന പദം അദ്ദേഹത്തിന്റെ പ്രസന്നത സൂചിപ്പിക്കുന്നു — സഹോദരന്റെ കഥ അദ്ദേഹത്തിന് ഇഷ്ടമായി. ഇലൻ ബലവാൻ മാത്രമല്ല, ധാർമികനുമാണ്; മൂന്നു ലോകങ്ങളും അദ്ദേഹത്തിന്റെ കോപത്തെ ഭയപ്പെടുന്നു, എങ്കിലും അദ്ദേഹം പ്രജകളെ പുത്രരെപ്പോലെ പാലിക്കുന്നു — രാജഗുണങ്ങളുടെ സമന്വയം. ഈ കഥയുടെ അവസാനത്തിലും അശ്വമേധംതന്നെയാണ് ഇലനെ ഉദ്ധരിക്കുന്നത്; അതിനാൽ ഈ കഥ ലക്ഷ്മണന്റെ നിർദേശത്തിന്റെ പോഷണംതന്നെയാണ്. ‘ബാഹ്ലീശ്വരഃ’ (ബാഹ്ലീകാധിപൻ) എന്ന പദത്താൽ ഇലന്റെ രാജ്യം ബാഹ്ലീകദേശത്തായിരുന്നുവെന്നു മനസ്സിലാകുന്നു. കർദമപ്രജാപതി സൃഷ്ടിയുടെ ആദിമകാലത്തെ ഋഷിയാണ്; അതിനാൽ ഇലൻ ദിവ്യവംശജനാണ്. രാമൻ സ്വയം ഇക്ഷ്വാകുവംശജനാണ്; ഇലനാകട്ടെ സോമവംശത്തിന്റെ മൂലപുരുഷനാണെന്നു പുരാണങ്ങളിൽ പ്രസിദ്ധം — മുന്നോട്ട് ഇലയ്ക്കു ബുധനിൽനിന്നു പുരൂരവസ്സ് ജനിക്കും. ഇങ്ങനെ സൂര്യവംശത്തിന്റെ കഥയ്ക്കുശേഷം രാമൻ ചന്ദ്രവംശത്തിന്റെ ഉത്പത്തിയും പറയുന്നു. ദേവന്മാരും ദൈത്യരും ഒരുപോലെ അദ്ദേഹത്തെ പൂജിക്കുന്നു — ഇത് അദ്ദേഹത്തിന്റെ സാർവഭൗമത്വത്തിന്റെ സൂചകമാണ്. അദ്ദേഹത്തിന്റെ കോപത്തെ മൂന്നു ലോകങ്ങളും ഭയപ്പെടുന്നു, എന്നാൽ അദ്ദേഹം കോപത്തെ ധർമംകൊണ്ടു നിയന്ത്രിക്കുന്നു. മുൻകഥയിലെ വൃത്രനും ഇതുപോലെ ധാർമികനും ബലവാനുമായിരുന്നു — രണ്ടു കഥകളിലെയും നായകന്മാർ സമാനരാണ്, എന്നാൽ അവരുടെ ഭാഗ്യം ഭിന്നമാണ്.
‘ആ മഹാബാഹു മനോഹരമായ ചൈത്രമാസത്തിൽ ഭൃത്യരോടും സൈന്യത്തോടും വാഹനങ്ങളോടുംകൂടി മനോഹരമായ ഒരു വനത്തിൽ നായാട്ടിനിറങ്ങി. ആ രാജാവ് കാട്ടിൽ ലക്ഷക്കണക്കിനു മൃഗങ്ങളെ കൊന്നു; കൊന്നിട്ടും ആ മഹാത്മാവായ രാജാവിനു തൃപ്തിയുണ്ടായില്ല. ആ മഹാത്മാവ് പലതരം മൃഗങ്ങളിൽ പതിനായിരത്തെ വധിച്ചുകൊണ്ടിരിക്കെ, മഹാസേനൻ (കാർത്തികേയൻ) ജനിച്ച ദേശത്തേക്കു ചെന്നു. ആ പ്രദേശത്ത് ദുർധർഷനായ ദേവേശനായ ഹരൻ എല്ലാ അനുചരന്മാരോടുമൊപ്പം ശൈലരാജപുത്രിയെ രമിപ്പിച്ചുകൊണ്ടിരുന്നു. വൃഷഭധ്വജനായ ഉമാപതി ദേവിക്കു പ്രിയം ചെയ്യാൻ ആഗ്രഹിച്ച് ആ പർവതത്തിലെ നീർച്ചാട്ടത്തിനരികിൽ സ്വയം സ്ത്രീരൂപം ധരിച്ചിരുന്നു. ആ വനപ്രദേശത്ത് എവിടെയെല്ലാം പുരുഷനാമമുള്ള ജീവികളും പുരുഷനാമമുള്ള വൃക്ഷങ്ങളും ഉണ്ടായിരുന്നുവോ, അവയെല്ലാം സ്ത്രീകളായിത്തീർന്നു; എന്തുണ്ടായിരുന്നുവോ അതെല്ലാം സ്ത്രീനാമമുള്ളതായി. ഇതിനിടയിൽ കർദമപുത്രനായ ആ ഇലരാജാവ് ആയിരക്കണക്കിനു മൃഗങ്ങളെ കൊന്നുകൊണ്ട് ആ ദേശത്തെത്തി. രഘുനന്ദനാ, ഹിംസ്രജന്തുക്കളും മൃഗങ്ങളും പക്ഷികളുമുൾപ്പെടെ എല്ലാം സ്ത്രീകളായിത്തീർന്നിരിക്കുന്നതും, അനുചരന്മാരോടൊപ്പം താനും സ്ത്രീയായിത്തീർന്നിരിക്കുന്നതും കണ്ട് — തന്റെ ആ അവസ്ഥ കണ്ട് — അദ്ദേഹത്തിനു വലിയ ദുഃഖമുണ്ടായി.’ നായാട്ടിൽ ഇലനുണ്ടായ അതൃപ്തി അദ്ദേഹത്തിന്റെ ദോഷത്തിന്റെ സൂചനയാണ് — ഹിംസയിലുള്ള ലോഭം. അറിയാതെ അദ്ദേഹം ശിവന്റെ ലീലാസ്ഥാനത്ത് പ്രവേശിക്കുന്നു; അവിടെ പുരുഷത്വംതന്നെ നിഷിദ്ധമാണ്. ‘പുരുഷനാമമുള്ള വൃക്ഷങ്ങൾ’ എന്നതു സൂക്ഷ്മമാണ് — ജീവികൾ മാത്രമല്ല, പുല്ലിംഗനാമമുള്ള വൃക്ഷങ്ങളും സ്ത്രീലിംഗമായി. പതിനാലാം ശ്ലോകത്തിന്റെ ഉത്തരാർധംമുതൽ വൾഗേറ്റ് പാഠത്തിൽ അർധവിഭജനം ഒരു അർധം നീങ്ങിയാണു പോകുന്നത് — ‘നിഘ്നൻ മൃഗസഹസ്രാണി’ എന്ന അർധം പതിനഞ്ചാമത്തേതിന്റെ ആദ്യത്തിലാണ്; ഹിന്ദിഭാഷ്യത്തിലും 14½, 15½ എന്നിങ്ങനെയുള്ള അക്കങ്ങൾ കാണാം. പതിമൂന്നാം ശ്ലോകത്തിന്റെ ഉത്തരാർധം വൾഗേറ്റ് പാഠത്തിൽ മാത്രമുള്ളതാണ്. മഹാസേനന്റെ ജന്മസ്ഥാനം ശിവപാർവതിമാരുടെ വിഹാരഭൂമിയാണ്; അതിനാൽ അവിടെ ശിവന്റെ സങ്കൽപം എല്ലായിടത്തും പ്രവർത്തിക്കുന്നു. ദേവിയുടെ പ്രീതിക്കായി ശിവൻതന്നെയും സ്ത്രീരൂപം ധരിക്കുന്നു — ഇങ്ങനെ ആ സ്ഥലത്തിന്റെ നിയമം എല്ലാവർക്കും, സ്വാമിക്കുപോലും, സമമാണ്. ഇലരാജാവും ആ നിയമത്തിൽനിന്നു മുക്തനാകുന്നില്ല — ദൈവശക്തി രാജബലത്തെക്കാൾ വലുതാണ്. അദ്ദേഹത്തിന്റെ അനുചരന്മാരും സ്ത്രീകളായിത്തീർന്നു; അതിനാൽ അദ്ദേഹം ഒറ്റയ്ക്കല്ല, ഗണത്തോടെയാണു രൂപാന്തരപ്പെട്ടത്. ‘സവ്യാലമൃഗപക്ഷിണം’ (ഹിംസ്രജന്തുക്കളും മൃഗങ്ങളും പക്ഷികളുമുൾപ്പെടെ) എന്ന പദത്താൽ പരിവർത്തനത്തിന്റെ വ്യാപ്തി വർണിക്കപ്പെടുന്നു. ഇലന്റെ ദുഃഖം രണ്ടുവിധമാണ് — സ്വരൂപനഷ്ടവും അനുചരന്മാരുടെ വിപത്തും.
