॥वाल्मीकिरामायणम् ഉത്തരകാണ്ഡം · 72-ാം സർഗ്ഗം

ഉത്തരകാണ്ഡം

സർഗ്ഗം

ശത്രുഘ്നന്റെ അയോധ്യാഗമനവും മടക്കയാത്രയും

രാമഗീതം ചിന്തിച്ച് ഉറക്കമില്ലായ്മ, വാല്മീകിയുടെ അനുമതി, അയോധ്യാപ്രവേശം, രാമദർശനവും കാര്യനിവേദനവും, വിയോഗദുഃഖം പറയുന്നു, രാമന്റെ സാന്ത്വനവും രാജധർമോപദേശവും, ഏഴു രാത്രിയുടെ വാസം, മഥുരയിലേക്കു വീണ്ടും പുറപ്പെടുന്നു

കഴിഞ്ഞ സർഗത്തിൽ ശത്രുഘ്നൻ രാമചരിതഗാനം കേട്ട് തന്റെ താവളത്തിലേക്കു പോയി. കിടന്ന ആ നരവ്യാഘ്രന് അപ്പോൾ ഉറക്കം വന്നില്ല; അനുത്തമമായ ആ രാമഗീതത്തെയും അതിന്റെ അനേകം അർഥങ്ങളെയും അദ്ദേഹം ചിന്തിച്ചുകൊണ്ടിരുന്നു. ഗീതത്തിന്റെ അർഥങ്ങൾ അനേകമാണ് — രാമന്റെ ദുഃഖം, സീതയുടെ ത്യാഗം, സഹോദരന്മാരുടെ സേവനം — അവയെല്ലാം അദ്ദേഹത്തിന്റെ മനസ്സിൽ ആവർത്തിച്ചുകൊണ്ടിരുന്നു. വീണയുടെ ലയത്തോടുകൂടിയ ആ അതിമധുരമായ ശബ്ദം കേട്ടുകൊണ്ടിരിക്കെ മഹാത്മാവായ ശത്രുഘ്നന്റെ രാത്രി വേഗം കടന്നുപോയി. ഗാനം രാത്രിയിലും തുടർന്നിരുന്നുവെന്നു സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു; അതിനാൽ ഉറക്കമില്ലാതെ അതു കേട്ടുകൊണ്ടാണ് അദ്ദേഹം രാത്രി കഴിച്ചത്. ആ രാത്രി പുലർന്നപ്പോൾ പ്രഭാതകർമങ്ങൾ ചെയ്തശേഷം ശത്രുഘ്നൻ കൈകൂപ്പി മുനിശ്രേഷ്ഠനോടു പറഞ്ഞു: ‘ഭഗവാനേ, രഘുനന്ദനനായ രാഘവനെ കാണാൻ ഞാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നു; അങ്ങയുടെ അനുമതിയോടെ കഠിനവ്രതരായ ഇവരോടൊപ്പം പോകാൻ ഞാൻ ഇച്ഛിക്കുന്നു.’ ‘സംശിതവ്രതൈഃ’ (കഠിനവ്രതരായവരോടൊപ്പം) എന്ന പദം സഹചാരികളുടെ ശിഷ്ടത സൂചിപ്പിക്കുന്നു. ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞ ശത്രുസൂദനനായ ശത്രുഘ്നനെ വാല്മീകി ആലിംഗനം ചെയ്ത് യാത്രയയച്ചു. മുനിയുടെ ആലിംഗനം ആശീർവാദംകൂടിയാണ്; ഗീതത്തെക്കുറിച്ച് അദ്ദേഹം ഒന്നും പറയുന്നില്ല — രഹസ്യം കാത്തുസൂക്ഷിക്കുന്നു. ശത്രുഘ്നനും ചോദിക്കുന്നില്ല — കഴിഞ്ഞ സർഗത്തിൽ തന്റെ സൈനികരോടു പറഞ്ഞത് അദ്ദേഹം സ്വയവും പാലിക്കുന്നു.

