സർഗ്ഗം
രാമന്റെ അയോധ്യയിലേക്കുള്ള മടക്കം
രാമന്റെ സന്ധ്യോപാസന, അഗസ്ത്യാശ്രമത്തിലെ ഭക്ഷണവും രാത്രിവാസവും, പ്രഭാതത്തിലെ യാത്രാമൊഴി, അഗസ്ത്യന്റെ ആശീർവാദവും രാമസ്തുതിയും, പുഷ്പകത്തിൽ അയോധ്യയിലേക്കുള്ള യാത്ര, ഭരതനെയും ലക്ഷ്മണനെയും വിളിപ്പിക്കുന്നു
ഋഷിയുടെ വാക്ക് ആജ്ഞയായി സ്വീകരിച്ച് രാമൻ സന്ധ്യോപാസനയ്ക്കായി അപ്സരസ്സുകൾ സേവിക്കുന്ന പുണ്യസരസ്സിലേക്കു ചെന്നു. അവിടെ ജലം സ്പർശിച്ച് ആചമിച്ച്, പശ്ചിമസന്ധ്യ ഉപാസിച്ചശേഷം രാമൻ മഹാത്മാവായ കുംഭയോനിയുടെ ആശ്രമത്തിൽ പ്രവേശിച്ചു. അഗസ്ത്യൻ അദ്ദേഹത്തിനു ഭക്ഷണത്തിനായി ഏറെ ഗുണമുള്ള കിഴങ്ങുകളും വേരുകളും ഔഷധസസ്യങ്ങളും നെല്ല് മുതലായ പവിത്രധാന്യങ്ങളും ഒരുക്കി. ആ നരശ്രേഷ്ഠൻ അമൃതതുല്യമായ ആ അന്നം ഭക്ഷിച്ച്, പ്രീതനും പരിതുഷ്ടനുമായി ആ രാത്രി അവിടെ കഴിച്ചു. രാജാവായിട്ടും രാമൻ ആശ്രമത്തിന്റെ നിയമങ്ങൾ പാലിക്കുന്നു — സന്ധ്യോപാസന, വന്യഭക്ഷണം, മുനിയുടെ സമീപത്തെ വാസം. അഗസ്ത്യന്റെ ആതിഥ്യം വന്യമാണ് — കിഴങ്ങുകളും വേരുകളും ഫലങ്ങളും, നീവാരം, നെല്ല് മുതലായ പവിത്രധാന്യങ്ങളും; എന്നാൽ സ്നേഹത്തോടെ നൽകിയതായതിനാൽ രാമന് അത് അമൃതതുല്യമാണ്. ഈ ദൃശ്യത്തിൽ വനവാസത്തിന്റെ ഓർമയും ഒളിഞ്ഞിരിക്കുന്നു — പതിനാലു വർഷം രാമൻ ഇത്തരം ആഹാരംതന്നെയാണു കഴിച്ചത്. മൂന്നാം ശ്ലോകത്തിൽ അച്ചടിപ്പതിപ്പിൽ ‘കന്ദമൂലം തഥൗഷധം… ശാല്യാദീനി’, സമീക്ഷിതപാഠത്തിൽ ‘ഫലമൂലം തഥൗഷധീഃ… ശാകാനി ച’ (ഫലമൂലങ്ങളും ഔഷധികളും… ഇലക്കറികളും). ‘അപ്സരോഗണസേവിതം’ (അപ്സരസ്സുകൾ സേവിക്കുന്ന) എന്ന വിശേഷണം സരസ്സിന്റെ ദിവ്യത്വം സൂചിപ്പിക്കുന്നു. ആശ്രമത്തിന്റെ ശാന്തിയും മുനിയുടെ പ്രീതിയും രാമന്റെ സംതൃപ്തിയും — മൂന്നും ഈ ദൃശ്യത്തിൽ ഒരുമിച്ചു കാണാം. ‘പ്രീതഃ പരിതുഷ്ടശ്ച’ (പ്രീതനും പരിതുഷ്ടനും) എന്ന രണ്ടു പദങ്ങളാൽ അദ്ദേഹത്തിന്റെ മനസ്സിന്റെ പൂർണതൃപ്തി വർണിക്കപ്പെടുന്നു.
