സർഗ്ഗം
ബ്രാഹ്മണന്റെ പുത്രശോകം
രാമന്റെ ധർമരാജ്യം, ഗ്രാമവാസിയായ വൃദ്ധബ്രാഹ്മണൻ മരിച്ച ബാലനെയുമെടുത്ത് രാജദ്വാരത്തിലെത്തുന്നു, അദ്ദേഹത്തിന്റെ വിലാപം, രാമന്റെ ദുഷ്കൃതമാണു കാരണമെന്ന ആക്ഷേപം, രാജദ്വാരത്തിൽ മരിക്കുമെന്ന പ്രതിജ്ഞ, രാജദോഷത്താലാണ് അകാലമൃത്യു എന്ന വാക്ക്
ശത്രുഘ്നനെ മഥുരയിലേക്കു യാത്രയാക്കിയശേഷം രാഘവൻ സഹോദരന്മാരായ ഭരതനോടും ലക്ഷ്മണനോടുമൊപ്പം ധർമമനുസരിച്ചു രാജ്യം പരിപാലിച്ചുകൊണ്ട് സുഖിയായി ആനന്ദിച്ചു. രാമരാജ്യം സുഖമയവും ശാന്തവുമാണെന്ന് എല്ലായിടത്തും പ്രസിദ്ധമാണ്; ആ സുഖകാലത്തുതന്നെ പെട്ടെന്ന് ഒരു ദുഃഖസംഭവം ഉണ്ടാകുന്നു. ഏതാനും ദിവസങ്ങൾ കഴിഞ്ഞപ്പോൾ ഗ്രാമവാസിയായ ഒരു വൃദ്ധബ്രാഹ്മണൻ മരിച്ച ഒരു ബാലനെയുമെടുത്ത് രാജദ്വാരത്തിലെത്തി. നഗരവാസിയല്ല, ഗ്രാമവാസിയായ ബ്രാഹ്മണനാണ് നീതി തേടി രാജാവിന്റെ വാതിൽക്കൽ വരുന്നത്; രാമരാജ്യത്തിൽ രാജദ്വാരം എല്ലാവർക്കുമായി തുറന്നിരിക്കുന്നു. സ്നേഹവും ദുഃഖവും നിറഞ്ഞ പലതരം വാക്കുകൾ പറഞ്ഞു കരഞ്ഞുകൊണ്ട് അദ്ദേഹം വീണ്ടും വീണ്ടും ‘മകനേ, മകനേ’ എന്നു വിളിച്ചു. പിതാവിന്റെ വിലാപം ഹൃദയം പിളർക്കുന്നതാണ് — വാർധക്യത്തിൽ ഏകപുത്രന്റെ മരണം. ഉത്തരകാണ്ഡത്തിലെ പ്രസിദ്ധമായ ശംബൂകകഥ ഈ സർഗത്തിൽനിന്ന് ആരംഭിക്കുന്നു; ഈ ബ്രാഹ്മണന്റെ വിലാപമാണ് അതിന്റെ മൂലം. കവി കരുണരസത്തോടെ ആരംഭിച്ച് വായനക്കാരന്റെ ഹൃദയം അലിയിക്കുന്നു. ‘മൃതം ബാലം ഉപാദായ’ (മരിച്ച ബാലനെ എടുത്തുകൊണ്ട്) എന്ന ദൃശ്യംതന്നെ തെളിവാണ് — വാക്കുകൾകൊണ്ടു മാത്രമല്ല, ശവവുമായിത്തന്നെയാണ് അദ്ദേഹം രാജാവിന്റെ മുമ്പിൽ നിലവിളിക്കുന്നത്. ശത്രുഘ്നന്റെ വിജയത്തിന്റെ ആനന്ദത്തിനു പിന്നാലെ പെട്ടെന്ന് ഈ ശോകം — രാമരാജ്യത്തിലും അപ്രതീക്ഷിതമായി ദുഃഖം ഉണ്ടാകാമെന്നു സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു.