അദ്ദേഹം മുനിശ്രേഷ്ഠനെ നമസ്കരിച്ച്, ശോഭയേറിയ രഥത്തിൽ കയറി, രാഘവനെ കാണാനുള്ള ഉത്സുകതയോടെ വേഗം അയോധ്യയിലേക്കു ചെന്നു. പന്ത്രണ്ടു വർഷത്തെ വിയോഗം അദ്ദേഹത്തിന്റെ ഉത്സുകത വർധിപ്പിക്കുന്നു. ശ്രീമാനായ ആ ഇക്ഷ്വാകുനന്ദനൻ രമ്യമായ നഗരിയിൽ പ്രവേശിച്ചു; മഹാദ്യുതിയായ രാമൻ എവിടെയായിരുന്നുവോ അവിടേക്ക് ആ മഹാബാഹു കടന്നുചെന്നു. ദേവന്മാരുടെ നടുവിലിരിക്കുന്ന സഹസ്രാക്ഷനായ ഇന്ദ്രനെപ്പോലെ, മന്ത്രിമാരുടെ നടുവിലിരിക്കുന്ന, പൂർണചന്ദ്രനെപ്പോലെ മുഖമുള്ള രാമനെ അദ്ദേഹം കണ്ടു. ഈ ഉപമ രാമന്റെ രാജവൈഭവം സൂചിപ്പിക്കുന്നു — മന്ത്രിമാരാൽ ചുറ്റപ്പെട്ട അദ്ദേഹം ദേവന്മാരാൽ ചുറ്റപ്പെട്ട ഇന്ദ്രനെപ്പോലെ. തേജസ്സിനാൽ ജ്വലിക്കുന്നതുപോലെ തോന്നിച്ച ആ മഹാത്മാവിനെ നമസ്കരിച്ച് കൈകൂപ്പിക്കൊണ്ട് ശത്രുഘ്നൻ സത്യപരാക്രമനായ രാമനോടു സംസാരിച്ചു. പന്ത്രണ്ടു വർഷത്തിനുശേഷവും ശത്രുഘ്നന്റെ വിനയത്തിനു കുറവില്ല — രാജാവായിട്ടും ജ്യേഷ്ഠന്റെ മുമ്പിൽ അദ്ദേഹം കൈകൂപ്പി നിൽക്കുന്നു. ‘സത്യപരാക്രമം’ എന്ന രാമന്റെ വിശേഷണം അദ്ദേഹത്തിന്റെ സത്യനിഷ്ഠയെയും വീരതയെയും ഓർമിപ്പിക്കുന്നു. രാമദർശനത്തിന്റെ നിമിഷം കവി സംക്ഷിപ്തമായെങ്കിലും ഭാവപൂർണമായി ചിത്രീകരിക്കുന്നു. രാമന്റെ പുത്രന്മാർ വസിക്കുന്ന വാല്മീകിയുടെ ആശ്രമത്തിൽനിന്നാണ് അദ്ദേഹം വരുന്നത്; എന്നാൽ മുനിയുടെ രഹസ്യം കാത്തുസൂക്ഷിച്ച് അദ്ദേഹം അതു രാമനോടു പറയുന്നില്ല. ഇതറിയുന്ന വായനക്കാരൻ ഈ രംഗം ഇരട്ടിഭാവത്തോടെ കാണുന്നു.