പ്രഭാതത്തിൽ അതിരാവിലെ എഴുന്നേറ്റ് ആഹ്നികകർമങ്ങൾ ചെയ്തശേഷം അരിന്ദമനായ രഘുശ്രേഷ്ഠൻ യാത്ര പറയാൻ ഋഷിയുടെ അടുത്തുചെന്നു. കുംഭസംഭവനായ മഹർഷിയെ നമസ്കരിച്ച് രാമൻ പറഞ്ഞു: ‘എന്റെ നഗരത്തിലേക്കു പോകാൻ ഞാൻ അനുവാദം ചോദിക്കുന്നു; എനിക്ക് അനുമതി നൽകിയാലും. മഹാത്മാവായ അങ്ങയുടെ ദർശനത്താൽ ഞാൻ ധന്യനായി, അനുഗൃഹീതനായി. എന്നെത്തന്നെ പവിത്രനാക്കാനായി അങ്ങയെ കാണാൻ ഞാൻ വീണ്ടും ഇവിടെ വരും.’ രാമന്റെ വിനയം ഇവിടെ വ്യക്തമാണ് — സ്വയം പാവനനായിട്ടും മുനിയുടെ ദർശനത്താൽ താൻ പവിത്രനാകുന്നു എന്ന് അദ്ദേഹം കരുതുന്നു. ‘ധന്യോഽസ്മ്യനുഗൃഹീതോഽസ്മി’ (ഞാൻ ധന്യനായി, അനുഗൃഹീതനായി) എന്ന ഇരട്ട കൃതജ്ഞത. യാത്രയ്ക്ക് അനുമതി ചോദിക്കുന്നതു ശിഷ്ടാചാരത്തിന്റെ ഭാഗമാണ് — അതിഥി സ്വേച്ഛയാ പോകുന്നില്ല, ഗൃഹനാഥന്റെ അനുമതി അപേക്ഷിക്കുന്നു. ആറാം ശ്ലോകത്തിൽ അച്ചടിപ്പതിപ്പിൽ ‘ആപൃച്ഛേ സ്വാം പുരീം ഗന്തും’ (എന്റെ നഗരത്തിലേക്കു പോകാൻ അനുവാദം ചോദിക്കുന്നു), സമീക്ഷിതപാഠത്തിൽ ‘ആപൃച്ഛേ ത്വാം ഗമിഷ്യാമി’ (അങ്ങയോടു യാത്ര ചോദിക്കുന്നു, ഞാൻ പോകും). ‘രഘൂത്തമഃ’ (രഘുശ്രേഷ്ഠൻ) എന്ന വിശേഷണം അദ്ദേഹത്തിന്റെ വംശഗൗരവം ഓർമിപ്പിക്കുന്നു. പ്രഭാതത്തിൽത്തന്നെ എല്ലാ നിത്യകർമങ്ങളും പൂർത്തിയാക്കിയാണ് രാമൻ മുനിയുടെ അടുത്തു ചെല്ലുന്നത് — രാജാവിന്റെ ദിനചര്യയും ധർമാനുസൃതം. വീണ്ടും വരുമെന്ന പ്രതിജ്ഞ മുനിയോടുള്ള സ്നേഹത്തിന്റെ ദ്യോതകമാണ്.
കാകുത്സ്ഥൻ ഇങ്ങനെ അദ്ഭുതകരമായ വാക്കു പറഞ്ഞപ്പോൾ ധർമം കണ്ണായുള്ള ആ തപോധനൻ പരമപ്രീതനായി പറഞ്ഞു: ‘രാമാ, ശുഭാക്ഷരങ്ങളുള്ള നിന്റെ ഈ വാക്ക് അത്യദ്ഭുതമാണ്; രഘുനന്ദനാ, സകലഭൂതങ്ങളെയും പവിത്രമാക്കുന്നവൻ നീതന്നെയാണ്. രാമാ, ഒരു മുഹൂർത്തനേരമെങ്കിലും നിന്നെ നോക്കിക്കാണുന്നവർ പവിത്രരായി സ്വർഗവാസികളായി സ്വർഗാധിപന്മാരാൽ പൂജിക്കപ്പെടുന്നു. എന്നാൽ ഭൂമിയിൽ ഘോരമായ കണ്ണുകളോടെ നിന്നെ നോക്കുന്ന പ്രാണികൾ യമദണ്ഡത്താൽ ഹതരായി ഉടനെ നരകത്തിലേക്കു പോകുന്നു. രഘുശ്രേഷ്ഠാ, നീ ഇങ്ങനെ സകലദേഹികളെയും പവിത്രമാക്കുന്നവനാണ്; രാഘവാ, ഭൂമിയിൽ നിന്നെക്കുറിച്ചു പറയുന്നവർ സിദ്ധി പ്രാപിക്കും. വ്യഗ്രതയില്ലാതെ, ഭയമില്ലാത്തതും അപകടമില്ലാത്തതുമായ വഴിയിലൂടെ പോവുക; ധർമമനുസരിച്ചു രാജ്യം ഭരിക്കുക; അങ്ങാണല്ലോ ലോകത്തിന്റെ ഗതി.’ ‘പവിത്രനാകാനായി വരും’ എന്നു രാമൻ പറഞ്ഞു; മുനിയാകട്ടെ ‘നീതന്നെയാണു പവിത്രമാക്കുന്നവൻ’ എന്നു മറുപടി നൽകുന്നു. രാമന്റെ ദർശനവും അദ്ദേഹത്തെക്കുറിച്ചുള്ള കഥനവും സിദ്ധിപ്രദമാണെന്ന ഭക്തിഭാവം. പന്ത്രണ്ടാം ശ്ലോകം വൾഗേറ്റ് പാഠത്തിൽ മാത്രമുള്ളതാണ് — രാമകഥ പറയുന്നതിന്റെ ഫലം; ഇതാണ് രാമായണത്തിന്റെ ഫലശ്രുതിയുടെയും മൂലം. ‘ഘോരമായ കണ്ണുകളോടെ നിന്നെ നോക്കുന്നവർ’ എന്ന വാക്ക് രാമന്റെ ശത്രുക്കളുടെ — രാവണാദികളുടെ — വിനാശം ഓർമിപ്പിക്കുന്നു. അഗസ്ത്യന്റെ ആശീർവാദത്തിൽ മൂന്നു ഭാഗങ്ങൾ — നിർഭയമായ മാർഗം, ധർമമനുസരിച്ചുള്ള രാജ്യഭരണം, ലോകത്തിന്റെ ഗതിയാകൽ. ‘ധർമനേത്രഃ’ (ധർമം കണ്ണായുള്ളവൻ) എന്നതു മുനിയുടെ വിശേഷണമാണ് — അദ്ദേഹത്തിന്റെ ദൃഷ്ടി ധർമത്താൽത്തന്നെ പ്രവർത്തിക്കുന്നു. ഈ സ്തുതിഭാഗം മുൻസർഗങ്ങളിലെ ‘ത്വം ഹി നാരായണഃ’ (നീ നാരായണൻതന്നെ) എന്ന വാക്കിന്റെ തുടർച്ചയാണ്. രാമന്റെ പാവനത്വം മുനി വാക്കുകൾകൊണ്ടു മാത്രമല്ല, ഫലനിർദേശത്താലും സ്ഥാപിക്കുന്നു — ദർശനത്താൽ സ്വർഗം, ദ്വേഷത്താൽ നരകം.
മുനി ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞപ്പോൾ, കൈകൂപ്പി വിനയത്തോടെ കുനിഞ്ഞ്, പ്രാജ്ഞനായ രാജാവ് സത്യശീലനായ ആ ഋഷിയെ നമസ്കരിച്ചു. ഋഷിശ്രേഷ്ഠനെയും ആ തപോധനന്മാരെയെല്ലാവരെയും നമസ്കരിച്ച് അദ്ദേഹം വ്യഗ്രതയില്ലാതെ സ്വർണാലംകൃതമായ പുഷ്പകത്തിൽ കയറി. മഹേന്ദ്രനെപ്പോലെ ശോഭിച്ചുകൊണ്ടു യാത്രയാകുന്ന അദ്ദേഹത്തെ, ദേവന്മാർ സഹസ്രാക്ഷനെ എന്നപോലെ, മുനിഗണങ്ങൾ ചുറ്റും നിന്ന് ആശീർവാദങ്ങളാൽ പൂജിച്ചു. സ്വർണാലംകൃതമായ പുഷ്പകത്തിൽ ആകാശത്തിരുന്ന ആ രാമൻ, വർഷകാലത്ത് മേഘങ്ങൾക്കരികിലുള്ള ചന്ദ്രനെപ്പോലെ കാണപ്പെട്ടു. പിന്നെ നട്ടുച്ചയായപ്പോൾ അവിടെയുമിവിടെയും പൂജിക്കപ്പെട്ടുകൊണ്ട് കാകുത്സ്ഥൻ അയോധ്യയിലെത്തി മധ്യകക്ഷ്യയിൽ ഇറങ്ങി. രാമന്റെ ആകാശയാത്രയുടെ ഉപമ മനോഹരമാണ് — വർഷകാലത്ത് മേഘങ്ങൾക്കിടയിലെ ചന്ദ്രനെപ്പോലെ സ്വർണവിമാനത്തിൽ രാമൻ. ‘പ്രഗ്രഹഃ’ എന്ന പദം വിനയത്താൽ കുനിഞ്ഞവൻ എന്നു സൂചിപ്പിക്കുന്നു. ‘തതസ്തതഃ പൂജ്യമാനഃ’ (അവിടെയുമിവിടെയും