ബ്രാഹ്മണൻ വിലപിക്കുന്നു: ‘മുൻജന്മത്തിൽ ഞാൻ എന്തു ദുഷ്കർമമാണു ചെയ്തത്, എന്റെ ഏകപുത്രൻ മരണമടഞ്ഞതു കാണേണ്ടിവരാൻ?’ ഭാരതീയചിന്തയിൽ ദുഃഖത്തിന്റെ കാരണം പൂർവജന്മകർമമാണെന്നു കരുതപ്പെടുന്നു; അതിനാൽ അദ്ദേഹം ആദ്യം സ്വന്തം ദോഷമാണു തിരയുന്നത്. ‘യൗവനം പ്രാപിക്കാത്ത ബാലൻ, അയ്യായിരം ‘വർഷം’ — അതായത് അയ്യായിരം ദിവസം, ഏകദേശം പതിമൂന്നു വയസ്സ് — മാത്രം പ്രായമുള്ളവൻ, എന്റെ ദുഃഖത്തിനായി അകാലത്തിൽ മരണം പ്രാപിച്ചിരിക്കുന്നു, മകനേ!’ അച്ചടിപ്പതിപ്പിലെ അടിക്കുറിപ്പിൽ ‘വർഷം’ എന്ന വാക്കിന് ‘ദിവസം’ എന്ന അർഥമാണെന്നു വ്യക്തമാക്കിയിട്ടുണ്ട്. ‘കുറച്ചു ദിവസങ്ങൾക്കുള്ളിൽ ഞാനും നിന്റെ അമ്മയും നിന്നെക്കുറിച്ചുള്ള ശോകത്താൽ മരിക്കും, സംശയമില്ല. ഞാൻ അസത്യം പറഞ്ഞതായി ഓർക്കുന്നില്ല, ഹിംസ ചെയ്തതായും ഓർക്കുന്നില്ല; ഒരു പ്രാണിക്കും ഒരിക്കലും ദ്രോഹം ചെയ്തതായി ഓർക്കുന്നില്ല. ഏതു ദുഷ്കൃതത്താലാണ് ഇന്ന് എന്റെ ഈ മകൻ ബാലനായിരിക്കെത്തന്നെ, പിതൃകർമങ്ങൾ ചെയ്യാതെ, യമലോകത്തേക്കു പോയത്?’ പിതാവിനുവേണ്ടി ശ്രാദ്ധാദികൾ ചെയ്യുന്നതു പുത്രന്റെ കർത്തവ്യമാണ്; അതു ചെയ്യാതെതന്നെ പുത്രൻ മരിച്ചു — പിതാവിനു പരലോകത്തെക്കുറിച്ചുള്ള ആശങ്കയും ഉണ്ട്. ബ്രാഹ്മണന്റെ ആത്മപരിശോധനയും സത്യനിഷ്ഠയും ഇവിടെ വ്യക്തമാണ്; അദ്ദേഹം നിർദോഷിയാണ്, അതിനാൽ ദോഷം മറ്റെവിടെയോ തിരയേണ്ടിയിരിക്കുന്നു. സത്യം, അഹിംസ, പരപീഡ ഒഴിവാക്കൽ — ഈ മൂന്നു സാമാന്യധർമങ്ങളും താൻ പാലിച്ചിട്ടുണ്ടെന്ന് അദ്ദേഹം പ്രഖ്യാപിക്കുന്നു. അമ്മയെക്കുറിച്ചുള്ള പരാമർശവും കരുണ വർധിപ്പിക്കുന്നു — ഒരു ബാലന്റെ മരണത്താൽ രണ്ടു വൃദ്ധരുടെ ജീവിതവും അപകടത്തിലായിരിക്കുന്നു.
ബ്രാഹ്മണൻ ആക്ഷേപിക്കുന്നു: ‘രാമന്റെ രാജ്യത്ത് അകാലത്തിലുള്ള ഇത്തരം ഘോരമായ മരണം ഞാൻ മുമ്പു കണ്ടിട്ടില്ല, കേട്ടിട്ടുമില്ല. രാമന്റെ എന്തോ വലിയ ദുഷ്കൃതമുണ്ട്, സംശയമില്ല; അതിനാലാണ് രാജ്യത്തുള്ള ബാലന്മാർക്കു മരണം വന്നിരിക്കുന്നത്. മറ്റു രാജ്യങ്ങളിലുള്ള ബാലന്മാർക്കു മരണഭയമില്ല. അതുകൊണ്ട് രാജാവേ, മൃത്യുവിനു വശപ്പെട്ട ഈ ബാലനെ ജീവിപ്പിക്കുക. ഇല്ലെങ്കിൽ ഭാര്യയോടൊപ്പം അനാഥനെപ്പോലെ ഞാൻ രാജദ്വാരത്തിൽ മരിക്കും; പിന്നെ രാമാ, ബ്രഹ്മഹത്യാപാപം ഏറ്റുവാങ്ങി സുഖമായിരിക്കുക.’ കയ്പേറിയ വ്യംഗ്യം — ബ്രാഹ്മണവധത്തിന്റെ പാപം ഏറ്റു സുഖമായിരിക്കുക എന്ന്. എങ്കിലും അദ്ദേഹം ആശീർവാദവും നൽകുന്നു: ‘രാജാവേ, സഹോദരന്മാരോടൊപ്പം അങ്ങ് ദീർഘായുസ്സു നേടും; അതിമഹാബലാ, അങ്ങയുടെ ഈ രാജ്യത്ത് ഞങ്ങൾ സുഖമായി വസിച്ചിരുന്നു.’ ബ്രാഹ്മണന്റെ വാക്കുകളിൽ ആക്രോശവും ശ്രദ്ധയും കലർന്നിരിക്കുന്നു — അദ്ദേഹം രാമനെ കുറ്റപ്പെടുത്തുന്നു, എന്നാൽ അദ്ദേഹത്തിന്റെ രാജ്യത്തു മുമ്പുണ്ടായിരുന്ന സുഖം അംഗീകരിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു. പ്രാചീനരാജധർമത്തിന്റെ സിദ്ധാന്തമാണ് ഇവിടെ — രാജാവിന്റെ പുണ്യവും പാപവും പ്രജകളിൽ പ്രതിഫലിക്കുന്നു; പ്രജകളുടെ അകാലമൃത്യു രാജദോഷത്തിന്റെ ലക്ഷണമാണ്. പ്രജകളോട് ഉത്തരവാദിത്വമുള്ളവനായതിനാൽ രാമൻ ഈ ആക്ഷേപം ഗൗരവമായെടുക്കും. രാജദ്വാരത്തിൽ മരിക്കുമെന്ന പ്രതിജ്ഞ പ്രാചീനകാലത്ത് പ്രജയുടെ അവസാനത്തെ ഉപായമായിരുന്നു — രാജാവിൽനിന്നു നീതി ലഭിക്കാൻ പ്രാണത്യാഗഭീഷണി.