ശത്രുഘ്നൻ നിവേദിക്കുന്നു: ‘മഹാരാജാവേ, അങ്ങ് ആജ്ഞാപിച്ചതെല്ലാം ഞാൻ ചെയ്തുതീർത്തു; പാപിയായ ആ ലവണൻ വധിക്കപ്പെട്ടു, അവന്റെ നഗരി ജനവാസമുള്ളതാക്കുകയും ചെയ്തു.’ സേവകന്റെ കാര്യനിവേദനം സംക്ഷിപ്തവും വ്യക്തവുമാണ് — അദ്ദേഹം സ്വന്തം പരാക്രമം വർണിക്കുന്നില്ല. പിന്നെ അദ്ദേഹം ഹൃദയം തുറക്കുന്നു: ‘രഘുനന്ദനാ, ഈ പന്ത്രണ്ടു വർഷം അങ്ങയെക്കൂടാതെ കഴിഞ്ഞു; രാജാവേ, അങ്ങയെ പിരിഞ്ഞ് ഇനി വസിക്കാൻ എനിക്കു കഴിയുന്നില്ല. അമിതവിക്രമനായ കാകുത്സ്ഥാ, അങ്ങ് എന്നോടു പ്രസാദിക്കേണമേ; അമ്മയില്ലാത്ത പശുക്കിടാവിനെപ്പോലെ ഞാൻ ഇനി ഏറെക്കാലം അകന്നു വസിക്കുകയില്ല.’ അമ്മയില്ലാത്ത കിടാവിന്റെ ഉപമ അതീവ കരുണമാണ് — രാമൻ അദ്ദേഹത്തിന് അമ്മയുടെ സ്ഥാനത്താണ്. രാജ്യസുഖം ഉപേക്ഷിച്ചിട്ടായാലും രാമന്റെ അടുത്തു വസിക്കാൻ ശത്രുഘ്നൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നു; ഇതു ഭരതന്റേതുപോലെയുള്ള ഭ്രാതൃഭക്തിയാണ്. രാജ്യലാഭംപോലും അദ്ദേഹത്തിനു വിയോഗത്തിന്റെ കാരണം മാത്രമാണ്; അതിനാൽ മുമ്പും അദ്ദേഹം അഭിഷേകത്തെ ഒരു ശിക്ഷയായാണു കണ്ടത്. ‘ഇനി അകന്നു വസിക്കുകയില്ല’ എന്ന അദ്ദേഹത്തിന്റെ അപേക്ഷ രാജധർമവും ഭ്രാതൃപ്രേമവും തമ്മിലുള്ള സംഘർഷം കാണിക്കുന്നു.

ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞ ശത്രുഘ്നനെ ആലിംഗനം ചെയ്ത് രാമൻ ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞു: ‘ശൂരാ, വിഷാദിക്കരുത്; ഇതു ക്ഷത്രിയന്റെ പെരുമാറ്റമല്ല. രാഘവാ, രാജാക്കന്മാർ പ്രവാസത്തിൽ തളരുകയില്ല; പ്രജകളെ ക്ഷാത്രധർമമനുസരിച്ചു പരിപാലിക്കേണ്ടതാണല്ലോ.’ സ്നേഹത്തോടൊപ്പം രാമൻ കർത്തവ്യവും ഓർമിപ്പിക്കുന്നു — രാജാവിന്റെ പ്രഥമകർത്തവ്യം പ്രജാപാലനമാണ്, വ്യക്തിപരമായ സുഖമല്ല. ‘വീരനായ നരശ്രേഷ്ഠാ, ഇടയ്ക്കിടെ എന്നെ കാണാൻ അയോധ്യയിലേക്കു വരിക; പിന്നെ നിന്റെ നഗരത്തിലേക്കു മടങ്ങുകയും ചെയ്യുക. നീ എനിക്ക് എന്റെ പ്രാണനെക്കാളും പ്രിയനാണ്, സംശയമില്ല; എങ്കിലും രാജ്യത്തിന്റെ പരിപാലനം നിശ്ചയമായും ചെയ്യേണ്ടതുണ്ട്. അതുകൊണ്ട് കാകുത്സ്ഥാ, ഏഴു രാത്രി എന്നോടൊപ്പം താമസിക്കുക; അതിനുശേഷം ഭൃത്യരോടും സൈന്യത്തോടും വാഹനങ്ങളോടുംകൂടി മഥുരയിലേക്കു പോകാം.’ രാമന്റെ വാക്കുകളിൽ പ്രേമവും കർത്തവ്യവും സന്തുലിതമാണ് — അദ്ദേഹം ശത്രുഘ്നനെ നിരാശനാക്കുന്നില്ല, ഏഴു രാത്രിയുടെ വാസംകൊണ്ട് അദ്ദേഹത്തിന്റെ ആഗ്രഹം ഭാഗികമായി നിറവേറ്റുന്നു. കർത്തവ്യത്തിനുവേണ്ടി രാമൻതന്നെ സീതയെ ഉപേക്ഷിച്ചവനാണ് — അതിനാൽ അദ്ദേഹത്തിന്റെ ഉപദേശം അനുഭവസിദ്ധമാണ്. ‘പ്രാണനെക്കാളും പ്രിയൻ’ എന്ന വാക്ക് ശത്രുഘ്നന്റെ ഹൃദയത്തെ സാന്ത്വനിപ്പിക്കുന്നു. രാജധർമത്തിന്റെ സാരം ഇതാണ് — രാജാവ് പ്രജകളുടെ സേവകനാണ്, സ്വന്തം സുഖത്തിന്റേതല്ല. ‘ഇടയ്ക്കിടെ വരിക’ എന്ന അനുമതിയും സ്നേഹത്തിന്റെ വാതിൽ തുറന്നുതന്നെ വയ്ക്കുന്നു.