പൂജിക്കപ്പെട്ടുകൊണ്ട്) എന്ന പദത്താൽ വഴിയിലെല്ലായിടത്തും ജനങ്ങൾ അദ്ദേഹത്തെ പൂജിച്ചുവെന്നു മനസ്സിലാകുന്നു. പതിനെട്ടാം ശ്ലോകത്തിൽ സമീക്ഷിതപാഠത്തിൽ ‘വിമാനാദ് അവരോഹത’ (വിമാനത്തിൽനിന്നിറങ്ങി), അച്ചടിപ്പതിപ്പിൽ ‘മധ്യകക്ഷാമവാതരത്’ (മധ്യകക്ഷ്യയിൽ ഇറങ്ങി) — രാജകൊട്ടാരത്തിന്റെ നടുവിലെ അങ്കണം. അഗസ്ത്യാശ്രമത്തിൽനിന്ന് അയോധ്യവരെയുള്ള യാത്ര അരദിവസംകൊണ്ടു തീർന്നു — പുഷ്പകത്തിന്റെ വേഗം അദ്ഭുതകരമാണ്. മുനിമാരാൽ ഇന്ദ്രനെപ്പോലെ പൂജിക്കപ്പെട്ട രാമൻ രാജസൂയം മുതലായ യജ്ഞങ്ങൾക്കു യോഗ്യനാണെന്നും സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു.
പിന്നെ ഇഷ്ടമുള്ളിടത്തു സഞ്ചരിക്കുന്ന മനോഹരമായ പുഷ്പകത്തെ ‘പോവുക, നിനക്കു മംഗളം’ എന്നു പറഞ്ഞു യാത്രയാക്കിയശേഷം പ്രഭു അകത്തെ കക്ഷ്യയിൽ നിന്നിരുന്ന ദ്വാരപാലകനോടു വേഗം പറഞ്ഞു: ‘വേഗത്തിൽ പ്രവർത്തിക്കുന്ന ലക്ഷ്മണന്റെയും ഭരതന്റെയും അടുത്തുചെന്ന് എന്റെ ആഗമനം അറിയിച്ച് താമസിയാതെ അവരെ വിളിച്ചുകൊണ്ടുവരിക.’ പുഷ്പകം ഉടമയായ കുബേരന്റെ അടുത്തേക്കു വീണ്ടും പോകുന്നില്ല; രാമന്റെ ആജ്ഞയനുസരിച്ച് ഇഷ്ടമുള്ളിടത്തേക്കു പോകുന്നു — ‘കാമഗാമിനം’ (ഇഷ്ടമുള്ളിടത്തു സഞ്ചരിക്കുന്നത്). പുഷ്പകത്തോടുപോലും രാമൻ ‘സ്വസ്തി തേഽസ്തു’ (നിനക്കു മംഗളം) എന്നു ശിഷ്ടമായി പറയുന്നു; ഇത് എല്ലാവരോടുമുള്ള അദ്ദേഹത്തിന്റെ സൗജന്യം കാണിക്കുന്നു. ഇരുപതാം ശ്ലോകം ആറു പാദങ്ങളുള്ളതാണ് — ‘കക്ഷാന്തരസ്ഥിതം ക്ഷിപ്രം…’, ‘ലക്ഷ്മണം ഭരതം ചൈവ…’, ‘മമാഗമനമാഖ്യായ…’ എന്നീ മൂന്ന് അർധങ്ങൾ ഒരേ അക്കത്തിൽ. സഹോദരന്മാരെ വിളിപ്പിക്കുന്നത് അടുത്ത സർഗത്തിനുള്ള പശ്ചാത്തലമാണ് — അവിടെ രാമൻ രാജസൂയത്തെക്കുറിച്ച് അവരോടു കൂടിയാലോചിക്കും. പത്തൊൻപതാം ശ്ലോകത്തിന്റെ ഉത്തരാർധം വൾഗേറ്റ് പാഠത്തിൽ മാത്രമുള്ളതാണ്. ‘ലഘുവിക്രമൗ’ (വേഗത്തിൽ പ്രവർത്തിക്കുന്നവർ) എന്ന വിശേഷണം സഹോദരന്മാരുടെ ശീഘ്രകാരിത്വം കാണിക്കുന്നു. എത്തിയ ഉടനെ രാമൻ സഹോദരന്മാരെ ഓർക്കുന്നു — അദ്ദേഹത്തിന്റെ ഭ്രാതൃപ്രേമം എല്ലായിടത്തും പ്രകടമാണ്.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये उत्तरकाण्डे द्व्यशीतितमः सर्गः॥ ८२॥