ബ്രാഹ്മണൻ തുടരുന്നു: ‘രാമാ, അങ്ങയുടെ അധീനത്തിൽ കഴിയുന്ന ഞങ്ങൾക്കാണ് ഈ ദുഃഖം വന്നുപെട്ടത്; ഞങ്ങൾ കാലത്തിനു വശപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു, ഞങ്ങൾക്ക് ഒട്ടും സുഖമില്ല. മഹാത്മാക്കളായ ഇക്ഷ്വാകുക്കളുടെ രാജ്യം ഇപ്പോൾ അനാഥമായിരിക്കുന്നു — രാമനെ നാഥനായി ലഭിച്ച ഇവിടെ ബാലന്മാരുടെ മരണം നിശ്ചയമായിരിക്കുന്നു. രാജദോഷങ്ങളാൽ വിധിപോലെ പാലിക്കപ്പെടാത്ത പ്രജകൾ നശിക്കുന്നു; രാജാവ് ദുർവൃത്തനാകുമ്പോൾ ജനങ്ങൾ അകാലത്തിൽ മരിക്കുന്നു. അല്ലെങ്കിൽ നഗരങ്ങളിലും ജനപദങ്ങളിലും ജനങ്ങൾ അനുചിതകർമങ്ങൾ ചെയ്യുകയും രക്ഷയില്ലാതിരിക്കുകയും ചെയ്യുമ്പോഴാണ് കാലത്താലുള്ള ഭയം ഉണ്ടാകുന്നത്. വ്യക്തമാണ് — ഇതു രാജദോഷംതന്നെയായിരിക്കും, സംശയമില്ല; നഗരത്തിലോ ജനപദത്തിലോ നടന്ന എന്തോ ആണ് ഈ ബാലവധത്തിനു കാരണം.’ ഇവിടെ ബ്രാഹ്മണൻ രാജധർമത്തിന്റെ സാമാന്യനിയമം പറയുന്നു — രാജാവിന്റെ കർത്തവ്യം സ്വയം ധർമം ആചരിക്കുക മാത്രമല്ല, പ്രജകളിലെ അധർമം തടയുകകൂടിയാണ്. രാജ്യത്ത് എവിടെ അധർമം നടന്നാലും അതിന്റെ ഫലം എല്ലാവരും അനുഭവിക്കുന്നു. ഇങ്ങനെ പലതരം വാക്കുകളാൽ വീണ്ടും വീണ്ടും രാജാവിനെ മുറുകെപ്പിടിച്ച്, ദുഃഖത്താൽ തപിക്കുന്ന അദ്ദേഹം രാജാവിനെ കാര്യം ബോധിപ്പിച്ചിട്ട് മരിച്ച മകനെ കെട്ടിപ്പിടിച്ചു. ‘അങ്ങയുടെ അധീനത്തിൽ കഴിയുന്നവർ’ എന്ന വാക്ക് രാജാവിന്റെ ഉത്തരവാദിത്വം വീണ്ടും ഓർമിപ്പിക്കുന്നു — പ്രജകൾ രാജാവിന് അധീനരാണ്, അതിനാൽ അവരുടെ ദുഃഖം രാജാവിന്റേതുതന്നെ. മരിച്ച പുത്രനെ ആലിംഗനം ചെയ്യുന്നതോടെ സർഗം കരുണമായി അവസാനിക്കുന്നു; അടുത്ത സർഗത്തിൽ രാമൻ ഋഷിമാരോടൊപ്പം കാരണം അന്വേഷിക്കും.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये उत्तरकाण्डे त्रिसप्ततितमः सर्गः॥ ७३॥