ധർമയുക്തവും മനസ്സിനിണങ്ങിയതുമായ രാമന്റെ ഈ വാക്കു കേട്ട് ശത്രുഘ്നൻ ദീനമായ സ്വരത്തിൽ ‘അങ്ങനെയാകട്ടെ’ എന്നു മാത്രം പറഞ്ഞു. വാക്ക് ധർമയുക്തമാണ്, ഏഴു രാത്രിയുടെ വാസത്താൽ മനസ്സിനിണങ്ങിയതുമാണ്; എങ്കിലും വിയോഗചിന്തയാൽ അദ്ദേഹത്തിന്റെ വാക്കു ദീനമായി. മഹാധനുർധരനായ ആ കാകുത്സ്ഥൻ രാഘവന്റെ ആജ്ഞയനുസരിച്ച് ഏഴു രാത്രി അവിടെ താമസിച്ചശേഷം യാത്രയ്ക്കൊരുങ്ങി. സത്യപരാക്രമനും മഹാത്മാവുമായ രാമനോടും ഭരതനോടും ലക്ഷ്മണനോടും യാത്ര ചോദിച്ച് അദ്ദേഹം മഹാരഥത്തിൽ കയറി. മഹാത്മാക്കളായ ലക്ഷ്മണനും ഭരതനും കാൽനടയായി ഏറെ ദൂരം അനുഗമിച്ചശേഷം ശത്രുഘ്നൻ വേഗം തന്റെ നഗരിയിലേക്കു പോയി. ജ്യേഷ്ഠസഹോദരന്മാർ ഏറെ ദൂരം കാൽനടയായി അനുഗമിക്കുന്നു — ഇതു ഭ്രാതൃസ്നേഹത്തിന്റെ ആദർശമാണ്; ഇളയവന്റെ യാത്രയിലും മൂത്തവർ ആദരം കാണിക്കുന്നു. ‘പുരീം’ (നഗരിയിലേക്ക്) എന്നത് മഥുരതന്നെ. ഏഴു ദിവസം രാമനോടൊപ്പം വസിച്ചു — ഇതു ചുരുങ്ങിയ കാലമാണ്, എങ്കിലും ഭ്രാതൃപ്രേമത്തെ പോഷിപ്പിക്കാൻ മതിയായതാണ്. രാമൻ ഉപദേശിച്ചതുപോലെ ആജ്ഞ പാലിച്ചുകൊണ്ട് ശത്രുഘ്നൻ വീണ്ടും തന്റെ കർത്തവ്യത്തിലേക്കു മടങ്ങുന്നു. ഈ സർഗം ശത്രുഘ്നകഥയുടെ സമാപ്തിയാണ്; അടുത്ത സർഗത്തിൽ കഥ രാമരാജ്യത്തിൽ സംഭവിച്ച ബ്രാഹ്മണപുത്രന്റെ മരണം എന്ന സംഭവത്തിലേക്കു തിരിയുന്നു.

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये उत्तरकाण्डे द्विसप्ततितमः सर्गः॥ ७२॥

തെറ്റ് അറിയിക്കുക

മൂലശ്ലോകങ്ങളോടും പദവിവരണത്തോടും കൂടി വായിക്കുക