‘ഇത് ഉമാപതിയുടെ കർമമാണെന്നറിഞ്ഞ് അദ്ദേഹം ഭയപ്പെട്ടു. പിന്നെ ഭൃത്യരോടും സൈന്യത്തോടും വാഹനങ്ങളോടുംകൂടി ആ രാജാവ് മഹാത്മാവും നീലകണ്ഠനും ജടാധാരിയുമായ ദേവനെ ശരണം പ്രാപിച്ചു. അപ്പോൾ വരദനായ മഹേശ്വരൻ ദേവിയോടൊപ്പം പുഞ്ചിരിച്ച് പ്രജാപതിപുത്രനോടു സ്വയം പറഞ്ഞു: “കർദമപുത്രനായ രാജർഷേ, മഹാബലാ, എഴുന്നേൽക്കൂ, എഴുന്നേൽക്കൂ; സൗമ്യനായ സുവ്രതാ, പുരുഷത്വം ഒഴികെയുള്ള വരം വരിച്ചുകൊള്ളുക.” മഹാത്മാവ് ഇങ്ങനെ നിരസിച്ചപ്പോൾ ആ രാജാവ് ശോകാർത്തനായി; സ്ത്രീയായിത്തീർന്ന അദ്ദേഹം ദേവശ്രേഷ്ഠനിൽനിന്നു മറ്റൊരു വരവും സ്വീകരിച്ചില്ല.’ ശിവൻ പ്രസന്നനാണ്, എന്നാൽ അദ്ദേഹത്തിന്റെ നിയമം അഭംഗമാണ് — പുരുഷത്വം നൽകുന്നില്ല. ഇലനും ദൃഢനാണ് — മറ്റൊരു വരവും ആഗ്രഹിക്കുന്നില്ല, കാരണം അദ്ദേഹത്തിന് ഒരു ലക്ഷ്യം മാത്രമേയുള്ളൂ. ശിവന്റെ ‘പ്രഹസ്യ’ (പുഞ്ചിരിച്ച്) എന്ന ഭാവം ക്രീഡയുടെ സൂചകമാണ് — ഈ സംഭവമെല്ലാം അദ്ദേഹത്തിന്റെ ലീലയാണ്. ഇലന്റെ ഭയം സ്ത്രീത്വത്താൽ മാത്രമല്ല, മഹാദേവന്റെ കർമത്തെ അവഗണിച്ചുവോ എന്ന ഭയത്താലുമാണ്. ‘ശിതികണ്ഠം കപർദിനം’ (നീലകണ്ഠനും ജടാധാരിയും) എന്ന വിശേഷണങ്ങളാൽ ശിവന്റെ രൂപം ഓർമിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു. ഇരുപത്തിയൊന്നാം ശ്ലോകത്തിൽ അച്ചടിപ്പതിപ്പിൽ ‘സ്ത്രീഭൂതോഽസൗ ന ജഗ്രാഹ’, സമീക്ഷിതപാഠത്തിൽ പദക്രമഭേദത്തോടെ ‘ന സ ജഗ്രാഹ സ്ത്രീഭൂതോ’. പ്രശ്നത്തിന്റെ മൂലം ശിവനാണെന്ന് ഇലൻ അറിയുന്നു; അതിനാൽ അദ്ദേഹത്തെത്തന്നെ ശരണം പ്രാപിക്കുന്നു — ഇതാണ് അദ്ദേഹത്തിന്റെ ബുദ്ധി. ശിവന്റെ ‘ഉത്തിഷ്ഠ ഉത്തിഷ്ഠ’ (എഴുന്നേൽക്കൂ, എഴുന്നേൽക്കൂ) എന്ന വാക്കു സ്നേഹപൂർണമാണ്; അത് അദ്ദേഹത്തിന്റെ കരുണ കാണിക്കുന്നു; എങ്കിലും നിയമം ലംഘിക്കപ്പെടുന്നില്ല.
‘പിന്നെ മഹാശോകത്തോടെ ആ രാജാവ് മുഴുവൻ അന്തരാത്മാവോടുംകൂടി ശൈലരാജപുത്രിയായ ഉമാദേവിയെ നമസ്കരിച്ചു പറഞ്ഞു: “വരങ്ങളുടെ ഈശ്വരീ, വരദേ, ലോകങ്ങൾക്കു പ്രകാശം നൽകുന്നവളാണു നീ; അമോഘദർശനയായ ദേവീ, സൗമ്യമായ കണ്ണുകളോടെ എന്നെ കടാക്ഷിക്കേണമേ.” ഹരന്റെ സാന്നിധ്യത്തിൽ ആ രാജർഷിയുടെ ഹൃദയാഭിലാഷം അറിഞ്ഞ്, രുദ്രന്റെ സമ്മതത്തോടെ ദേവി ശുഭമായ വാക്കു മറുപടിയായി പറഞ്ഞു: “പാതിവരം നൽകുന്നതു ദേവനാണ്; വരത്തിന്റെ മറ്റേ പാതി നിനക്കു ഞാൻ നൽകും; അതുകൊണ്ട് സ്ത്രീത്വത്തിലും പുരുഷത്വത്തിലും നീ എത്ര ആഗ്രഹിക്കുന്നുവോ അതിന്റെ പാതി സ്വീകരിക്കുക.” ദേവിയുടെ അത്യദ്ഭുതവും അനുത്തമവുമായ ആ വരം കേട്ട് അത്യന്തം ഹർഷിച്ച് രാജാവ് പറഞ്ഞു: “ദേവീ, നീ എന്നിൽ പ്രസന്നയാണെങ്കിൽ, ഭൂമിയിൽ രൂപത്തിൽ അപ്രതിമയായി ഒരു മാസം സ്ത്രീത്വം അനുഭവിച്ചിട്ട് അടുത്ത മാസം വീണ്ടും ഞാൻ പുരുഷനാകട്ടെ.” അദ്ദേഹത്തിന്റെ ആഗ്രഹം അറിഞ്ഞ് സുന്ദരമുഖിയായ ദേവി ശുഭമായ വാക്കു മറുപടിയായി പറഞ്ഞു: “അങ്ങനെതന്നെ ആകും. രാജാവേ, പുരുഷനായിരിക്കുമ്പോൾ നീ സ്ത്രീഭാവം ഓർക്കുകയില്ല; അടുത്ത മാസം സ്ത്രീയായിരിക്കുമ്പോൾ പൗരുഷവും ഓർക്കുകയില്ല.” ഇങ്ങനെ കർദമപുത്രനായ ആ രാജാവ് ഒരു മാസം പുരുഷനായിരുന്നിട്ട് പിന്നെ ഒരു മാസം ത്രൈലോക്യസുന്ദരിയായ ഇല എന്ന സ്ത്രീയായിത്തീർന്നു.’ ഉമയുടെ വരം സമർഥമാണ് — ശിവന്റെ നിയമം ലംഘിക്കുന്നില്ല, എങ്കിലും ഭക്തന്റെ അപേക്ഷ നിറവേറ്റുന്നു. ഓർമയുടെ വിച്ഛേദവും വരത്തിന്റെ ഭാഗമാണ് — ഒരു രൂപത്തിൽ മറ്റേ രൂപത്തിന്റെ ഓർമയില്ല; അതിനാൽ ദുഃഖമുണ്ടാകുന്നില്ല. ഇരുപത്തിയൊൻപതാം ശ്ലോകം ആറു പാദങ്ങളുള്ളതാണ്. ഇരുപത്തിമൂന്നാം ശ്ലോകത്തിൽ അച്ചടിപ്പതിപ്പിൽ ‘ഭജ സൗമ്യേന ചക്ഷുഷാ’ (സൗമ്യമായ കണ്ണുകളോടെ കടാക്ഷിക്കേണമേ), സമീക്ഷിതപാഠത്തിൽ ‘ഭജേ സൗമ്യേ നമോഽസ്തു തേ’ (സൗമ്യേ, ഞാൻ ആശ്രയിക്കുന്നു, നിനക്കു നമസ്കാരം). ഇവിടെ ഉമയുടെ കരുണ ശിവന്റെ നിയമത്തെ പൂരിപ്പിക്കുന്നു — ദമ്പതികളിൽ ഒരാൾ നിയമം കാക്കുന്നു, മറ്റേയാൾ ദയ കാണിക്കുന്നു; ഇങ്ങനെ ശിവശക്തികളുടെ സഹകരണം സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു. ഇലന്റെ അപേക്ഷയും വിവേകപൂർണമാണ് — അദ്ദേഹം പൂർണമായ പുരുഷത്വം ചോദിക്കുന്നില്ല, പാതി മാത്രം സ്വീകരിക്കുന്നു. ‘ഭൂമിയിൽ രൂപത്തിൽ അപ്രതിമ’ എന്ന അപേക്ഷയിലും അദ്ദേഹത്തിന്റെ രാജസസ്വഭാവമുണ്ട് — സ്ത്രീയായിരിക്കുമ്പോഴും സർവോത്തമയാകാൻ അദ്ദേഹം ആഗ്രഹിക്കുന്നു. ‘അർധസ്യ ദേവോ വരദഃ’ (പാതിവരം നൽകുന്നതു ദേവൻ) എന്ന ഉമയുടെ വാക്കിൽ പതിയോടുള്ള ആദരമുണ്ട് — അവൾ ശിവന്റെ അധികാരം ലംഘിക്കുന്നില്ല. ഇങ്ങനെ ഇല എന്ന സുന്ദരി അടുത്ത സർഗത്തിൽ ബുധനെ കണ്ടുമുട്ടും; അതാണ് ചന്ദ്രവംശത്തിന്റെ ആരംഭം. മാസംതോറുമുള്ള ഈ പരിവർത്തനം കാലചക്രംപോലെയാണ്.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये उत्तरकाण्डे सप्ताशीतितमः सर्गः॥ ८७॥